Túbek Esenǵulov 1874 jyly Jetisý oblysy Vernyı ýezi Úlken Almaty bolystyǵynda týǵan. 1886 jyly 18 naýryzda Uzynaǵash bolysynyń qazaǵy Túbek Esenǵulov Jetisý áskerı gýbernatoryna: «Ákem qaıtys bolǵannan keıin jetim qalyp, anamnyń qasynda turyp jatyrmyn, meniń kún kóretin jaǵdaıym joq, jastyǵyma baılanysty áli jumys istemeımin jáne ózime bir úzim nan men kıim-keshek ala almaımyn, óıtkeni áli 11 jastamyn. Joǵary mártebeli myrzadan osy jyly meni memleket esebinen Vernyı erler gımnazııasyna ornalastyrýǵa bola ma dep kishipeıildilikpen suraımyn», dep ótinish jazady. Atalǵan ótinishke «Vernyıdaǵy qazaq balalaryna arnalǵan pansıonynda qazir oryn joq, onda 40 oqýshy ornalasqan. Múmkindik bolyp jatsa, 2 aıdan keıin 3 bos oryn kútilýde, pansıon meńgerýshisi sizge habarlaıdy», degen jaýap alady. Araǵa eki jyl salyp baryp, 1888 jyly gımnazııanyń daıyndyq tobyna qabyldanady.
1888–1889 oqý jylynda ozat oqyǵan Túbek birden 5-synypqa kóshiriledi. Vernyı erler gımnazııasynda Túbek Esenǵulov, Imanaly Baısalov, Syrymbet Baıtyqov, Ysqaq Jaqsylyqov, Jumadylda Qojaǵulov, Mýsa Hudııarov, Bólek Shynasylov bir synypta oqyǵan. Atalǵan balalardyń ishinde gımnazııanyń tolyq kýrsyn Ysqaq Jaqsylyqov pen Túbek Esenǵulov qana bitirgen.
1896 jyly 28 qazanda Pishpek ýezi Shý bolysynyń azamatshasy Durdana Esenǵulova Vernyı erler gımnazııasynyń dırektoryna: «Meniń ulym Túbek densaýlyǵynyń álsizdigi men úı jaǵdaıyna baılanysty oqýyn jalǵastyra almaıdy, sondyqtan joǵaryda atalǵan ulyma jeti synypty bitirgeni týraly kýálikti berýińizdi joǵary mártebeńizden ótinip suraımyn. Men hat tanymaıtyndyqtan, meniń ótinishim boıynsha ulym Túbek qol qoıdy» degen ótinish joldaıdy. Bul jerde Túbek otbasylyq jaǵdaıy men densaýlyǵyna baılanysty oqýyn jalǵastyra almaǵandyǵyn kóremiz. Osy jyly 31 qazanda Túbek Esenǵulovqa Vernyı erler gımnazııasyn 1895–1896 jyldaǵy oqý jylynda 7-synybyn tolyq bitirgendigi jóninde kýálik berilip, 1896–1897 jyldary Prjevalskıı ýezinde Marıın Dýngan mektebiniń muǵalimi bolyp jumys istedi. 1897 jyly 31 shildede Marıın Dýngan mektebiniń muǵalimi Túbek Esenǵulov Jetisý áskerı gýbernatoryna: «Qazan maldárigerlik ınstıtýtyna túsýge qulshynysym bar, biraq oǵan qarajatym joq bolǵandyqtan, men Sizdiń Mártebelińizge óte qarapaıym ótinishpen júginýdi sheshtim, atalǵan ınstıtýtta oqý úshin maǵan stıpendııa taǵaıyndaýǵa kómektesýińizdi suraımyn. 1896 jylǵy 31 qazandaǵy №1013 gımnazııanyń 7-synybyn bitirgeni týraly kýáligim qosa berildi», dep ótinish jazady. Atalǵan ótinish qanaǵattandyrylyp, Jetisý áskerı gýbernatorlyǵynyń keńsesi jyl saıyn 360 som zemskıı stıpendııa taǵaıyndaıdy. 1897 jyly Túbek Qazandaǵy maldárigerlik ınstıtýtqa qujattaryn tapsyryp, atalǵan oqý ornynyń stýdenti atandy. Osy jarty jyldyqta Dala general-gýbernatorlyǵynyń bilim basqarmasy stýdentke 180 som bóledi. Sondaı-aq Túbek 1899 jyly ınstıtýtta oqyp júrip, Dala ólkesin zertteý ekspedısııasyna qatysady. 1902 jyly 16 mamyrda atalǵan oqý ornyn jaqsy nátıjemen támamdaıdy.
1902 jyly 22 sáýirde Qazan maldárigerlik ýnıversıtetiniń 4-kýrs stýdenti Túbek Esenǵulov Jetisý áskerı gýbernatorynyń atyna ótinish jazyp, Jetisý oblysynda qyzmet atqarǵysy keletinin málimdegen. Osy jyly 24 mamyrda ınstıtýt dırektory Jetisý áskerı gýbernatoryna №987 qatynas hat joldap, Túbek Esenǵulovtyń ınstıtýtty №833/1008 dáriger dárejesindegi dıplom jáne №4223 qyzmettik attestat alǵanyn kórsetken.
Keıipkerimiz 1902 jyly 21 maýsymda Jetisý áskerı gýbernatorynyń №229 buıryǵymen Jarkent ýezinde mal dáriger qyzmetine taǵaıyndalady. Túbek qyzmetke turǵannan keıin kóshpeli jurt malynyń túrli aýrýmen kúresýge týra keledi. Osy tusta ýezderde mal dárigerleriniń shtattary ashylyp, juqpaly mal aýrýlaryna qarsy sharalar júzege asyryla bastaǵan edi. 1899 jyly oblysta 23 veterınarlyq dáriger, 9 feldsher, 39 juqpaly mal aýrýlaryna baılanysty baqylaýshy bolǵan. Juqpaly mal aýrýlaryna qarsy sharalarǵa ýez basshylary da tartylyp, olar aýrý belgileri baıqala qalsa, tez arada ýez aımaǵynda tótenshe sharalar uıymdastyrýǵa mindetti boldy. Biraq, kórip otyrǵanymyzdaı, mal basyn aman alyp qalýǵa bunyń bári jetkiliksiz edi.
Túbek Esenǵulov 1906 jyly 30 naýryzda 1889 jyly 14 naýryzda dúnıege kelgen meshannyń qyzy Arıfa Mıatovaǵa úılengen. 1911 jyly 22 shildede aralarynda Azıza atty qyz dúnıege keledi. Derekterde, ıaǵnı Túbektiń 1914 jyly aqpandaǵy Jetisý oblystyq maldárigerlik ınspektorynyń atyna jazǵan raportynda «1914 jyldyń 18 qańtarynda uldy boldym, aty Ál-Rashıd (Alıa-Rashıd) dep kórsetilgen. 1910 jyly 13 maıda Túbek Esenǵulov Jetisý áskerı gýbernatorynan densaýlyǵyna baılanysty emdelý úshin 4 aı demalys surap ótinish jazǵan. Sonymen qatar Pishpekte jáne Kavkaz mıneraldy sýlarynda em qabyldaǵan.
Túbek 1909 jyldyń 15 qańtary men 15 naýryz aralyǵynda Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Veterınarııa basqarmasynyń bakterıologııalyq zerthanasynda janýarlardyń juqpaly aýrýlaryn dıagnostıkalaýǵa jáne qorǵanys egýlerine baılanysty teorııalyq jáne praktıkalyq taǵylymdamadan ótip, №67 kýálik alady.
1912 jyly 28 qyrkúıekte toltyrylǵan Jetisý oblysy Jarkent ýeziniń mal dárigeri saraı keńesshisi Túbek Esenǵulovtyń qyzmettik tiziminde «Túbek Esenǵulovtyń 1913 jyly «Áýlıe Stanıslav» ordenimen, Romanovtar áýletiniń 300 jyldyq estelik medalimen marapattalǵany týraly málimetter bar. Sondaı-aq eńbegi men bedeli arqasynda 1916 jyly «Kolledj keńesshisi» degen ataqqa ıe bolǵan.
Túbek Esenǵulov 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin qazaq elinde qanat jaıǵan Alash qozǵalysyna belsene qatysady. Alashorda úkimetiniń baǵytyn qoldap, Alash úkimetine tilektes boldy. 1917 jyly 21–26 shilde aralyǵynda Orynborda ótken jalpyqazaq sezinde «Ýchredıtelnoe sobranıe» saılaýyna daıarlaný hám qazaq oblysynan saılanatyn depýtattardyń arasynda Jetisý oblysynan delegat bolyp Muhametjan Tynyshbaev, Ibrahım Jaınaqov, Ǵabdikárim Sydyqov, Otynshy Áljanov, Bazarbaı Mámetov, Myrzahan Tólebaev, Túbek Esenǵulov, Sadyq Amanjolov, Dúr Saýranbaev, Starqul Janqarashev, Súleımen Kelgenbaevtar barady. Túbek óz isine jetik maman, uıymdastyrýshylyq qabileti mol basshy retinde de tanymal bolady.
Sondaı-aq arhıv derekterinde Alashtyń Qulja qalasyndaǵy bólimshelerin qurýda, Alashordanyń Jarkent ýezdik keńesiniń tóraǵasy Túbek Esenǵulov pen kadrlyq ofıser, Naryn ýeziniń burynǵy komıssary, Alashorda úkimeti músheligine úmitker kapıtan Bekimov Moldanııazdyń belsene qatysqany týraly málimetter bar.
Túbek Esenǵulovtyń qyzy Ǵazıza (keı derekterde Ázıza) Esenǵulova belgili memleket qaıratkeri Turar Rysqulovtyń jary bolǵan. Bul nekeden Turardyń Sáýle men Rıda degen qyzdary dúnıege kelgen. Turar Rysqulov «halyq jaýy» degen jalamen qamalǵanda, 1938 jyly Ázızamen birge onyń anasy Arıfa da qamaýǵa alynǵan.
Túbek Esenǵulov Alashorda taratylyp, keńes ókimeti ornaǵan soń da kóp ýaqyt óz mamandyǵy boıynsha jumys istedi. 1922–1927 jyldary aralyǵynda Almatydaǵy maldárigerlik basqarmasynyń bastyǵy boldy. 1927–1929 jyldary Túrkisib temirjol qurylysynda qyzmet atqarǵan. Qoryta aıtqanda, Túbek alǵan joǵary bilimin týǵan jerindegi mal sharýashylyǵynyń órkendeýi, sondaı-aq 1917 jyldan bastap alash qaıratkerlerimen birge ulttyq ustanymda bolyp, ult múddesi jolyna qyzmet atqardy.
Rashıd Orazov,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
