Qazaqstan qoǵamyn túbegeıli ózgertý – qoǵamdyq sananyń qaıta ózgerýi

  Túbegeıli ózgerý tek qazirgi bardy odan ári jetildirý emes, sondyqtan sol túbegeıli ózgertýshi adamnyń, aldymen óziniń sanasyn, oıy men aqylyn, qoǵamdyq istiń mánine, mazmunyna kásibı qatynasyn túbirli ózgertý qajettigi bolyp tur. Barlyq másele atalǵan túbegeıli ózgeriske qatynasy bar tulǵalardyń áleýmettik sanasyna, oı-órisi men is-áreket sheberligine kelip tireledi. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda, ǵylymı eńbekterinde qoǵamnyń damýy­nyń bolashaǵy jáne halyqaralyq qaýym­dastyqpen úılesý máselesin jan-jaqty qaras­tyryp keledi. Sonyń ishinde Úkimet­tiń keńeıtilgen otyrysynda memleket aldyna qoıylǵan Bes reforma men ony iske asyrýdyń naqtylanǵan 100 qadamy erekshelenip tur. Bul, birinshiden, qazirgi jahandyq qatynastardyń synyna tótep berýdiń jaýaby bolsa, ekinshiden, eldi ýaqyt talabyna saı damyta otyryp, damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýdyń naqtylanǵan sharalary. Onyń bári Qazaqstannyń osyǵan deıingi strategııalyq mindetteriniń zańdy jalǵasy, «Qazaqstan-2050» baǵdarlamasynyń naqty jáne zaman talabyna saı tezirek iske asyrylýynyń taktıkalyq baǵamdalýy. Alaıda, búgingi usynylyp otyrǵan ulttyq mindetterdiń máni tek eldi qarqyndy damytýda bolyp otyrǵan joq, qoǵam men memleketti túbegeıli ózgertýde bolyp tur. Aıtalyq, kásibı jınaqy memlekettik apparatty qurý búkil basqarý júıe­sin qaǵazbastylyqtan, kóptegen qaıtalaný­lardan, jeke múddeni kózdeýden bas tartýdy talap etedi. Sanada qalyptasyp qalǵan daǵdy men tájirıbeden bas tartý ońaı emes. Qazaqstan azamattarynyń basym bóligi memlekettik zań normalaryn oqyp tanysa da bermeıdi, birtalaıy ony bilgenimen aınalyp ótý joldarynyń moldyǵyna senim artady. Al zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý degenimiz – tek qatardaǵy azamattardyń quqyqtyq saýattylyǵy men mádenıeti emes, eń aldymen, zańdy bile tura ony burmalaýǵa múmkindigi barlardyń áleýmettik, qoǵamdyq sanasynyń túbegeıli ózgerýi. Bul da ońaıshylyqpen ornyna kele qoımaıtyn is jáne tikeleı oı-sana, aqyl, ar-uıat máselesi. Sondaı-aq, Parlamenttiń zań shyǵarý mádenıeti men oı-órisi. Al ındýstrııalandyrý men ekono­mıkalyq ósim máselesine keletin bolsaq, eń aldymen otandyq isker ortanyń asa zor qoǵamdyq syn aldynda turǵanyn baıqaımyz. Táýelsiz memlekettiń rynoktyq qatynas pen kapıtalıstik óndiriske bet burýyna baılanysty boı kótergen otandyq bıznes pen iskerlik birtindep qalyptasyp qana qoımaı, eseıdi, keıbiri sheteldik transulttyq kompanııalarmen qatarlasa bas­tady. Biraq, eliniń mol shıkizatyn joǵary tehnologııalar men bilikti kadr­lardy tartý arqyly álemdik rynokqa ­sapaly taýarmen shyǵý isinde áli de álsizdik tanytýda. Otandyq isker ortada týyp ári damyp, ozyq óndirgish kúshke aınalyp jatqan ozyq oıly ıdeıalar jetkiliksiz. Bul orta óndiristik paıdanyń basty kózi bilim men ǵylymda ekenin túsinýde de baıaýlyq baıqatýda. Al ýaqyt bolsa kútip turmaıdy. El ekonomıkasynyń básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda memleket tek aýyr ónerkásip salasyna ǵana emes, jeńil jáne tamaq ónerkásibi salasyna da sheteldik strategııalyq mańyzdy isker ortany shaqyrýǵa májbúr. Qalyptasqan jaǵdaı otandyq isker ortanyń qoǵamdyq sanasyn, áleýmettik mádenıetin, ınvestısııalyq múmkindigin el múddesine joǵary mádenıet­tilikpen baǵdarlaý tájirıbesin qalyptas­tyrýǵa zor mán berýdi qajet etedi. Bul baǵytta qoǵamtanýshy ǵylymdar da óz úlesin qosa alady. Atalǵan bes reformanyń úshinshisiniń – «Indýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim» máselesiniń qoınaýynda mektep pen joǵary bilim máselesiniń qoıylýy zańdy qubylys. Búkil bilim, ǵylymnyń, mádenıettiń, áleýmettik qatynastardyń basty irgetasy – mektep, mekteptegi adamı qatynastar, azamattyq belsendi qatynastardyń negiziniń qalanýy. Baıqaǵanymyzdaı, joǵary synypqa janbasylyq qarjylandyrýdy engizý bul salaǵa jekemenshik sýbektileriniń qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Alaıda, barlyq másele oqý standarttarynyń negizdiligine, soǵan saı oqý quraldarynyń daıarlanýyna jáne muǵalimderdiń kásibı sheberligine, mektepterdiń ǵylymı-tehnıkalyq jabdyqtalýyna kelip tireledi. Dál osy tusta bilim standarttary men oqýlylyqtardy daıarlaıtyn ǵalymdardyń qoǵam men urpaq, el bolashaǵy aldyndaǵy jaýaptylyǵy eselep artady. Mektep tirshiliginen óte alys turǵan ǵalymdardyń standarttar men oqýlyq jazýǵa tartylýyn toqtatý, shynaıy bilikti, áleýmettik-qoǵamdyq oı-órisi tolysqan mamandardyń ıntellektýaldyq eńbegin uıymdastyrý, memlekettiń mektepke bólgen qarjysynyń oryndy jumsalýy – birinshi kezektegi áleýmettik-qoǵamdyq sana men mádenıet, sondaı-aq, ar-uıat máselesi. Álemdik básekelestikke aparar joldyń biri retinde eýrazııalyq keńistik qarastyrylýda. Ol halyqaralyq tildiń biri retinde orys tiliniń rólin arttyrady. Bilim berý sektorynyń eksporttyq áleýetin kóterý maqsatynda joǵary synyp pen joǵary oqý oryndarynda aǵylshyn tilinde oqytý jolǵa qoıylady. Osynyń bári jas­tar úshin ıgilik. Degenmen, Qazaqstannyń memlekettik tili úshin básekelesý aıasynyń artyp jáne tereńdep kele jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Tarıhı turǵyda jaqynda ǵana jańǵyryp, aıaǵyna turǵan qazaq tilin endigi jerde el aýmaǵynda qýatty, yqpaldy, tartymdy til etip bekite túsý memleket úshin de, ult zııalylary úshin de jaýapty is. Basty mindet, bizdińshe, osy tilde jazylǵan árbir memlekettik qujattyń, árbir oqýlyqtyń, árbir aýdarmanyń, árbir shyǵarmashylyq eńbektiń sapasyn qadaǵalaý, bilikti saraptamadan ótkizip otyrý, el aýmaǵyndaǵy qoldanysynyń sapasyn qadaǵalaý. Tildi damytý ǵylymymen shuǵyl­da­natyn orta halyqaralyq ortadaǵy aınalys­taǵy termınderdi aýdarýdy tıimdilik turǵysynan qarap, qazaq tiliniń óziniń tabıǵatyn, tabıǵatyndaǵy bolmysyn saqtap, nyǵaıtýǵa basa nazar aýdarsa. Táýelsiz eldiń 24 jylynda ǵylymı orta mektep oqýshylary men kásibı mektep­terdiń, joǵary oqý oryndarynyń stýdent­teri úshin qazaq tilinde (árıne, bárin eshkim joqqa shyǵara almaıdy) sapaly oqýlyq jazyp bere almaı kelse, kimge ókpe arta alamyz? Qazaq mektepteriniń, qazaq tilinde oqytatyn joǵary oqý oryndarynyń tartymdy bolyp qala berýi oqytýshylardyń joǵary biliktiligi men mádenıetine de tikeleı baılanysty. Baıqap qarasańyz, bul salada da bar máseleler taǵy da oı-óris, sana mádenıetimen tikeleı baılanysty. Bes reformanyń tórtinshi bólimi – «Biregeılik pen birlik» tutasymen alǵanda, qoǵamdyq sana men mádenıet máselesi, óskeleń urpaq pen aǵa urpaq araqatynasy máselesi. Alaıda ulttyq, mádenı, rýhanı biregeılik pen birlik tek osy deńgeıler teńelgen jaǵdaıda, teńdikke negizdelgen ózara senim jaǵdaıynda ǵana múmkin ­bolady. Fızıkalyq biregeılik rýhanı-mádenı sanaǵa negizdelgen biregeılikti bere almaıdy. Áńgimeni eriksiz keleńsiz kórinisterden bastaýǵa týra keledi. Dinı senim erkindigin paıdalaný ólshemi buqara arasynda, ásirese, jastar arasynda sheginen tys asyp ketti. Qaptap ketken mıssıonerlik pen halqymyzǵa jat dinı birlestikterdiń saıası-ıdeologııalyq strategııasynyń mánine kópshilik úńile bermeıdi. Aınalasyndaǵy adamı ortadan adamgershilikke sýsyny qanbaǵan jastar ony basqa jaqtan, mıs­tıkadan, aldamshy boljamdardan izdeýdi daǵdyǵa aınaldyryp aldy. Birqatar dinı uıymdar men oqý mekemeleriniń o dúnıeniń jaqsylyǵyn nasıhattaýy, jerdegi ómirdiń mánin ekinshi dúnıedegi ómirdiń maqsattaryna baǵyndyra madaqtaýy áli býyny qatpaǵan júzdegen jastardyń óziniń jer betindegi ómiriniń mánin joǵaltyp alýyna alyp kelýde. ­Osy­dan kelip, bul ómirden óz erkimen tezirek ke­tip qalýǵa asyǵýshylar qatary ósip keledi. Jalpy alǵanda, ártúrli dinı nasıhat­tyń kúshimen kóptegen el azamattarynyń sanasynda eki túrli tanymdyq standart qalyptasty. Basqa iri saıası oıynshylardy qoıyp, jaqyn kórshi el shirkeýdiń kómegimen Qazaqstandaǵy óziniń áleýmettik bazasyn kúsheıtý saıasatyn ustanady. Al qarapaıym halyq bolsa, saıası oıynshylardyń eldi ishteı álsiretý úshin jappaı psıhologııalandyrýǵa zor úmit artyp otyrǵanyn ańǵara bermeıdi. Halyqtyń kózin ashýǵa tıisti zııalylardyń eleýli bóligi ózi adasyp júr. Sol sebepti dinı senimniń qaı aspektisi birlikke qyzmet etedi, al qaı aspektisi halyqty, sonyń ishinde memleket qurýshy ultty ishteı ydyratýǵa qyzmet etetininiń basyn ashyp alatyn ýaqyt kelgen sııaqty. Jalpy, buqaranyń dinı senim mádenıetin tárbıelep qalyptastyrý – elimizdi máńgilik etýdiń asa mańyzdy alǵyshartynyń biri. «Meniń mekenim – Keńes Odaǵy», dep tirshilik etken halyqtardyń 1991 jyly bir túnde 15 egemen memleket paıda bolǵan sátte ábden abyrjyp qalǵany belgili. О́tken jyldar bárin de ornyna qoıǵan sııaqty. Eresek urpaq ótken qoǵamnyń sanadaǵy tańbasynan áli birjola aıyǵa qoımaǵanymen, táýelsiz Qazaqstanda tárbıelengen kópetnosty jáne ıntellektýaldyq qabiletti jastar búgin «Men Qazaqstan azamatymyn!», «Qazaqstan – meniń elim!» dep keýde qaǵyp aıta alady. Bul – úlken rýhanı, mádenı jeńis. Bul degenimiz, jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamyna enýdiń sheshýshi faktory. Alaıda, osy ósip kele jatqan áleýmettik áleýetti shashyratyp almaý, ózine qyzyǵýshylyq týdyryp otyrǵan alys shetelder jetegine jiberip qoımaý memleket pen qoǵam aldyna birqatar jaýapkershilik júkteıdi. Ol degenimiz, bilim alýshy jáne bilimdi jastardyń turmystyq máselesiniń sheshilýi, qabiletine saı eńbekpen qamtamasyz etilýi, eńbegine qaraı ósý jolyn qamtamasyz etý. Bul – jastardyń óz ómirin jáne qorshaǵan orta ómirin uıymdastyrýǵa, basqarýǵa keń múmkindik ashyp, senim bildirý degen sóz. Jastardyń azamattyq kózqarasy men áleýmettik mándi isterge sheberligin óz is tájirıbesinde qalyptastyryp, eseıýine keń jol ashý. Qoǵamdyq túbegeıli reformanyń tórtinshi salasy, tutastaı alǵanda, zııaly ortanyń ıntellektýaldyq kúsh-qýatyna, tanymdyq jáne shyǵarmashylyq órisine, shynaıy patrıottyq sezimine, óreli sanasyna eseptelgen. Bul salada jattandylyqqa, nemquraıdylyqqa, enjarlyqqa oryn joq. Elbasy «Máńgilik El», «Meniń elim», «Nurly Jol» baǵdarlamasyn jasaýdy, onyń qundylyq negizderin, ıdeologııalyq arqaýyn anyqtaı otyryp, iske asyrýdyń naqty tetikterin qamtamasyz etýdi ǵylymı jáne shyǵarmashylyq ıntellıgensııa aldyna qoıyp otyr. Kezinde Álıhan Bókeıhanov pen Ahmet Baıtursynov týǵan elin órge súıreý úshin qanshalyqty qoǵamdyq sana men saıası mádenıetke mán berse, dál qazir Qazaqstan basshysynyń aldynda dál sondaı jaǵdaı týyp tur. Kásibı memlekettik apparat qurý jáne esep beretin memleketti qalyp­­tastyrý mindetteri el áleýmeti aldyndaǵy memlekettik bıliktiń atqaratyn rólin jáne onyń áleýettik qýattylyǵyn nyǵaıta túsedi. Memlekettik josparlaýdyń yqshamdalýy búkil áleýmettik-ekono­mıkalyq qozǵalystardyń maqsattylyǵyn, ońtaılylyǵyn jáne naqtylyǵyn qamtamasyz etpek. Búkil basqarý tetikteri osy prınsıpterge kóshetin bolady. «Ashyq úkimettiń» engizilýi ashyqtyqtyń tetikterin jetildirtedi. Sonyń biri jer­gilik­ti qaýymdastyqtardyń, úkimettik emes uıymdardyń memlekettik sheshim qabyl­daýǵa jáne onyń oryndalýyn qadaǵalaýǵa keńinen qatynasýyna jol ashady. Aýdıttiń jáne apparat jumysyn baǵalaýdyń jańa júıesi engizilmekshi. Bul baǵytta da ǵylymı ortanyń qosatyn úlesi mol bolady ǵoı dep senemin. Mysaly, men qyzmet isteıtin saıasattaný jáne áleýmettik-fılosofııalyq pánder kafedrasynda «Áleýmettik aýdıttiń» ǵylymy men ony naqty isterde qoldaný tehnologııasy jasalýda. Buǵan deıin Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń qoldaýymen otandyq isker ortanyń áleý­mettik baǵdarlanýy men mádenıetine jáne óńirlik áleýmettik-ekonomıkalyq, bilimdi-mádenı baǵdarlamaǵa, mektep ómirine áleýmettik aýdıt jasaý praktıkasy tájirıbelengen. Bul baǵytta kafedra izdenisin jalǵastyrady. Másele memlekettik júıe jumysynyń áleýmet tarapynan, azamattyq jáne ǵylymı orta tarapynan biliktilikpen baqylanýynda bolyp otyr. Memleket basshysy usynǵan bes refor­malyq baǵyt pen ony iske asyrýdyń aıqyn­dalǵan 100 qadamy Astanada ótken 8-shi halyq­aralyq ekonomıkalyq forýmda taǵy bir taldaý saraptamasynan ótti, maquldandy. Jarııalanǵan kúnnen bastap ár qazaqstandyqtyń júregine jol tartty. Sebebi, bul reformalardyń oryndalýymen Qazaqstannyń saıası, ekonomıkalyq ári rýhanı táýelsizdigin saqtap qalý, qazaq­stan­dyq mem­lekettilikti nyǵaıtý tike­leı baı­la­­nys­­ty. Elbasynyń osy 100 qada­my iske asy­rylsa, halqymyzdyń, eli­mizdiń aldyńǵy 30 eldiń qataryna kóte­riletini sózsiz. Bul – elimizdiń damýynyń naqtylanǵan dańǵyl joly. Sondyqtan el azamattarynyń bas­ty mindeti – jarııa­lanǵan baǵdarlamany bas shulǵyp maquldaý emes, sanaǵa salyp oılaný, eń aldymen óziniń osy uly iske, eldiktiń taǵdyryn sheshetin iske qosatyn úlesin aıqyndaý dep bilemiz. Tynyshtyq QALDYBAEVA, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory.