Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti: keshe jáne búgin

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti osydan jıyrma jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń pármenimen eki joǵary oqý orny – Selınograd ınjenerlik-qurylys ınstıtýty men Selınograd pedagogıkalyq ınstıtýtynyń birigýi negizinde qurylǵan. Sol jyldary munda 5 myńdaı ǵana stýdent oqyp, 300-ge jýyq oqytýshylar jumys istese, búginde Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qala ishindegi qalaǵa aınaldy. Qazir myqty ınfraqurylymdarymen damyǵan, oqý-laboratorııalyq ǵımarattarymen, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen, áleýmettik ári mádenı baǵyttaǵy nysandarmen tolyqqan oqý ordasy bul. Búgingi tańda munda 16 300 stýdent bilim alady, 3500-den astam qyzmetkerler jumys atqarsa, olardyń 1500-i professor-oqytýshylar quramynyń ókilderi bolyp tabylady. Qazirgi kúni joǵary bilim sapasyn reıtıngter júıesi anyqtaıdy. Ulttyq reıtıngte L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti birneshe jyldan beri kósh bastap keledi. Alǵashqy ulttyq joǵary oqý orny­nyń tabystylyǵy onyń halyq­aralyq deńgeıdegi órleýimen, bilim berýdiń avtonomdy uıymdastyrýyna transformasııasymen kórinedi. Onda bilim berilip qana qoımaı, sonymen qatar, qazirgi ǵylymnyń jetistiginde negizdelgen jańa ıdeıalar týyndaıdy. Búginde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti – úzdiksiz damyp kele jatqan bilim ordasy, oǵan QS World University Rankings halyqaralyq reıtınginde tańdaýly 300 ýnıversıtet qataryna enýi dálel bola alady. Jıyrma jyl boıy joǵary bi­lim berý salasyndaǵy qajymas eńbek óz jemisin berip keledi. Qazir L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti – QS «TOP 50 under 50» atty qurylǵanyna 50 jyl tolmaǵan aldyńǵy álem ýnıversıtetteriniń qataryna kirgen TMD boıynsha jalǵyz joǵary oqý orny. Bul tizimniń ishinde Gonkong, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Malaızııa, AQSh, Ispanııa, Nıderland, Fınlıandııa, Shvesııa, Belgııa, Ulybrıtanııa, Kanada, Japonııa, Germanııa, Norvegııa, Danııa, Italııa, Izraıl, Fransııa jáne Saýd Arabııasynyń joǵary bilim berý ordalary bar. Táýelsiz memleketter yntymaq­tas­tyǵynyń ekonomıkalyq keńesi L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin ónim jáne qyzmet sapasy salasynda jeńimpaz dep tanydy. Prezıdenttiń 2012 jylǵy «Al­tyn sapa» syılyǵynyń «Qyzmet kórse­tetin úzdik kásiporny» nomınasııasy birinshi ulttyq joǵary oqý ornyna buıyrdy. Jas ýnıversıtettiń marapattar tizimi men sapa moıyndaýlaryn odan ári jalǵastyra berýge bolady. Sońǵylardyń ishinde Eýropalyq ǵylymı-óndiris palatasynyń «Eýro­palyq standart» joǵary baǵasyn ıelendi. Qazirgi kezde oqý orny óz túlek­teriniń joǵary talapqa saı bolýyn kózdep, jumys berýshilerimen tyǵyz baılanys ustaǵan, professor-oqytýshylar quramyn qamtamasyz etý, ǵylymı-tehnıkalyq baǵyttaǵy ınnovasııalyq damý, halyqaralyq qatynastar jyl saıyn damý ústinde. Soǵan sáıkes, oqý ornynyń maq­satty damý faktory keshegi mektep túlek­teriniń Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin tańdaýǵa basymdylyǵyn kórsetedi. Buǵan jaqynda ǵana kórsetilgen nátıjeler dálel bola alady: «Altyn belgi» ıegerleriniń kóp bóligi dál osy oqý ornynda bilim alýda. Qazirgi tańda osyndaı baldardyń kontıngenti 4200 stýdentti quraıdy. EUÝ-ǵa tıesili memlekettik bilim berý granty sanynyń kóbi tehnıkalyq jáne tehnologııalyq mamandyqtarǵa tıesili, jalpy grant sanynyń 68%-yn quraıdy. Respýblıkalyq kólemde alǵanda, bul kórsetkish memlekettiń tehnıkalyq ári tehnologııalyq maman­dyqtarǵa bólgen grant sandarynyń 14%-yn quraıdy, ıaǵnı eń joǵary kórset­kish bolyp sanalady. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Qurylys materıaldaryn, buıymdaryn jáne konstrýksııasyn óndirý», «Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııa» basym mamandyqtary boıynsha bolashaq mamandardy daıarlaýda atsalysyp keledi. Búgingi tańda EUÝ aqparatty krıptografıkalyq qorǵaý quraldaryn iske asyratyn jáne daıyndaıtyn lısenzııasy bar Qazaqstandaǵy jalǵyz oqý orny. Joǵary oqý ornynyń basshylyǵy bıyl stýdenttik jastardyń sapaly qu­ra­myna erekshe kóńil bóldi. Quqyq­­taný, halyqaralyq quqyq, halyq­aralyq qatynastar, ekonomıka, qarjy, esep jáne aýdıt, menedjment mamandyqtary boıynsha ótý upaıy 70-ten 80 balǵa deıin ósti. Qazaqstannyń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýine baılanysty otan­dyq ǵylymǵa kóp kóńil bólinýde. Elbasynyń ǵylymdy qarjy­landy­rýdy ulǵaıtý usynysy úlken rezonans týdyrdy: IJO-niń 3%-ǵa deıin ulǵaıýy taza ǵylymı revolıýsııa jasaýǵa múmkindik beredi. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń alǵa qoı­ǵan maq­saty – ǵylymı-zertteý ýnıver­sı­­teti ataný. Bul baǵytta jyl saıyn ǵy­lym salasynda jastardyń ıntel­lek­­týal­dyq áleýeti artyp keledi. Al­ǵash ret magıstratýraǵa memlekettik tap­­sy­rys boıynsha 1006 oryn bólindi (ót­ken jyly – 985), doktorantýraǵa mem­lekettik tapsyrys boıynsha 91 adam oqıtyn bolady (ótken jyly – 70). EUÝ-da ǵylymı-zertteý jumys­taryna jas ǵalymdardyń qatysýy 25%-dy qurap otyr, dýaldy tehnıkalyq jáne kásibı bilim berýdiń ulttyq júıedegi ortalyǵy qurylyp jatyr. Injenerlik baǵyttaǵy laborato­rııa negizinde Elbasy aıtyp ótken klas­terlerdiń biri quryldy: joǵa­ry tehnologııalyq jabdyqtar – jas ma­man­dar – ǵylymı jobalar – tájirı­belik-qurastyrymdyq taldamalar – ǵylymı-zertteýler nátıjelerin kommersııalaý – bıznes. Álemniń eń úzdik 500 joǵary oqý oryndarynyń qataryndaǵy sheteldik ǵalymdardyń jalpy sany sońǵy úsh jylda 1100-den asyp ketti. Álemniń 190-nan astam joǵary oqý oryndarymen halyqaralyq kelisimsharttar jasalǵan. Qazaq-úndi aqparattyq-kommýnı­kasııalyq tehnologııalar ortalyǵy – bul QR Prezıdentiniń tapsyrmasyn oryndaýmen baılanysty úsh jyldyq jumys qorytyndysy bolyp tabylady. Aldyńǵy qatarly esepteý tehnıkasyn qoldaný jáne fızıka, molekýlalyq bıologııa, seısmologııa, meteorologııa men basqa ǵylymdar salasynda aýqymdy ǵylymı esepteýler júrgizý arqyly stýdentterdi oqytýǵa arnalǵan negizgi jáne qoldanbaly baǵdarlamalyq jasaqtamasy bar sýperkompıýter PARAM aǵymdaǵy jyldyń jazynda iske qosyldy. EUÝ ǵalymdary otandyq ǵylym úshin basym baǵyttar boıynsha 210 ǵylymı jobaǵa qatysady: energetıka, shıkizat pen ónimderdi tereń qaıta óńdeý, aqparattyq jáne tele­kommýnıkasııalyq tehnologııalar, eldiń zııatkerlik áleýeti. Zertteýler somasy 2,2 mlrd. teńgeni quraıdy. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Bes­qaraǵaı aýdanynda ónimdiligi jylyna 7000 m³ bolatyn aǵash qaldyqtaryn kádege jaratý boıynsha shaǵyn zaý­yt iske qosylmaq. Odan bólek, atalmysh joba EKSPO-2017 úshin de mańyzdy. Shaǵyn-zaýyttyń tehnologııasy men qurylysy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Innovasııalyq par­ki­niń jańalyǵy bolyp tabylady. Osylaısha, ǵylym men óndiristiń birigýi jan-jaqty ilgerileýmen qatar, eldi sapaly jańa deńgeıge shyǵarady. EUÝ strategııasynda búgingi jetis­tekterdi qamtamasyz etetin kórset­kishter qarastyrylǵan: bilim berýdi ınternasıonaldandyrý, akademııalyq utqyrlyq, ımpakt faktor jýrnaldarynda maqalalar jarııalaý, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalaý, bilim berý baǵdarlamalaryn ınstıtýttyq jáne mamandandyrylǵan akkredıtteý jáne olardy ázirleýge jumys berýshilerdi tartý, túlekterdi jumysqa ornalastyrý, Erasmus Mundus jáne TEMPUS halyqaralyq jobalaryna qatysý, eki dıplomdy bilim berý baǵdarlamalaryn ashý, ulttyq jáne halyqaralyq reıtıngterge qatysý jáne t.b. Ýnıversıtet qyzmetkerleri men ǵalymdarynyń ǵylymı qyzmeti tıim­diligin baǵalaý ólshemderiniń biri olardyń pýblıkasııalyq belsen­diligi, Thomson Reuters jáne Scopus málimetter bazasyna kiretin joǵary reıtıngti jýrnaldardaǵy jarııa­lanymdar. Qazaqstan boıynsha eń joǵary kórsetkishter EUÝ ǵalym­darynyń eńbekteri boıynsha anyq­talǵan. Mysaly, qazaqstandyq ǵalym-­ fızık, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Rátbaı Myrzaqulovtyń ǵylymı eńbekteri joǵary siltemelik kórsetkishterge ıe boldy. Thomson Reuters aqparattyq resýrstarynda 2005-2014 jyldar boıynsha jalpy qazaqstandyq eńbekter boıynsha Rátbaı Myrzaqulov basylymdar sany boıynsha kósh bastady. Ǵalymnyń 109 eńbeginen 95-i basqa ǵalymdardyń eńbeginde siltemege ıe. EUÝ strategııasy uzaq merzimdi bolashaqty kórsetedi: básekege qabi­letti mamandardy daıarlaý, eýrazııalyq keńistikte ýnıversıtettiń zertteý ortalyǵy retinde qalyptasýy, kadr áleýetiniń, ınfraqurylym men basqarý júıesiniń damýy. Elimizdiń birinshi ulttyq joǵary oqý orny ǵalymdarynyń jobalary qysqa merzim ishinde eń mańyzdy jáne talap etiletin ıdeıalardy anyq­tap, olardyń túpnusqasyn jetil­dirip, qazirgi zaman naryǵyna shyǵa­rýǵa múmkindik beredi. Bıikterdi baǵyn­dyrǵan bilim ordasynda Bolon úderisi erejeleriniń talaptaryna saı sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý úshin bilikti oqytýshy-professorlar quramynyń jınaqtalýyna erekshe kóńil bólingen. Elbasy negizin qalaǵan, kelesi jyly qurylǵanyna 20 jyl tolatyn L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdentteri de osy oqý ornynda bilim alatyndaryn maqtanysh tutady. Kókeıdegi asyl armandarynyń EUÝ-men birge júzege asatynyna olar kámil senedi! EUÝ-de stýdentter tárbıeci durys jolǵa qoıylǵan. Jastardyń patrıottyq sezimderin, mádenı-estetıkalyq deńgeılerin artty­rý­ǵa arnalǵan is-sharalar jıi uıym­dastyrylyp, taǵylymy mol keshter, el qadirlegen tulǵalarmen júzdesýler úzdiksiz ótkizilip turady. Bul rette «Káýsar» mádenı tanymdyq birlestigi tıimdi jumys istep keledi: ádebıet, mádenıet, óner qaıratkerlerimen ótken kezdesýler stýdentter úshin naǵyz rýhanı baılyq der edik. Jastar saıasaty ortalyǵy men onyń fakýltettegi bólimderiniń, stýdentterdiń «Senim» atty kásipodaq uıymynyń, alǵash ret EUÝ-de ashylǵan «Altyn belgi» ıegerleri qaýymdastyǵynyń belsen­diligin de atap ótken oryndy. Odan bólek «Shańyraq» stýdentter teatry, «Dala sazy» ult aspaptar orkestri, «Evrazııa» ansambli, dástúrli «Er jigit», «Qyz Jibek», «ENUVISION» baıqaýlarynyń jastar úshin bereri mol. Munyń bári stýdentterdiń bilimmen qatar azamattyq tárbıe alyp jatqandyǵynyń aıǵaǵy. Ýnıversıtet jetistikteri – búkil ujym men alma-mater stýdenttik qaýymdas­tyǵynyń eńbekteriniń nátıjesi. Innovasııalyq ekonomıka úshin mamandardy daıarlaý jáne halyqaralyq bilim berý keńistigine birigýde jetekshi ról atqaratyn L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bıik belesterdi baǵyndyryp kele jatqan birden-bir bilim ordasy. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».