Tól tarıhymyzdyń tartýy

Halqymyzdyń aınalasyna zer salyp, arǵymaǵyna er sa­lyp, óz aldyna jurt bolyp, tur­mystyq qalpyn, qazaqı saltyn qalyptastyryp, ózge emes, tek óz tájirıbesinen, túpki atasy ejel­gi túrkiniń tamyrynan nár alǵan ulttyq memlekettiligin ornyq­tyrýda XV ǵasyrdyń bel ortasy, ıakı 50-60 jyldar asa mańyzdy kezeń bolǵany belgili. Muny tarıhı derekter men shejireler, túrli zertteýler men eńbekterdi bylaı qoıǵanda, el jadynda áli saqtaýly Qaztýǵan jyraýdyń bebeýlegen jyrynan da estımiz: «Alań da alań, alań jurt, Aǵala ordam qonǵan jurt, Atamyz bizdiń bu Súıinish Kúıeý bolyp barǵan jurt, Anamyz bizdiń Boztýǵan Kelinshek bolyp túsken jurt, Qarǵadaı mynaý Qaztýǵan Batyr bolyp týǵan jurt, Kindigimdi kesken jurt, Kir-qońymdy jýǵan jurt, Qaraǵaıdan sadaq býdyryp, Qylshanymdy sary jún oqqa toltyryp, Janǵa saqtaý bolǵan jurt!». Álbette, bul jerde XV ǵasyrda derbes Qazaq handyǵynyń tarıh sahnasyna shyǵýynyń tarıhı tórkini, sebebi men saldary, saıası sabaqtastyǵy, áleýmettik qarqyny jaıynda sóz qozǵaýdyń, sóıtip, ǵylymı pikirtalas týǵyzýdyń esh qısyny joq. Onyń ústine, Qazaq handyǵynyń etnostyq túbiri, saıası-ekonomıkalyq genezısi jáne áleýmettik-mádenı syr-sıpaty haqynda kóz maıyn taýysyp, shuqshııa zerttep, aldyna úlken maqsat qoıyp, artyna mol mura qaldyrǵan ǵulama ǵalymdarymyz, ustaz atalarymyz, bilimdi de bilikti ǵalym apa-aǵalarymyz ben qurby-qurdastarymyz jeterlik. Desek de, qansha aıtylǵanymen, áli de bolsa kóbimiz jete seze almaı, sezsek te – sezine almaı, sezinetinderge sezinbeıtinderdiń múshkil hali bas shaıqatyp, barmaq tistetip kele jatqan ókinishti jáıtterdiń biri – sol Qazaq handyǵynyń rýhanı jemisi men jeńisin durys baǵalaı almaı otyrǵandyǵymyz. Keıbir ǵylymı jáne kópshilik jarııalanymdarda (birshama sheteldik nemese birqatar otandyq) Qazaq handyǵynyń ornyǵýy tóńireginde daýly da dáıeksiz pikirler aıtylyp kelgeni jasyryn emes. Aıtylyp ta júr. Alaıda, tarıh nemese tarıhı fakt saýdaǵa salǵandy kótermeıdi. Al olardyń búkpesiz de boıaýsyz aıtatyn aqıqaty bireý jáne jalǵyz – Qazaq handyǵy, endeshe qazaqtyń ulttyq memlekettiligi «aspannan aıaǵy salbyrap jerge túsken joq» ne jer betinde joq jerden paıda bolǵan joq. Ol Eýrazııanyń apaıtós dalasynda sonaý saq, ǵun, túrkilerden bastaý alatyn bılik jáne memlekettik ınstıtýttar, sharýashylyq jáne ekonomıkalyq úrdis, dástúrli áleýmettik qurylymdar jáne mádenı jalǵastylyq arqyly tabıǵı ári tarıhı zańdylyq negizinde qalyptasqan aıryqsha qoǵamdyq-saıası qubylys (fenomen). О́z kezeginde mundaı qubylystyń irgetasyn birneshe faktorlar quraǵan: birinshiden, etnostyń tegi bir ulystarǵa ortaq terrıtorııa; ekinshiden, tamyry bir órkenıetterge ortaq til jáne dil, dástúr; úshinshiden, áskerı demokratııaǵa arqa súıengen qaýymdarǵa ortaq qoǵamdyq-saıası qurylym (áskerı demokratııa); tórtinshiden, barsha kóshpeli qaýymǵa ózek áleýmettik júıe; besinshiden, barlyq kóshpeli qoǵamdarǵa ortaq mádenı jáne rýhanı qundylyqtar. Ortaǵasyrlyq derekterde, atap aıtqanda Qosymuly Qa­dyrǵalı bıdiń «Jylnamalar jınaǵy», Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı», sol sııaqty «Bahr al-asrar», «Taýarıh-ı gýzı­da-ıı nýsrat-nama», «Fath-name», «Shaıbanı-name», «Mýızz al-ansab» tárizdi, taǵy birqatar shy­ǵar­­­malarda tikeleı ne janama aıtyla­tyn­daı, Qazaq handyǵy 1465 jyly Shý men Qozybasy tóńiregin­de ornyqqan. Nazar aýdara tússek, paıda bolǵan emes, ornyqqan! Sebebi, XV-XVI ǵasyrlarda qylań bergen «qazaq», «Qazaqstan» degen ataýlarǵa deıin Uly dalada jıyrmaǵa jýyq memleketter, qyryqtan asa han-sultandar bılik etken. Olaı bolsa, memlekettiń, ulttyq memlekettiliktiń taǵdyryn bir ǵana «qas qaǵym sát» (tarıhı ólshem boıynsha) ne oqıǵaǵa júgine somdaý – jańsaq paıym. Otandyq tarıhnamada bul sonaý Shoqan, Abaı, Shákárimnen bastap talaı talqyǵa túsip, taldanyp keledi. Búgingi kúni – Qazaq handyǵyna bes jarym ǵasyr. Al onyń tabıǵı negizi jáne tarıhı irgetasy bol­ǵan dalalyq órkenıetke úsh myń jyl. Úsh myń jyl – joıqyn jaýgershilikter, biriniń ornyn biri basqan ult-ulys, memleketter, balbal tastar, kóz jaýyn alatyn zergerlik jádigerler, syna jazýlar, alys-beris saýdalyqtar, Uly Dala, Uly Jibek joly, elshilikter, tilder men dilder, salt-dástúrler, qobyz, qulaq quryshyn qandyrar kúıler, jyrlar, sheshendik pen kósemdik, batyrlyq pen aqyndyq... Barlyǵy da taýarıh, barlyǵy da rýh. Ekeýi de birde qandy qaq­tyǵys, ar men jan arqyly shyǵyrǵa túsip shyńdalyp, birde mamy­rajaı tirliktiń, ıisi qazaqtyń kósh­peli ómiriniń jyljymaly qomy­nan óris órbitken. Ekeýi de sol kósh­pelilerdiń sońǵy tuıaǵy, ushtyǵy kóz aldymyzda eles bop turǵan Qazaq handyǵynyń egiz tuǵyry. Sansyz halyqtar men ult-ulystardyń altyn besigi, jer ja­handy jaýlap, Batys pen Shyǵysty at tuıaǵynyń astyna qatar kómgen joıqyn jaýgerlerdiń eli, atynan zaty qymbat nebir ásem áfsanalar men ańyz-áńgimelerdiń káýsar bulaǵy bola bilgen Uly dalada XV-XVI ǵasyrlarda Altaıdan Kaspııge deıin sozyla sulap, Batysy Sibir oıpaty, Shyǵysy Tıan-Shan taýlarynyń teriskeıin ala jaılaǵan Qazaq handyǵynan artyq murager bolýy múmkin de emes bolatyn. Samaıyn qyraý shalǵan kisiniń jelke jotasyndaı qaraýyta tóngen taýlary men qulash-qulash quba jondaryn, aıdyn-aıdyn kólderi men aıshylyq alys joldaryn, úıir-úıir jylqy shapqan jazyqtary men qoınaýyna qupııa búkken shaǵyl qumdaryn aıtpaǵan kúnniń ózinde, Qazaq handyǵyna qajymas qajyr-qaırat, erimes erik-jiger, namys, asqaq rýh pen ulan-asyr rýhanı dáýlet tán bolǵan. Onyń bul­jymas dálel-dáıegi – búgin Qazaq­stan, búgingi qazaq halqy. Betin qalqymaı, tereńinen oılasaq, búgingi Qazaqstannyń eldigindegi erekshelik pen erligindegi aıyr­mashylyq – sol baıaǵy Qazaq handyǵyna tán eldik pen erlik. «Memleketti qutqarý úshin bir uly adam da jetkilikti», – degen dana sóz bar. Bul rette Qazaq memlekettiliginiń ýyǵyn shanshyp, shańyraǵyn kóterip, keregesin kergen Kereı men Jánibek handardyń el men jer úshin, handyq pen halyq úshin baryn da, aryn da, janyn da sala sińirgen eńbekteri ólsheýsiz ónege. Bul oraıda astyn syzyp kór­setýge turarlyq dúnıe – qazaqtyń kóshpeli ómir ǵurpyna saı, bılik ataýlyny halyqtyń aldymen, qudaıdan qonǵan qut, adamı ádilettilik pen sanaǵa qashalǵan zańdylyqqa súıengen úshtaǵan retinde qabyldaýy. Áńgimeniń tórkini sol baıaǵy qazaqtyń ejelgi qalpynda, rýhanı ómir saltynda. Ata joly – jadynda, úlkenge degen qurmet, kishige degen izet, «ádildik – basymnan bıik, bılik – jasymnan bıik», – degen ulaǵat únimen, aldysy jer, sodan soń el, sońǵysy er degen úmitpen táńir bergen «tutqa», taǵdyr bergen «qutqa» syıynǵan halqymyzdyń safııan-saraı salaýatty sanasynda. Qaı ýaqyt, qaı zaman, qaı dáýir, bir memleketti eki adam bıledi degen jáıt óte sırek, joq dese de bolady, eger ejelgi Rımdegi dýýmvırat jaǵdaılaryn esepke almasaq. Alaıda, Kereı men Jánibektiń kisilikteri de, kemeńgerlikteri de sol – biri biriniń haqyn hattap otyrmaı, halqynyń keler jolynan baǵyshtaýǵa bir aýyzdan moıyn usynǵandyǵy. Aıtalyq, dene bitimi qýatty, joryqqa tózimdi, bııazy kelbet-keskindi, sóz ustap qana qoımaı, sóz tyńdaı da biletin, ázili jarasqan kisimen áńgimeshil, kerek kezinde jumsaq, qajet bolsa qatal Áz-Jánibek aldymen jaýjúrek batyr bolǵan, qara qyldy qaq jaryp bılik aıta da bilgen, eń bastysy halqynyń derbestik, eldik, erlik tárizdi asqan arman-muratyn jeke qaraqan basynyń múddesinen láıim joǵary qoıa bilgen qaıratker. «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy», – degen qaǵıdany qasterlep ustanǵan handardyń biri de, biregeıi de bolǵan kórinedi. О́speıtin el, ónbeıtin jer bolmaıdy. О́mirsheń halyq óz múddesin eshqashan umytpaıdy. Bir qaraǵanda, progress ataýlyǵa beıjaı bolǵandaı kóringenimen, árisi toqsan taraý túrkiniń tarıhy, berisi qalyń qazaq pen Qazaq handyǵynyń tarıhy ózinshe bir órkenıettilik úlgisi bolyp tabylady. Taýy – tarıh, tasy – she­ji­­re qazaq dalasynda tarydaı sha­shy­lyp jatqan materıaldyq jáne mádenıet úlgileriniń árbiri Rım ımpe­rııasynyń kollızeıinen, Mysyr­dyń perǵaýyn pıramıdalary syzý-jazbalarynan esh kem soq­paıdy. Biraq, olar á degennen aq­taryla salmaıdy. Qasıeti – tereń­de, qupııasy – tuńǵıyqta. Zerttep qana qoıý az. Zerdeleı bilý kerek. Qazaq handyǵy men búgingi Qazaqstan – bul kóne kómbeler, jazba jádigerler, «Altyn adam» jáne Jalaýlydan tabylǵan qolóneriniń asqan úlgileri, kók túrkiniń oımaq jazýy, Qorqyttyń kóne kúıleri, Iаsaýıdiń sopylyq ilimi, Joshy men Alasha hannyń kórkem mazarlary, Asan qaıǵynyń aqylgóıligi, Qaztýǵan men Aqtam­berdiniń joryq jyrlary, Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń ózderi, Syrym batyrdyń sheshen sózderi men Mahambettiń otty óleńderi, Shoqannyń ǵylymı zertteýleri men Abaıdyń óleń-sózderi, Ahmet­tiń alfavıti men Álıhannyń «Alash Ordasy», Muhtardyń «Abaıy joly» men Álkeıdiń ǵyly­mı muraǵaty, til men dil, din, ádebıet pen mádenıet... Tize bersek, tizimniń shegi joq. «Aldaspandy qaq aıyrýǵa bolatyn shyǵar, biraq rýhty qaq aıyra almaısyń» (V. Gıýgo). Shyn máninde qazaqtyń handyǵy men qazaq memlekettiliginiń ornyǵýy men tarıhı qalyptasýynda rýhtyń, onyń ishinde ulttyq rýhtyń orny erekshe jáne aıryqsha. Qazaqstan úshin, Qazaq memle­kettiligi úshin, Qazaq handyǵynyń osynaý mereıtoıy tek mádenı jáne rýhanı ǵana emes, zor saıası mańyzǵa ıe. Dúnıejúzine saıası jáne ekonomıkalyq jetistikteri arqy­ly túgel málim bolǵan Qazaq­stan tek munaıǵa ǵana emes, taýarıhy, túp tarıhy, tili men dili, má­denıeti men ádebıetine de asa baı. Qazaq handyǵynyń bes jarym ǵasyrlyǵyn Elbasy bastap, el qoshtap jyl boıy baǵam­dap, baıyptaý – ata-babalar aldyn­daǵy azamattyq paryzymyz ári kisilik qaryzymyz. Qazaq handy­ǵynyń keshegi tarıhılyǵyn, Qazaq­stannyń qazirgi táýelsizdigin taıǵa tańba basqandaı daýsyz dáleldeıtin batyl sheshim. Tekten tek emes, ulttyq ıdeıa – Máńgilik El deńgeıindegi alǵa umtylǵan kesimdi shara. Munyń ózi biz úshin egemendik pen táýelsizdik uǵymdarynyń basty ólshemi – el-jurtymyzǵa, halqymyzǵa, qarǵa tamyrly qazaqqa ilkiden tán azat jáne asqaq rýh ekendigin kórse­tedi. Al mundaı rýh dáýirler men ǵasyrlar boıy sharyqqa túsip shyńdalǵan Qazaqstan aldynda turǵan jáne turmaq naqty jáne beımaza suraqtardyń barshasyna jaýap bere alaryna esh kúmán joq. Táýelsiz Qazaqstan úshin eń negizgi jáne basty maqsattardyń biri – jas urpaqtyń boıy men oıyna otansúıgishtik rýh egý. О́ıtkeni, rýh joq jerde ult ta joq, halyq ta joq! Bul oraıda tól tarıhymyzdyń, onyń ishinde Qazaq handyǵy taýarıhynyń aıtary mol, bereri kóp. Altaıy Orazbaeva, tarıh ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń professory.