Talant – ámbebap qubylys

«Máńgilik El» muratynyń qorǵasyndaı quıylǵan biriktirýshi ıdeıasy men úshin, shynyn aıtqanda, jańadan ashylǵan araldaı boldy. Memleket basshysynyń 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy Joldaýy kóńilde basqa eshqandaı kúmándi suraq qaldyrmaǵan sııaqty edi. О́ıtkeni, onda qazaqstandyq joldyń negizgi jeti qundylyǵy aıqyn kórsetilgen bolatyn. Soǵan qaramastan, munyń mán-jaıyn tereńirek biletin adamǵa júginý qajettiligi týdy. Sóıtip, meniń belgili sáýletshi, maqtan tutarlyq «Máńgilik El» Saltanat arkasy avtorlarynyń biri Saǵyndyq Jambolatovpen jaqsy tanystyǵymdy jaıma-shýaq paıdalanýyma týra keldi. Onyń sózderinen uqqanym, saltanatty hám asqaq sıpatty sáýlettik keshender san alýan maǵynalyq salmaq arqalaıdy. Mysaly, arka ıininiń sol jaǵynda danalyq sımvoly, halyq rýhy men aqyl-oıynyń kenish-qazynasy – Aqsaqaldyń, oń jaǵyn ala oshaq shyraqshysy – Áıel-Ananyń músinderi ornalasqan. Týǵan el men jerge, tilge degen mahabbatpen astasqan «Otan-Ana», «Jer-Ana», «Ana tili» deıtin uǵymdar qazaqtar úshin qasıetti. Osy mánderdiń árqaısynyń astarynda qazaq halqynyń máńgilik nysanaly nyshany jatady. Osylaısha memlekettiń máńgiligi, búkil músindik kompozısııa taqyryptarynyń mándiligi pash etiledi. Men sonda sáýletshi dosyma bul keshenge ekskýrsııalar uıymdastyryp, jastarǵa «Máńgilik El» álippesiniń kórnekilik sabaǵyn oqytý kerek dep aıtqanmyn. Sondaı-aq «Máńgilik Eldiń» Jambolatov paıymyndaǵy mán-maǵynasy árbir qarapaıym adam úshin tanymdyq turǵydan asa qyzǵylyqty. Shyǵarmashyl tulǵa, sáýletshi bylaı dep esepteıdi: «Máńgilik Eldiń» ishine ındýstrııany da, sáýlet ónerin de, ǵylymdy da – bir sózben aıtqanda, barsha qyzmet salalaryn jatqyzýǵa bolady. Biraq ol órkendeýge baǵyttalǵan belsendi qyzmet bolýy tıis. Meniń paıymymda, materıaldyq jáne mádenı qundylyqtardy jasaýshy adamdar da «Máńgilik Eldiń» ishine kiredi. О́ıtkeni, olar óz sońdarynan máńgilik iz qaldyrady. Men óz balalaryma: «Máńgilik Elde» qalǵylaryń kele me, ıaǵnı máńgilik bolǵylaryń kele me? Olaı bolsa, óz múmkindikterińdi barynsha júzege asyrýǵa qol jetkizińder, ortaq iske laıyqty úles qosyńdar» deımin». Iá, Saǵyndyq Jambolatovtyń bul talapshyl da talǵamshyl oıyna qosylmaý qıyn. Bizdiń aramyzda osyndaı joǵary qazaqstandyq belgige saı keletin adamdar óte kóp-aq. Mysalǵa osy Sákeńniń qudasy Ǵalym Qudaıbergenovti alaıyq. Ol aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, ǵylymda opponentter sanalatyn akademıkter Ervın Gossen men Mehlıs Súleımenovtiń shákirti. Eki ustazynyń da jaqsy qasıetterin boıyna jıyp alyp, astyq óndirisindegi asa myqty sarapshy jáne uıymdastyrýshy bolyp otyr. Onnan astam aýyl-selolarda Jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamyn qurý ústinde. Al munyń ózi «Máńgilik Eldiń» jasampaz ıdeıalaryn utymdy júzege asyrýdyń mańyzdy alǵysharty emes pe. Qudaıbergenov qurǵan JShS quramyna kirgen Aqmola oblysy Bulandy aýdanynyń burynyraqta taýqymetti kúı keshken Kapıtonovka, Jýravlevka, Iаroslavka, Zelenoe, Novodoneskıı jáne basqa eldi mekenderi endi kóz qýantyp, jasaryp, jaınap shyǵa keldi. Bul óńirde egistik jerler tipti qalmaǵan eken. Myń gektarǵa jýyq jerge ǵana egin egilip kelipti. Alqaptarǵa aǵash ósip ketipti. Shyntýaıtyna kelgende, sanaýly jyldarda ekinshi tyń kóterildi. Al bul tumsa dalany jyrtqannan áldeqaıda qıyn úderis ekendigi aıqyndaldy. Qaraýsyz qańyrap qalǵan jerlerdi birte-birte zańdastyryp tirkep, aınalymǵa engizgen isker qojaıyn keıbir aýdandar qyzyǵyp-qyzǵanardaı aýqymdy astyq atyrabyn dúnıege keltirdi. Bul degenińiz – bar qýat-qunarymen jumys istep turǵan, máýeli qaıtarym berip turǵan 120 myń gektar! Qara tyrnaǵyna deıin dıqan bolyp qalyptasqan ol óziniń san tarmaqty kompanııasynyń sheńberinde eseli eginshilik júıesin qurdy, tolyq sıklge qol jetkizdi. Sol úshin de onyń qaraýyndaǵy egistik jerler, tıimdiligi joǵary tehnıka, elevatorlar, dıirmender men naýbaıhanalar halyqqa qyzmet etedi. Onyń quzyryndaǵy mal sharýashylyǵy da órleý ústinde. Bul salany damytýǵa oısyz, qamsyz birden kirise ketken joq. Aldymen jemshóptiń jaıyn oılady. Toǵandar men bulaqtardyń jaı-kúıi úshin árkimge, sonyń ishinde ózine de jeke jaýapkershilik júktep, olardy tolyq tazartýǵa qol jetkizdi. Qazirde kelgen meımandar tańǵala tamashalaıtyn, qazaqtyń ataqty aqbas sıyrynyń tuqymyn jańǵyrtýǵa negiz bolǵan sýarmaly jaıylymdar osylaı paıda bolǵan-dy. О́z basym úshin bul jeke tulǵanyń jarqyrap ashylýynyń kámil úlgisi. О́mirdi ilgeri bastyryp, jaqsylyqqa qaraı jol ashqan Ǵalym Qudaıbergenov jáne kóptegen soǵan uqsas kásibıler sııaqty, búkil qazaqstandyqtar da naq sondaı qajyr-qaıratpen, naq solaı jankeshtilikpen eńbek etýi kerek dep bilemin. Tabandylyq pen shynaıy otanshyldyqqa toly olardyń ómir mektebinen taǵylym alýdyń ózi ári paıdaly, ári ǵanıbet emes pe. Eger Ǵalym Qudaıbergenovtiń birinshi qudasy sáýletshi bolsa, ekinshisi – qurylysshy. Ol da óz isinde jaı ǵana maman emes, bas áripten bastalatyn besaspap. Eldiń ortalyq jáne soltústik atyrabynda negizinen asa kúrdeli iri nysandar, kóbine-kóp elevatorlar saldy. Onyń esebindegi mundaı tolaǵaılar ondap sanalady. Elevatordy qatarǵa qosý degenimiz ne? Aqmola oblysyndaǵy Krasnoznamen elevatoryn salýda onyń bólimshesi tórt jyldyq jospardy oryndap shyqty. Al bul jospardyń ishine jataqhanalar, balabaqshalar, keńseler, monshalar, qazandyqtar, kirme joldar, tarazylar, taǵy basqalar – jalpy jıyny 41 nysan kirgenine ne der edińiz. Eńbek sińirgen qurylysshynyń ýaqyttan oza erendik tanytýyna eńbekti sheber uıymdastyrý ǵana emes, shyńdalǵan tabıǵı bolmysy, ónertapqyshtyq pen jańashyldyq daryny da kómektesti. Tipti, biz oǵan qatysty «Álemde birinshi bolyp istedi», «Birinshi bolyp qoldandy» degen sózderdi de aıshyqtap aıta alamyz. Or qazý asa qıyn jumystardyń biri ekeni belgili. Biraq Orazbaı Nurǵojın oǵan óziniń shyǵarmashylyq qyrynan keldi. Kókshetaýdaǵy «Arsha» JShS astyq ónimderi kombınatynyń qurylysy – soǵan aıǵaq. Orekeńniń ózi bylaı deıdi: «Bul ádisti men sonda alǵash qoldandym. 2008 jyl edi. Basty qıyndyq qazylatyn jerdiń kóptigine tireldi, al merzim bolsa qysyp barady. Bir qoımanyń uzyndyǵy 84 metr. Onyń orta tusynan ón boıyna bıiktigi úsh metrlik, kóldeneńi taǵy úsh metrlik jerasty galereıasyn jobalaǵan eken. Myqty bolsań qazyp kór! Ekskavator qoısań bir aıǵa sozylady. Odan keıin topyraq úıindisin shyǵaryp, bir apta boıy kúrekpen tegisteý kerek. Joq, dep oıladym. Eski ádis jaramaıdy, jańa birdeme oılap tappasa bolmaıdy. Sóıtip, ekskavatordyń ornyna shuńqyrǵa avtogreıderdi túsirdim. Ol qazbaıdy – topyraqty 5-10 santımetrlik qabattarmen kúrep alyp otyrady. О́zi et týraǵandaı etip sondaı tegis, ádemi túsiredi, odan keıin «ádipteý» de kerek emes. Al tıegish shómish topyraqty dereý syrtqa shyǵaryp turdy. Ýaqytty keremet únemdep, bar jumysty 3-4 kúnde atqaryp shyqtyq. Men bul arada tipti eńbek resýrstary men qarjynyń tıimdi paıdalanylýy týraly aıtyp ta turǵan joqpyn». Minekı, talanttyń ámbebap qubylys ekendigin osyndaıda kóremiz. Orazbaı Nurǵojınniń konstrýktorlyq qabileti qurylys salasymen shektelmeıdi. Birneshe jyl buryn ol qymyz pispegi dep atalǵan keremet tetik oılap taýyp, qurastyryp jasap shyqty. Bul týyndysynyń mánisin avtor uǵynyqty etip bylaı túsindiredi: «Dástúrli qymyz ashytý úlken eńbek shyǵynyn talap etedi. Qazirgi jastar aýyr jumystan qashqaqtaıdy, al egde adamdardyń kúsh-qýaty jetkiliksiz. Al men dene eńbegin mehanıkalyq nemese elektrli etip ózgertýdi uıǵardym. Sol úshin tapsyrylǵan rejimde jumys isteıtin tetik oılap taptym. Aıtalyq, saýynshy bir mınýtta elý qımyl-qozǵalys jasaıdy. Redýksııa esebinen men ózimniń qymyz pisetin pispegimdi jańaǵyǵa uqsas yrǵaqqa qoıdym. Sóıtip, árqaısysynda myń qozǵalys-shaıqaý jasala otyryp, qymyz tańerteń jáne keshkilik merzimderde pisilýi kerek. Bul qozǵalysty osyndaı qarqynda qolmen jasaýǵa kez kelgen adam beıildi bola bermeıdi. Nemese qolynan kelmeıdi. Men bolsam, ýaqyt relesi boıynsha avtomattandyrylǵan tapsyrmany iske qosamyn: táýligine eki ret elý aınalymdyq jedeldikpen 20 mınýt jumys isteledi. Taǵy bir aıta keteri, saýynshy qandaı tájirıbeli jáne kánigi bola tursa da belgili bir kólemdegi bir ǵana ydysta jumys isteýge shamasy keledi. Al bizdiń tetigimiz is júzinde kez kelgen kólemdegi alty nemese segiz, tipti odan da kóbirek kúbidegi qymyzdy pise beredi. Tek buǵan shıkizat jetse bolǵany». О́mir talabynan týǵan ónertapqyshtyqtyń bir qyry osyndaı. Eń bastysy, bul arada qudalardyń shyǵarmashylyq birliginiń áreketi naqty nátıjege alyp kelgen. Orazbaı Nurǵojın tetikti qurastyrsa, Ǵalym Qudaıbergenov Iаroslavkada qymyz óndirýdi jolǵa qoıǵan. Bótelkeniń syrtyndaǵy japsyrmasynda «Iаroslavskıı» dep jazylǵan. Alarman bir qaraǵanda ony Reseıdiń ónimi dep qalýy múmkin. Joq, olaı emes, bul – ózimizdiń otandyq belgi. Al ıaroslavtyq qymyzdyń negizinde ıtalııalyqtar qazirdiń ózinde balmuzdaq shyǵara bastady. О́zgeshe, qyshqyl dámi bar balmuzdaq. Men «Máńgilik Eldiń» ozyq óresi men bıik rýhyna saı keletin asa kórnekti jetistikter men jańalyqtar dárejesindegi, ónimdi ári shyǵarmashyl, tıimdiligi joǵary jáne ınnovasııalyq eńbektiń úsh mysalyn keltirdim. Bul mysaldar jasampazdyqqa qushtar, erik-jigeri mol izdengish adamnyń úlken tabystarǵa jetýge qabiletti ekendigin aıǵaqtaıdy. Barlyq qyzmet salalarynda órkendep damýǵa, tutas ulttyń da, jeke tulǵanyń da básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Máńgilik Eldiń» ulttyq ıdeıasy ózińe senýge, óz aldyńa jańa da joǵary maqsattar qoıýǵa kómektesedi. Adamı murattyń máńgiligi men izgiligi de osy bolsa kerek. Aleksandr TARAKOV.