Tabys bastaýy – biliktilikte

Qaı eldiń de bolmasyn ekonomıkalyq turaqtylyǵy birinshi kezekte aýylsha­rýa­shylyq óndirisine baılanysty degen qaǵıda burynnan bar. Demek, búginde eli­miz aýyl sharýashylyǵy salasyn órken­detýde bilikti mamandar, ǵylymı ónimder men jetistikterdiń alar orny erekshe bolsa kerek.

Elimiz egemendik alǵannan beri jalpy ǵylym, bilim salalarynda kóptegen reformalyq is-sharalar atqarylýda, olardyń naryqtyq júıege saı osy mań­yzdy sala tıimdiligin arttyrýǵa ba­ǵyt­talyp otyrǵandyǵy da esh kúmán kel­tir­mese kerek. Degenmen de, ásirese, aýyl sharýashylyǵy salasynda mamandar daıyndaý, ǵylymı ónimder shyǵarý, jetistikterdi ıgerý jaǵdaılary kóńilge qonymdy bola almaı otyrǵandyǵy da búginde ashy bolsa da shyndyq.

Mysaly, joǵary oqý oryndary stý­dent­teriniń basym bóliginde oqýǵa degen yntalylyqtyń tómendigi anyq baıqalady, kóbisi ýnıversıtet qabyrǵasynan bilikti maman bolyp shyǵýdan góri, áıteýir dıp­lom ıelenýdi maqsat etetindikterin jasyrmaıdy. Buǵan keı jaǵdaılarda stýdentterdi de kinálaýǵa bolmaıtyn sııaqty, ıaǵnı meniń oıymsha basty sebep olardyń keleshek mamandyǵyna saı jumysqa ornalasýy men qyzmet satylaryna kóterilý múmkindikterine senimsizdikterinde dep oılaımyn. Atap aıtqanda, burynda, josparly ekonomıka júıesinde joǵary oqý ornyn bitirgen aýylsharýashylyq mamandary túgeldeı arnaıy joldamamen mamandyǵyna saı qyzmetke ornalastyrylatyn, sondaı-aq, qyzmetterin tómennen bastap, tájirıbe jınaı nátıjeli atqarǵandary basshylyq laýazymdarǵa taǵaıyndalyp, qyzmetteri satylap ósetin.

Elbasymyz, jas mamandardyń birden joǵary laýazymdy qyzmetterge ornalasyp almaı, qandaı da bolmasyn mamandyq ıegerleriniń eńbek jolyn tómennen bas­taýy kerektigin eldi jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan ult josparynda naqty atap kórsetti, shegelep aıtty. Osyǵan oraı, qandaı da bolmasyn mamandyq ıegerleriniń qyzmettik eńbek jolyn mamandyq satysynyń tómeninen bastaýǵa yqpal etetin júıeni qalyptastyrýdyń mańyzy joǵary dep aıtýǵa bolady.

Ekinshiden, joǵary oqý oryndaryndaǵy aqyly oqý júıesiniń de paıdasy men zııany teńesip turǵanǵa uqsaıdy, ıaǵnı bir jaǵynan ata-analary qaltalarynan aqshalaryn tólep oqytqannan keıin stýdentter de sapaly bilim alýǵa qulyqty bolady. Degenmen, ekinshi jaǵynan, oqý orny basshylyǵy men oqytýshylar tarapynan aqyly top oqýshylaryna degen erekshe kózqarasty sezingen stýdentter sabaq úlgerimi jaǵdaıyna onsha bastaryn aýyrta qoımaıtyn sııaqty. Osyǵan oraı, aqyly oqý júıesin tek elimizdegi joǵary reıtıngti, ulttyq mártebeli ýnıversıtetterde ǵana qaldyryp, basqa oqý oryndarynda óndiris suranystaryna saı (kvota), mamandardy aqysyz oqytý júıesin qalyptastyrsa, elimizde tapshy mamandyqtar boıynsha básekelestik deńgeıi de birshama artar edi.

Sonymen qatar, naryqtyq ekonomıkada birshama aýylsharýashylyq mamandyqtary tıisti deńgeıde suranysqa ıe bola almaı, bul sala mamandyqtary boıynsha birshama naqtylaý, biriktirý jáne retteý is-sharalaryn atqarý qajet­tiligi týyndap otyr. Mysaly, zooteh­nık, agronom mamandyqtaryn negizgi qyzmetteri sáıkestiligine saı, birikti­rip, aýylsharýashylyq óndirisin uıymdas­tyrýshy-menedjer degen mamandyqty engizse, bul biriktirilgen mamandyqtyń bedeli de, tıimdiligi de artar edi.

Úshinshiden, búginde, aýyl sharýa­shy­lyǵy joǵary oqý oryndary stýdentteriniń óndiristik praktıka ótetin jerleri kóp jaǵdaıda talapqa saı kelmeıdi, ıaǵnı bul jaǵdaı óz kezeginde keleshek oqý oryndarynda daıyndalǵan mamandyqtar sapalyq kórsetkishterine aıtarlyqtaı keri áserin tıgizedi. Osyǵan oraı, búginde jekelegen joǵary oqý oryndary arnaıy tájirıbe sharýashylyqtaryn uıymdastyrýǵa talpynys jasap jatqanǵa uqsaıdy. Biraq ta, bul is-sharaǵa shashyrandy jaǵdaıda aıtarlyqtaı qarjy jumsalatyndyǵyn aıtpaǵanda, jasaqtalmaqshy shaǵyn sharýashylyqtar, keleshekte elimizdiń ózindik erekshelikteri bar túrli aýyldyq aımaqtarynda qyzmet atqaratyn búgingi stýdentterge tıisti deńgeıde tájirıbe jınaqtaıtyn ortalyq bola almaıdy.

Sondyqtan da, elimizde óńirlik, (ob­lys­tyq) aýylsharýashylyq ǵylymı-ón­diristik birlestikterin qurý qajettiligi týyndaıdy. Atap aıtqanda, bul qurylym, birinshiden, aýylsharýashylyq mamandaryn daıyndaýda óńirlik tájirıbe jınaqtaý bazasy bolsa, ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ujymdarynyń da tájirıbe sharýa­shy­lyqtary mindetterin atqarar edi.

Joǵary oqý oryndarynda mamandar daıyndaýda kókeıkesti máseleniń biri stýdentterge meılinshe qonymdy sabaq berý jaǵdaıy bolsa kerek. Búginde ýnıversıtetterde stýdentterdiń oqý barysynda alǵan bilim dárejesin baǵalaýda ádildikti, jarııalylyqty qalyptastyrý men bul baǵytta keıbir keleńsizdik jaǵdaılardy boldyrmaý maqsatynda elektrondy júıe qyzmetteri keńinen qoldanyla bastaǵan, ıaǵnı bul degen zaman talabyna saı quptarlyq jaıt. Biraq osynaý sheteldik ozyq tájirıbeniń búgingi qoldanystaǵy jaǵdaıy bul mańyzdy is-sharaǵa oqy­týshylar aralarynda teń dárejede naqty jaýapkershilik pen mindetteriniń aıqyndalmaǵandyǵynan, ıaǵnı tómengi býyn oqytýshylarǵa (assıstent, laborant) kóptep júktelýinen, jıi ınternet júıesine ený qıyndyqtarynan, formaldylyq jaǵy basym bolyp, atyna saı bolmaı otyr dep aıtýǵa bolady. Árıne, jańadan engizilgen júıe kemshilikteriniń bolýy zańdylyq, biraq ta biz bul jaǵdaıdyń ýaqyt ótken saıyn stýdentterdiń sapaly bilim alýyna keri áseriniń arta beretindigin eskerýimiz kerek.

Búginde aýylsharýashylyq óndirisine bilikti mamandar men qosa ǵylymı ónimder men jetistikterdiń de asa qajettiligi esh kúmán týǵyzbasa kerek. Degenmen de, soń­ǵy kezderde bul baǵytta, ásirese, mal sha­rýashylyǵy salasynda sheteldik ónim­der men tájirıbelerge shamadan tys elik­teý­shiliktiń bel alýy, otandyq qundy ǵylymı jetistikter men tájirıbelerdi óndiriste paıdalanýǵa qolbaılaý bolyp otyrǵandyǵy da jasyryn emes. Álemdik tájirıbeden de belgili bolǵandaı, ár eldiń ózindik ekonomıkalyq damýy, ádet-ǵurpy, salty (mentalıteti), sııaqty erekshelikteri bolady. Mysaly, keń-baıtaq elimiz aýyl sharýashylyǵy óńirleri boıynsha da aýylsharýashylyq óndirisi damýy júıelerinde aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtar bar. Osyǵan oraı, bizdiń elimizde de tamyry tereńde jatqan, jerimiz, tabıǵatymyz, halqymyz erekshelikterine saı qalyptasqan aýyl sharýashylyǵy tájirıbesine saı negizdelgen ózindik júıeni naryqtyq jaǵdaıda jetildire berý basty baǵyt dep esepteımin.

О́kinishke qaraı, búginde ǵylymı ortada tıimdiligi tájirıbede dáleldengen otandyq ǵalymdarymyzdyń ǵylymı eńbekteri, sheteldik, onyń ishinde, Eýropa elderi ǵylymı jýrnaldarynda jarııalanbasa qundy dep eseptelmeıdi degen pikir qalyptasqan, ıaǵnı ózderine degen osyndaı utymdy jaǵdaıdy tıimdi paıdalana alatyn sheteldikter ǵylymı baspalarynda bizdiń ǵalymdar eńbekterin jarııalaý­dy olardyń mańyzdylyǵyna emes, ol úshin aqy tóleý kólemimen baılanystyra bıznestiń bir túrine aınaldyrǵanǵa uqsaıdy.

Sondaı-aq, ǵylymı salany grantty jáne maqsatty qarjylandyrý júıeleriniń de kóptegen túıtkilderi sońǵy kezde jıi aıtylyp júr. Atap aıtqanda, bul máselede de sheteldik sarapshylar pikirlerine tabynýshylyq basym, ıaǵnı sheteldikterdiń óz elderi ǵylymı damý deńgeıi men aýylsharýashylyq óndirisi jaǵdaıyna beıimdelgen júıe bizde de qoldanys taýyp, atap aıtqanda, grantty qarjylandyrýda tek qana – 27, al maqsatty qarjylandyrýda 35-ten kem emes ball alǵan ǵylymı joba ǵana keleshek qaraý satysyna ótedi eken. Demek, ıaǵnı bul balldy kimder, qaı ýaqytta, qandaı tártippen anyqtaıtyndyǵy belgisiz, sóıtip, aldyn ala jeńimpazdar anyqtalyp qoıatynǵa uqsaıdy. 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı salany qarjylandyrý jaǵdaıy boıynsha búginde elimiz ǵylymı qyzmetkerleri arasynda týyndaǵan narazylyqtyń bir sebebi de osynda ma dep oılaımyn.

Osy maqala avtory da 2015-2017 jyldarǵa ǵylymdy granttyq qarjy­lan­dyrý konkýrsyna eki ǵylymı jobany tıisti talaptaryn tolyqtaı oryndaı otyryp usynǵan bolatyn. Qysqasha aıt­qanda, biriniń mazmuny búginde shetelderden ákelingen iri qara mal ónimdiligin otandyq mal tuqymdarymen salystyrmaly, ekinshisi sheteldik joǵary ónimdilikti maldardyń bizdiń elimiz jaǵdaıynda sharýashylyqta paıdalaný merzimin zert­teı otyryp, tıimdilikterin anyqtaý bolatyn. О́kinishke qaraı, bul jobalar konkýrs­tyń bastapqy satysyna da jetpeı qaldy jáne sebebi de belgisiz.

Meniń oıymsha, búgingi bizdegi aýyl­sha­rýashylyq óndirisi jaǵdaıynda ǵylymı salany qarjylandyrýda birinshi kezekte qoldanbaly ǵylymı jobalarǵa, olardyń óndiristegi tıimdilik kórsetkishterine basymdyq berý kerek sııaqty. Osyǵan oraı, aýyl sharýashylyǵy ǵylymı salasyn qarjylandyrý tetikterin túbegeıli jetildirý qajettiligi týyndaıdy.

Atap aıtqanda, birinshiden, ǵylymı jobalar taqyryptary aýylsharýashylyq óndirisi suranystaryna saı memlekettik quzyrly organdar tarapynan aldyn ala anyqtalyp otyrsa, ekinshiden, konkýrstyń basynan bastap aqyryna deıin turaqty salalyq, bilikti otandyq, sheteldik ǵalymdar men elimizdiń ár aýylsharýashylyq aımaqtary boıynsha tájirıbeli mamandardan quralǵan komıssııa quramynda konkýrs jeńimpazdary jarııalylyq jaǵdaıda atqarylsa, úshinshiden, konkýrs jeńimpazy atanbaǵan jobalarǵa da negizgi sebepteri jazbasha túrde jetkizilse bul is-shara tıimdiligi eselep artar edi.

Sonymen qatar, aýylsharýashylyq ǵylymynyń damýynda oǵan bólinetin qarjy kóleminiń de mańyzy joǵary. О́kinishke qaraı, álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń, aýylsharýashylyq ǵylymyna degen burynnan qalyptasqan kózqarastyń da áseri bolsa kerek, 2015-2017 jyldary bul salaǵa degen qarjy kóleminiń ótken jyldarmen salystyrǵanda 40-50%-ǵa deıin azaıtylatyndyǵy jıi aıtylyp júr (atalǵan merzimge qarjy kólemi áli tolyq anyqtalmaǵan). Bul anyq bolsa, onsyz da kenjelep kele jatqan aýylsharýashylyq ǵylymyna aıtarlyqtaı tejeý salatyn jaǵdaı dep esepteımin.

Sondaı-aq, búginde otandyq aýyl sharýashylyǵy ǵylymy qundylyǵyna keri áser etip turǵan máseleniń biri aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý me­kemeleri men aýylsharýashylyq ónim­derin óndirýshiler aralaryndaǵy shynaıy naryqtyq baılanystyń tolyqtaı qalyp­taspaýy bolyp otyr.

Atap aıtqanda, búginde túrli aýylsha­rýa­shylyq ónimderin óndiretin qurylym­darda burynǵydaı ǵylymı-zertteý jumystaryn atqarý múmkin bola bermeıdi, sondyqtan da, joǵaryda atalǵan óńirlik aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik birlestikterinde ǵylymı-zertteý jumys­tarymen qosa olardy óndiristik synaqtan ótkizip aýylsharýashylyq qurylymdaryna paıdalanýǵa tıimdi jaǵdaıda, kepildememen eki jaqty jaýapkershilikteri aıqyndalǵan kelisimshart negizinde atqarar bolsaq, aýyl sharýashylyǵy ǵylymı tıimdiligi men bedeli eselep artady.

Kákimjan SARHANOV,

Qazaq agrarlyq-ónerkásiptik kesheni ekonomıka jáne aýyldyq aımaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty Astana bólimshesiniń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory.