Islamdyq qarjylandyrý

Eldiń búkil ekonomıkalyq salalary úshin jumys isteıdi Sońǵy jyldary damyǵan jáne damýshy elder ıslamdyq qarjylandyrý júıesin engizýge belsene kirisýde. О́ıtkeni, olardy ıslamdyq bankıng, ıslamdyq qundy qaǵazdar, ıslamdyq ınvestısııa tartýdyń erekshelikteri men artyqshylyqtary qyzyqtyrady. Jasyratyny joq, álemdik ekonomıka men qarjylyq júıeniń tiregi bolyp kelgen batystyq ekonomıkalyq úlgi búginde álsireı bastady. Sarapshylardyń pikirinshe, eýropalyq úlginiń basty kemshiligi – nesıelik paıyzdyq ólshemder. Al qarjylyq júıesi ıslamdyq qaǵıdalarǵa saı qurylǵan memleketter daǵdarystan onsha zııan shekken joq. Qarjygerler muny ıslamdyq qarjylandyrý júıesiniń artyqshylyqtarymen baılanystyrady. Eń bastysy, musylman elderi ınves­torlardyń ıslamdyq zańdaryna sáıkes kelmeıtin jobalardy qarjylandyrýǵa, sondaı-aq, qarý-jaraq, araq-sharap, temeki, shoshqa ónimderi, kóńil kóteretin oryndar, saqtandyrý jáne kelisimnen túsetin paıyzdar esebinen qyzmet etetin qarjylyq kompanııalardyń aksııalaryn satyp alýǵa quqyǵy joq. Qaryzdardyń ústinen túsetin paıyzdyq aqyny alýǵa da qatań tyıym salynǵan. Dúnıejúzilik daǵdarys kezinde ıslamdyq qarjylandyrý óziniń turaqtylyǵy men áleýmettik ómirsheńdigin kórsetti. Sebebi, ol daǵdarysqa meılinshe beıimdelgen jáne ekonomıkanyń naqty sektoryn tikeleı ınvestısııalaýǵa múddeli, sonymen birge, halyqtyń jumysbastylyǵy men jaǵdaıynyń deńgeıin arttyrýǵa áser ete alady. Osy jáne taǵy basqa jaǵ­daı­lar ıslamdyq qarjylandyrýǵa degen senimdi arttyrady, al bul ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jaǵdaıynda ekono­mıkanyń jańǵyrýyna alyp keledi. Islamdyq qarjylandyrýda aqsha taýar retinde emes, qunnyń mólsheri retinde ǵana qarastyrylǵan. Sol sebepti valıýtany alyp-satýǵa ruqsat berilmeıdi. Birinshiden, ıslamdyq qarjylandyrýdyń negizgi qaǵıdasyna sáıkes paıyzdyq mólsherlemege shekteý qoıylǵan. Sondyqtan dástúrli bank depozıtteri men nesıeleri bolmaıdy. Ekinshiden, táýekelderdi ózara bólý. Bank klıenttiń jobasyn qarjylandyra otyryp, onyń ınvestory bolyp tabylady, osy jobadan túsken tabyspen táýekeldi bóledi. Úshinshiden, alyp-satý is-áreketterine shekteý qoıylǵan. Taǵy bir ereksheligi – anyqtylyq, ıaǵnı mámilege turar aldynda sharttardyń barlyǵy naqty jáne anyq bolýy tıis. Islamdyq qarjylandyrý júıesi dúnıe­júzinde sońǵy jarty ǵasyrda belsendi damýda. Atap ótýimiz kerek, TMD elderi arasynda Qazaqstan birinshi bolyp ıslamdyq qarjylandyrý úlgisin qurdy. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, ol eldiń damýynda úlken rólge ıe, dúnıejúzilik qarjylyq daǵdarys kezinde qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etýde qosymsha kózderdi qarastyrady. Onyń ústine ıslamdyq jáne dástúrli bankterdiń júrgizetin operasııalarynyń arasynda eleýli erekshelikter bar. Al elimizde qoldanylyp júrgen zańdar men erejeler tek dástúrli banktiń qyzmetin ǵana retteıdi. «Bank jáne bank qyzmeti týraly», «Baǵaly qaǵazdar naryǵy týraly» zańdarǵa, t.b. normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ıslamdyq qarjylandyrý jóninde ózgertýler engizgennen keıin elimizde ıslamdyq bankıngtiń damýyna jol ashyldy. Sóıtip, postkeńestik keńistikte qarjylandyrýdyń úlgisin usynýmen qatar, onyń klassıkalyq júıemen úılesimdi damýyn qarastyrdy. Qazaqstanda ıslamdyq qarjylan­dyrý­dyń qalyptasýy men damýyna sebep bolǵan alǵysharttardyń biri – ındýstrııalyq aımaqtardy damytý úshin syrttan uzaq merzimdi ınvestısııalardyń aǵynyn tartý. Ekinshisi – tek dástúrli qarjylandyrý kózine táýeldilikti tómendetý jáne ınvestısııalyq aǵyndy yntalandyrý. Úshinshisi – qarjy júıesin qalyptastyrý kózderin retteý arqyly ekonomıkalyq turaqtylyqqa qol jetkizý bolyp tabylady. Elimizde kóptegen qarjylyq ınstıtýttar ıslamdyq bankıngke qyzyǵýshylyq tanytýda. Biraq, ol Eýropadaǵy qarjylyq qıynshylyqtarǵa baılanysty óte baıaý júrgizilýde. Qazirgi kezde keıbir Islam bankteri Qazaqstan naryǵyn zerttep, naryqqa shyǵý múmkindikterin qarastyryp jatyr. Kóptegen damyǵan elderde ıslamdyq qarjylandyrýdyń qaǵıdalaryna negizdele otyryp, dástúrli qyzmetter kórsetip keledi. Al 1975 jyly Dýbaıda alǵashqy kommersııalyq ıslam banki ashyldy. Búginde álemniń 50 elinde 400-den astam Islam banki jumys isteıdi. Qazirgi kezde álemde ıslamdyq qundy qaǵazdyń 20-daı túri bar eken. Qazaqstanda zańdastyrylǵan ıslamdyq qundy qaǵazdar: sertıfıkattar (sýkýk al-mýsharaka) jáne ıslamdyq jyldyq sertıfıkattar (sýkýk al-ıdjara) nysanynda usynylǵan. Memlekettiń qoldaýymen jáne qabyldanǵan zańdardyń kómegimen keıbir qarjylyq ınstıtýttardy qarjylandyrýda. Osylaısha, 2010 jyly naýryzda lısenzııa alǵan, 100% Abý-Dabıge tıesili Almaty, Astana jáne Shymkent qalalarynda bólimsheleri bar «Al-Hilal» Islam Banki» AQ alǵashqy Islam banki ashyldy. Sonymen qatar, «Islamdyq qarjyny damytý assosıasııasy» men alǵashqy ıslamdyq saqtandyrý kompanııasy «Takafýl» ózara saqtandyrý qoǵamynyń birigýinen paıda bolǵan zańdy tulǵalar – «Fittah Finance» alǵashqy ıslamdyq brokerlik kompanııa jáne ıslamdyq qarjylandyrý boıynsha konsaltıngtik qyzmet kórsetetin kompanııa tirkeldi. Mańyzdy baǵyttarǵa Qazaqstanda ıslamdyq mıkronesıelik uıymdardy ashýǵa jáne qyzmet kórsetýge baılanys­ty sharttardy qurý, sondaı-aq, lızıng jáne ıpoteka sektoryn damytý da jatady. Osynyń barlyǵy 2020 jyldary Qazaqstan Respýblıkasynyń óńirlik ıslamdyq ortalyǵy bolýyna óziniń septigin tıgizedi. Osyǵan deıin «Al-Hilal» banki kómegimen 23 mln. dollar kóleminde telekommýnıkasııa, saýda, qurylys, t.b. salalarda birneshe joba qarjylandyryldy. Sonymen qatar, «Samuryq-Qazyna» UÁQ men «Al-Hilal» banki birigip, ÚIID baǵdarlamasy sheńberinde birqatar jobalardy qarjylandyrý jáne banktiń menshikti kapıtalyn 70 mln. dollarǵa deıin arttyrý qarastyrylǵan. Mysaly, «QazAgroFınans» jabdyqtar men AО́K úshin tehnıkalardy lızıngke alýǵa Islam Damý bankinen (IDB) 30 mln. dollar kóleminde qaryz aldy. IDB «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kóliktik joba aıasynda 400 mln. dollar bolatyn qarajat bóldi. Islamdyq qarjy júıesi men onyń zańnamalyq tetikterin oqytý úshin júıeli túrde keshendi sharalar qarastyrylýda. Mysaly, Malaızııa, Bahreın, BAÁ elderinde ıslamdyq qarjylandyrý men quqyǵy týraly oqý ortalyqtary jumys isteıdi. Sondaı-aq, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń Ekonomıka jáne bıznes joǵary mektebinde osy baǵytta tıisti sharalar júrgizilýde. Islamdyq qarjylandyrý júıesiniń qazirgi jaǵdaıy men damý perspektıvasy jaıly Ulttyq bankpen «Al-Hilal» bankiniń mamandary men ǵalymdardyń qatysýymen dóńgelek ústelder uıymdastyrylady. Oqý baǵdarlamasyna sáıkes magıstratýra men bakalavrıatqa «Islamdyq qarjy negizderi» atty pán engizilgen, sondaı-aq, dıplomdyq jumystar men magıstrlik dıssertasııalar da qorǵalady. Islam bankıngi men ıslamdyq qarjylandyrý quraldaryn engizý maqsatynda budan alty jyl buryn «Islamdyq bankterdi uıymdastyrý men olardyń qyzmeti jáne ıslamdyq qarjylandyrýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Bul qujat Qazaqstanda ıslamdyq bankterdiń, ıslamdyq ınvestısııalyq qorlardyń qyzmetin uıymdastyrýǵa jáne ıslamdyq qarjy quraldaryn engizýge keń múmkindik ashty. Islamdyq qarjy ınstıtýttary dástúrli kredıttik ınstıtýttar sııaqty qarjylyq qyzmetterdiń júıelik qaýip-qaterin tómendetý jáne tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda retteýshi uıym – Ulttyq bank tarapynan lısenzııalanyp jáne rettelip otyrady. Al «Islam bankteri týraly» Zańǵa qol qoıylǵannan keıin, «Bankter jáne bank qyzmeti týraly», «Baǵaly qaǵazdar týraly» zańdarǵa, Salyq kodeksine ıslam bankteriniń qyzmet erekshelikterin esepke ala otyryp, ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Sonymen qatar, 2010 jyldyń tamyz aıynda respýblıkada ıslamdyq qarjylandyrýdy damytý jónindegi 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy baǵdarlamasy bekitildi. Baǵdarlamada ıslam qarjy quraldaryn memlekettik organdarmen damytý jáne engizý sharalaryn úılestirý, ıslam qarjy ınstıtýttaryn ashý jáne tartýǵa jaǵdaı jasaý, halyqaralyq ıslam qarjy uıymdarymen ózara qarym-qatynastardy uıymdastyrý, ıslam qarjysy boıynsha saýattylyqty jetildirý jáne ınvestısııalardy tartý kózdelgen. Jol kartasyn júzege asyrý – elimizde Islam qarjy qyzmetiniń ındýstrııasynyń turaqty damýyna jaǵdaı jasaýǵa, emıtentterdiń kólemin, ınvestorlar men kásibı naryqtyq qatysýshylardy jasaqtaýǵa sebepshi bolady. «Islamdyq qarjylandyrýdy damytý­dyń 2020 jylǵa deıingi jol kartasy» el Úkimetiniń 2012 jylǵy 29 naýryzdaǵy №371 qaýlysymen bekitildi. Jol kartasyn júzege asyrý elimizde ıslam qarjy qyzmetiniń ındýstrııasynyń turaqty damýyna jaǵdaı jasaýǵa, emıtentterdiń kólemin, ınvestorlar men kásibı naryqtyq qatysýshylardy jasaqtaýǵa sebepshi bolady. Qujat 2020 jylǵa deıin Almatynyń óńirlik qarjy ortalyǵy bolyp qalyptasýyna, ıslam qarjysy ortalyǵy retinde Qazaqstannyń mártebesin halyqaralyq deńgeıde kúsheıtýine qolǵabys etpek. Islam bankteriniń jumysy jalpy­adamzattyq qundylyqtarǵa negizdeledi. Bankter nesıeni ústeme aqysyz beredi, biraq kásipkerlerge tıesili tabysqa ortaqtasady. Rasynda da, ıslam qarjy mekemeleriniń paıyzsyz nesıe berýi, kásipkerdiń táýe­kelin birlese kóterýi, qarjylyq jáne moral­dyq jaýapkershilikte bolýy ıslam bankınginiń tanymaldyǵyn artty­ryp, tutynýshylardyń senimin qalyp­tastyratynyn tanymal ekonomıster moıyndap otyr. Islam bankiniń operasııalaryn júrgizýdiń jalpy talaptary týraly erejeni jáne Islam bankiniń ishki kredıttik saıasaty týraly erejeni ıslamdyq qarjylandyrý prınsıpteri jónindegi keńestiń oń qorytyndysy bolǵan kezde ıslam bankiniń dırektorlar keńesi bekitedi. Keńes ıslam bankiniń qyzmetine ıslam banki saqtaýǵa mindetti ózge de talaptardy qosymsha aıqyndaýǵa quqyly. Islam banki tabys alý nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna qaıshy kelmeıtin ózge de maqsattarǵa qol jetkizý úshin áriptestik týraly sharttyń negizinde óndiristik jáne saý­da qyzmetin qarjylandyrýǵa da quqy bar. Áriptestik týraly shartta zańdy tulǵany qurý jónindegi talap kózdelýi múmkin. Shart ıslamdyq qarjylandyrý prınsıpteri boıynsha keńestiń oń qorytyndysyn alǵannan keıin jasalady. Eger shartta ózgeshe kózdelmese, qatysýshylardyń árqaısysynyń ortaq múliktegi úlesiniń mólsheri birlesken qyzmetti júzege asyrý úshin engizilgen múliktiń quny boıynsha aıqyndalady. Shartta, sondaı-aq, birlesken qyzmetten túsken tabys bóligin qaıyrymdylyq maqsattarǵa paıdalaný týraly talaptar da kózdelýi yqtımal. Jalpy, elimizde ıslamdyq qarjy­landyrýdyń eń basty qoldaýshysy Elbasy ekeni belgili. Prezıdenttiń tikeleı uıytqy bolýymen 2003 jyly qazan aıynda Almatyda Islam Damý Banki basqarýshylarynyń keńesi ótti. Bul – bedeli óte joǵary, jylyna bir ret ótetin mártebeli jıyn. 56 elden mınıstr deńgeıindegi arnaıy ókilderi qatysqan sol jıynda Elbasymyz Halyqaralyq Islam Damý bankiniń prezıdenti, doktor Ahmed Mohamed Alımen kezdesti. 84 jastaǵy ol osy saladaǵy eń bilikti adamdardyń biri. Sol kezdesý barysynda kóptegen máseleler sóz bolyp, elimizde ıslam bankıngin damytý keńinen talqylandy. Buryn elimizde ıslamdyq qarjy­lan­dyrýǵa basshylyq jasaıtyn úkimettik organ bolmaǵan edi. Osy másele boıynsha tek Almaty óńirlik qarjy ortalyǵy ǵana jumys istep kelgen edi. Alaıda, olardyń qolynda eshqandaı retteýshilik quziret bolmady. Sondyqtan kóp jumystar sóz júzinde qalyp qoıyp jatty. Prezıdentimizdiń tapsyrmasyna oraı, atalmysh salaǵa tikeleı qoldaý bildirý elimizdiń Ulttyq bankine júkteldi. Sondaı-aq, búginde osy saladaǵy bilim jáne kadr daıyndaý máselesine de erekshe kóńil bólinip otyr. О́ıtkeni, qarjylandyrýdyń bul júıesin qarapaıym halyq kóp bile bermeıdi. Sebebi, ol joǵary oqý oryndarynda buǵan deıin oqytylmaı keldi. Mine, osy máseleni sheshý úshin atalǵan ekonomıkalyq júıeni búginde tájirıbe retinde elordadaǵy Qarjy akademııasy men Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń oqý baǵdarlamasyna arnaıy kýrs retinde engizildi. Islamdyq qarjylandyrýdyń bolashaǵy asa zor. Birinshiden, bul júıe tazalyqqa negizdelgen. Sondaı-aq, onyń maqsaty da aıqyn, ol – halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý. Ekinshiden, qarjylandyrýdyń bul túri naqty ekonomıkaǵa óte úlken paıda ákeledi. Búginde ındýstrııalandyrý jospary júzege asýda. Osynyń aıasynda elimizge tikeleı ınvestısııa tartylyp jatyr. Al tikeleı ınvestısııa degenimiz, nesıe emes. Bul jerde qarjy bizge seriktestik retinde beriledi jáne osy ınvestısııamen Úkimettiń syrtqy karyzdary eshqashan kóbeımeıdi. Sondaı-aq, ol ekonomıkanyń qosymsha qunyn kóterýge paıdaly. Qosymsha qun artyp jatsa, elimizdiń ómir súrý deńgeıi qóterilip, orasan zor paıda ákelmek. Úshinshiden, ıslamdyq qarjylandyrý, aty aıtyp turǵandaı, barlyq jumys isteý júıesi sharıǵatqa negizdelgen. Bul Allanyń qalaýy boıynsha jumys isteý degendi bildiredi. Osylaısha, halyqtyń sanasyn ábden jaýlap alǵan ósim, ústeme, nesıe, paıyz degen dertterden arylýǵa bolady. Islamdyq qarjylandyrýǵa qatysty taǵy bir másele, qazirgi kezdegi jaı bankterdegi qoldanylyp júrgen júıe boıynsha, ıaǵnı aqshanyń ústinen aqsha jasaý tek qarjy sektoryn ǵana damytsa, ıslamdyq qarjylandyrý eldiń búkil ekonomıkasy úshin jumys isteıdi. Islam bankiniń alǵashqy tolqyny elimizge táýelsizdiktiń bastapqy jyldary keldi. 1993-1994 jyldary Qazaqstanda «Ál-Baraka Qazaqstan» degen ıslam banki óz jumysyn bastady. Ol banktiń ıesi ıslam áleminde, sondaı-aq, dúnıejúzilik bank isinde óte úlken bedelge ıe tulǵa, iri ınvestorlardyń biri, Islam saýda jáne ındýstrııalyq palatasynyń prezıdenti sheıh Saleh Kámil myrza bolatyn. Onyń sharıǵatqa sáıkes ınvestısııasynyń nátıjesinde búginde álemniń 36 elinde osyndaı bank ashylyp, tabysty jumys isteýde. Alaıda, sol banktiń bizdegi ǵumyry uzaqqa sozylǵan joq. Sebebi, elimizdegi keıbir laýazym ıeleriniń teris áreketteri bank jumysyna aıtarlyqtaı kedergi keltirgen edi. Ekinshi tolqyn daǵdarystyń aldynda, 2004-2006 jyldary keldi. Sol kezde elimizdegi ekinshi deńgeıdegi iri bankter ıslam bankterinen mýrabaha ádisi boıynsha sındıkattyq nesıe aldy. Keıin daǵdarys bolyp, nesıe alǵan bankter defoltqa ushyrady. Solarmen birge nesıe bergen ıslam bankteri de óte úlken mólsherde shyǵynǵa tap boldy. Keıin de ol qaryzdar qaıtarylmady. Islamdyq qarjylandyrý 1974-1975 jyldardan bastap jumys isteýde. Búginde qanatyn keńge jaıyp, eń iri damyǵan elderde fılıal-bólimsheleri ashyldy. Sonyń ishinde Taıaý Shyǵys, Soltústik Amerıka, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Eýropa elderinde jaqsy damyǵan. Máselen, Ulybrıtanııada bes ıslam banki jumys isteıdi. Sondaı-aq, 2010 jyly Lıýksembýrg qor bırjasynda 14 sýkýk shyǵarylyp, 40 mlrd. AQSh dollary aınalymda boldy. Búginde onyń naqty aktıvteri 1 trln. AQSh dollarynan asyp otyr. Qandaı daǵdarys bolsa da bul bedeldi aktıvterge esh zııan kelmeıdi. О́ıtkeni, ıslam qarjy sektory naqty ekonomıkaǵa ınvestısııa salý arqyly jumys isteıdi. Olar eshqashan basqa qarjylyq sektorlarmen básekege túspeıdi. Sebebi, eki júıeniń jumys isteý tásili jáne maqsattary múldem bólek. Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan».