Mal genetıkasy durystalmaı, molshylyq joq

Birikken Ulttar Uıymynyń Azyq-túlik qaýipsizdigi jó­nin­degi uıymy «Qazaqstan Respýb­lıkasynda maldyń genetıkalyq resýrsyn turaqty basqarý jáne saqtaý» taqyrybyna semınar ót­kizdi. Semınarǵa ǵalymdar men sha­rýashylyq jetekshileri qatysty. Basqosý­dyń maqsaty – azyq-túlik qaýipsizdigin qamtama­syz etý úshin maldardyń genetıkalyq resýrsyn saqtaý men ony tıimdi paıdalanýdyń mańyzyna jalpy jurtshylyqtyń, ásirese, mal sharýashylyǵymen, azyq-túlik daıyndaý isimen tikeleı aınalysatyn kásiporyndar men mamandardyń nazaryn aýdarý. BUU kóterip otyrǵan mal gene­tıkasyn saqtaý máselesi biz­diń elimiz úshin de mańyzdy. Se­bebi, mal sharýashylyǵy bizdiń ekonomıkamyzdyń negizgi bir salasy bolyp tabylady. Azyq-túliktiń negizgi bóligi osy mal sharýashylyǵynan alynady. Semınarǵa qatysqan Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Memlekettik syı­lyq­tyń laýreaty Kópmaǵambet Ele­mesov dúnıejúzinde ǵana emes, Qazaqstanda da mal tuqymynyń keıbir túrleriniń qalmaǵanyna, mal sanynyń burynǵydan tym azaıyp ketkenine nazar aýdardy. – Buryn Qazaqstanda qoıdyń sany 35 mıllıon bolatyn, sodan qazir 16 mıllıon qaldy, 10 mıllıon iri qaradan búginde 6 mıl­lıonǵa jeter-jetpesi bar. Qoıdyń bııazy júndi Besqaraǵaı tuqymy qazir joq. Qarakól tuqymy ýaqytysynda 6 mıllıonnan asqan bolatyn, odan qazir 950 myńdaıy ǵana qaldy. Qostanaı oblysyndaǵy Karl Marks atyndaǵy sharýashylyq sekildi birili-jarym sharýashylyqtarda jylyna bir sıyrdan 6 myń lıtr sút saýylady, al Qazaqstan boıynsha bul kórsetkish 2250 lıtrden aspaıdy. Medısınanyń talaby boıynsha ár adam jylyna 142 lıtr sút ishýi tıis eken, bizdiń halyqtyń sanyna qaraǵanda ony ózimiz tolyq qamtamasyz etýge kúshimiz keledi, soǵan qaramastan syrttan jylyna 1 mıllıon lıtr sút satyp alynady, – deıdi ǵalym. Respýblıkada mal ónimin kó­beıtý, jaıy­lymdy qunar­lan­dy­rý, tıimdi paıdalaný máseleleri de semınarda sóz boldy. BUU Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi uıymynyń jumysyna Qazaqstan 2005 jyldan bastap qosylǵan bolatyn. Qazir osy uıymnyń ju­mysy boıynsha Ortalyq Azııada ortalyǵyn Qazaqstanda ashý jumysyna daıyndyq júrgi­zilýde. Ol ortalyqqa Moń­ǵolııa men Qytaı da kiretin bola­dy. Uıymnyń Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy úılestirýshisi Talǵat Qarymsaqovtyń málimetinshe, Qazaqstanda mal ónimderiniń barlyǵyn da syrtqa shyǵarýdan góri syrttan tasý basym. Sonymen qatar, memleketten 2007-2012 jyldar arasynda berilgen sýbsıdııa kólemi 5 eseden astam ósken. Soǵan qaramastan Qazaqstan mal ónimin óndirý kórsetkishi jóninen damyǵan eldermen salystyrǵanda kósh artta keledi. Mysaly, bir sıyrdan jylyna saýylatyn súttiń kólemi AQSh-ta – 8,6 myń, Kanadada – 7,8, Germanııada – 6,7, Reseıde – 3,5, al Qazaqstanda 2,2 lıtr eken. Qazaqstanda aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytýdyń 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan «Agro­bıznes-2020» baǵdarlamasy jasaldy. Osynyń negizinde aýyl sharýashylyǵy salalary boıynsha sheberlik-jospar quryldy. – Osynyń barlyǵyn taldaı kele, biz maldyń genetıkalyq resýrstaryn saqtaý men jaqsartýdy basqarýdyń ulttyq stra­te­gııasy men josparyn jasadyq. Ony Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi maquldady, – dedi Talǵat Qa­rym­saqov. Uıymnyń Qazaqstandaǵy keńes­shisi Mıhaıl Tamarovskıı ult­tyq strategııa men jospardyń ne­gizgi erejelerin túsindirip berdi. «Qazaq tulpary» asyl tu­qymdy jylqy zaýytynyń dırek­tory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Ná­bı­dolla Kıkebaev jylqynyń gene­tıkalyq resýrsy, Batys Qazaq­stan mal sharýashylyǵy jáne jem óndirisi ǵylymı-zertteý ınstı­týtynyń dırektory Nurjan Áji­metov qarakól jáne túıe sharýa­shylyǵyn damytýdyń jaı-jap­saryna toqtaldy. Sonymen qatar, Qostanaı oblysy boıyn­sha bas asyl tuqym ınspektory Mark Gýmerov Qostanaı oblysyndaǵy maldyń genetıkalyq resýrsyn saqtaý jumystary, aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory Dosqalı Naımanov iri qaranyń otandyq tuqymynyń genetıkasyn saqtaý men jaqsartý jóninde aıtyp berdi. Semınar sońynda tıis qarar qabyldandy. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.