Tyǵyryqtan jol tapqan

Sońǵy jyldary Ýkraına daǵdarysy gazetterdiń birinshi beti men álemdik BAQ-tardyń jańalyqtar taspalarynan túser emes. Atalǵan janjaldy beıbit retteýdiń joldaryn izdestirý belsendi jalǵasýda. Álemdik qoǵamdastyq 2014 jyldyń tamyzyndaǵy Mınsk kezdesýiniń, sondaı-aq, 2015 jyldyń aqpanynda Mınskide ótken «normand pishimindegi» sammıttiń damý barysyn muqııat baqylap otyrdy. Mınsk-2 áýel basta Astanada josparlanǵanyn kópshilik biledi, biraq Ýkraına úderisinde kenetten Qazaqstan astanasy qalaı paıda bolǵany týraly, tipti, túısine de almaýlary yqtımal? Shyntýaıtynda, Mınsk-1 jáne Mınsk-2, Ýkraına daǵdarysyn retteýdegi basqa da kóptegen ilgerileýshilikter Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bitimgerlik kúsh-jiger jumsaýynyń nátıjesinde júzege asty. «Bitimger» kitabynyń avtory memleket qaıratkeri, dıplomat, Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nurlan ONJANOV bizdiń Memleketimiz basshysynyń Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy bitimge jetelegen belsendi qyzmetiniń kýágeri bolǵan edi. Kitapta Maıdandaǵy 2015 jyldyń aqpan aıyna deıingi oqıǵalar qamtylǵan. Al gazettegi búgingi jarııalanymda «Bitimger» kitabynan úzindi berilip otyr. ALǴYSО́Z ORNYNA Ýkraına daǵdarysy áýel bastan óńirlik janjal sheńberinen shyǵyp, HHI ǵasyrdaǵy eń kúrdeli syn-qaterlerdiń birine aınaldy. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Ýkraınadaǵy janjal halyqaralyq qoǵam­­dastyqtyń tirshilik tynysynyń áleý­met­­tik jáne saıası qyrlaryn qamtı oty­ryp, ekonomıka men qarjynyń shegi­nen shyq­qan jahandyq daǵdarystyń saldary bolyp tabylatynyn talaı márte atap kórsetken. Shyn máninde, Ýkraına daǵdarysy – bul osy eldiń ońtústik-shyǵysyndaǵy egesý ǵana emes, bul – keshendi túrde sheshýdi talap etetin saıası, ekonomıkalyq, saýda-sattyq, energetıkalyq, mádenı, ultaralyq jáne basqa máseleler men prob­lemalardyń tutas bir shoǵyry. Munda, birin­shi kezekte, tek Ýkraınanyń ózin­degi ǵana emes, sondaı-aq, onyń syrtyn­daǵy, ásirese, «Reseı – Ýkraına – Eýro­palyq odaq» pishimindegi ózara senim men túsinis­tik máselesi boı kórsetti. Nursultan Ábishuly Qazaqstan úshin yqtımal táýekelder týraly óte jaqsy biletin edi, sondaı-aq, jan-jaqtan jumyla kúsh-jiger jumsalmasa, beıbitshiliktiń de aýyly alystaı beretinin, al munyń aıaǵy búkil halyqaralyq qoǵamdastyq úshin budan da zor saldarlarǵa soqtyratynyn naqty túsindi. Sondyqtan, ol Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy janjaldy ret­teýdiń beıbit úderisine yqpal etýdiń bir­de-bir múmkindigin qalt jibergen joq. Osy daǵ­darysty beıbit jolmen sheshýden bas­qa balama joq, tek osylaı etkende ǵana qan­tógisti toqtatyp, saıası úderisterge, onyń ishin­de, jaǵdaıdy turaqtandyrý men eldi ári qaraı durystaýǵa bolady degen nyq senim shynaıy ıtermelegen edi. Reseı, Ýkraına, Germanııa jáne Fran­sııa basshylary Qazaqstan Prezı­dentine – janjal aımaǵynan myńdaǵan kılometr qashyqtyqta jatqan eldiń basshysyna ne sebepti qulaq asty? Oǵan senedi. Nursultan Ábishuly Nazar­­baev álemdik qoǵamdastyqqa óziniń qaǵı­dalary men mindettemelerinen keri shegin­beıtin, dáıekti saıasat júrgizetin, beıbitqatar damý ıdeıasynyń senimdi jaqtaý­shysy bolyp tabylatyn «adal mened­jer» retinde belgili. Qazaqstan Prezı­denti álemdik qoǵamdastyq elde­riniń, olardyń geografııalyq ornalasýyna qaramastan, ózara is-qımyly mańyzdy ekenin, elderdi qarsy turýǵa emes, básekege negizdeı otyryp damytý qajettigin talaı márte atap kórsetti. Al Ýkraınadaǵy jaǵdaıǵa qatysty aıtatyn bolsaq, osyndaı jaýapty mıs­­sııa tek naǵyz eýrazııashyl, qarsy turý­shylyqtyń emes, básekelestiktiń jaq­taý­­shysy, álemdik deńgeıdegi dáıekti jáne sarab­dal saıasatker Nursultan Nazar­baevtyń ǵana qolynan keledi. О́ıtkeni, ol – jahandyq aýqymdaǵy bitimger bolýǵa jaralǵan tulǵa.

1. MAIDANNAN ÝKRAINADAǴY PREZIDENTTIK SAILAÝǴA DEIIN: EKIUShTYLYQPEN О́TKEN KÚRDELI KEZEŃ

…Eger Ýkraına basshylyǵy ishki­memlekettik turaqtylyqty nyǵaıtyp, el­degi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daı­­lardy jaqsartýǵa jáne halyqty uıys­­tyrýǵa birinshi kezekte mán bergen­de, mundaı ekige jarylý oryn almas edi. Al Ýkraınada biz múldem basqa úderis­terdi kórdik. 90-jyldardyń jabaıy kezeń­deri tynyshtalyp úlgermeı ja­typ, el­de túrli polıarly eki saıası baǵyt: eýro­ıntegrasııa men Reseımen odaq­tastyq paıda boldy. Onyń ústine, túr­li polıarlyqtyń máni kúni búginge deıin damý­dyń osy syrtqy saıası vek­tor­lary­nyń sáıkessizdiginde emes (olar, keri­sinshe, sáıkesedi), Ýkraı­na basshy­lyǵynyń qashanda eki iri oıyn­shy: Eý­ro­palyq odaq pen Reseı Fede­rasııasy múddeleriniń arasynan paıda ta­bý­ǵa um­tyl­ǵanynda, ıaǵnı tepe-teń­dik­ti saqtaý­ǵa emes, eki jaqtan da ózi úshin bir­jaqty tıimdilik kórýge tyrysýshylyqta jatyr. Osynyń saldarynan, tutastaı alǵanda, el retinde Ýkraına strategııalyq turǵydan tek utylys tapty. Eldi damytýdyń shyǵys jáne batys óńirlerin qarsy qoıatyn emes, osy oblys­tardy biriktiretin strategııany izdeýdiń nelikten qajet bolǵanyn túsiný úshin Ýkraına syrtqy saýdasynyń qurylymyna qaraý jetkilikti. Daǵdarysty kezeńge deıin Ýkraına eksportynyń 5/1 úlesi Reseıge, sonshasy Eýropalyq odaqqa tıesili edi. Onyń ústine, RF-ǵa negizinen alıýmınıı totyǵy, temir men qurysh sym­dar, dızeldi-elektrli lokomotıvter, bar­lyq úlgidegi vagon-sısternalar, qozǵalt­qyshtar, ıaǵnı eldiń shyǵysynda óndi­rilgen ónim eksporttalyp keldi. Al Eýro­paǵa júgeri, temir rýdasy, antrasıt, raps tuqymy, burshaq tuqymy, kúnbaǵys maıy jóneltildi, ıaǵnı eldiń shyǵysynan shıkizattar, batysynan aýylsharýashylyq ónimderi jiberilip keldi. Basqasha aıt­qanda, Ýkraına, menińshe, óziniń baıla­nysyn Reseımen de, Eýropamen de úz­be­ýi kerek edi. Tıisinshe, Ýkraına basshy­lyǵy osy eki baǵytty bir-birine qar­sy qoımaı, kerisinshe, eki jaqpen de teń­destirilgen dáıekti saıasat ustanýy tıis-­tin. О́kinishke qaraı, bulaı bolmady. ...2014 jyldyń aqpanynda Ýkraına­daǵy saıası daǵdarys eldi azamat soǵysy men aýmaqtyq bólinis qaterine ákelgen asa ótkir belesine ótti... Bılikke kelgen oppozısııanyń orys tiliniń óńirlik mártebesin joıý jónindegi jedel sharalary, Ýkraınanyń bloktan tys turý mártebesin alyp tastaýǵa shaqyrǵan úndeýler men NATO-ǵa ený úderisiniń bastalýy osy eldegi Shyǵys pen Batys arasyndaǵy túsinbeýshilikti tek kúsheıte tústi. Qyrymdaǵy referendýmnyń qorytyndylary, sondaı-aq, túbektiń Reseı Federasııasyna qosylǵany Kıev tarapynan moıyndalǵan joq. Máskeýdiń barlyq túsindirmeleri men Kosovoda osyǵan uqsas jaı oryn alǵanyna silteme jasaýy esepke alynbady. Reseıge Batystyń Qyrymdy anneksııalady jáne eldiń aýmaqtyq tutastyǵy týraly halyqaralyq quqyq qaǵıdattaryn buzdy degen aıyby qarsha boraı bastady. AQSh pen Eýroodaq, Avstralııa, Jańa Zelandııa men Kanada aktıvterdi toqtatyp tastaýdy jáne «qara tizimge» engizilgen adamdarǵa vızalyq shekteýler engizýdi, sondaı-aq, sanksııa salǵan elderdiń kompanııalaryna tizimge engizilgen adamdarmen jáne uıymdarmen iskerlik qatynastar ustanýǵa tyıym salýdy qarastyratyn sanksııalardyń alǵashqy paketin iske qosty. Oqıǵalar, kúsheıe túsken daǵdarystan shyǵýdyń basqa joldaryn tabýǵa áreketter bolǵanyna qaramastan, jedel damydy. Onyń ústine, bolyp jatqan oqıǵalardan habar taratqan aqparattar aǵynynda, sondaı-aq, 2014 jylǵy naý­ryzdyń 10-y men 14-i aralyǵynda Qazaq­stan Prezıdentiniń AQSh, Germanııa, Ulyb­rıtanııa jáne birinshi kezekte Reseı bas­shy­larymen birqatar telefon arqy­ly sóılesýleri boldy degen habar kóri­nis berdi. Is júzinde, bul Qazaqstan basshy­synyń osyndaı kúrdeli geosaıası máse­lede araaǵaıyndyq kúsh-jiger tanytqan alǵashqy oqıǵasy edi. Osyndaı kúrdeli kezeńde qandaı da bir tarap bastamashylyqty óz qolyna alýy tıis edi, áıtpese, janjaldyń ári qaraı ýshyǵa túsetini túsinikti bolatyn. Muny bizdiń Memleketimizdiń basshysy da túsindi jáne, meniń paıymdaýymsha, qalyptasqan jaǵdaıdy jan-jaqty oılas­tyra bastady…

1. MINSKIDEGI TAMYZ KEZDESÝI: ÝKRAINANYŃ OŃTÚSTIK-ShYǴYSYNDA ASQYNA TÚSKEN DAǴDA­RYSTAǴY BETBURYSTY SÁT

...Soǵan qaramastan, syndarly únqa­tysýdy jalǵastyryp, janjaldy beıbit kelissózder arnasyna burýǵa degen umtylys saqtalyp qaldy. Buǵan, atap aıtqanda, 2014 jyldyń 29 shildesinde Italııa Respýblıkasynyń Premer-mınıs­t­ri Matteo Rensıdiń Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevqa soqqan telefon qońyraýy aıǵaq bola alady. 2014 jyldyń 7 tamyzynda Reseı Prezıdenti V.Pýtın óziniń Keden odaǵy boıynsha áriptesteri – Qazaqstan jáne Bela­rýs prezı­dentterimen telefon arqy­ly sóı­lesip, onyń barysynda Reseı úkime­tiniń birqatar Batys taýarlaryna ne sebep­ti shekteý engizgenin túsindirdi. Onyń ústine, Qazaqstan basshysy N.Á.Nazarbaevpen áńgimege oraı, baspa­sózde Ýkraına prezıdentiniń qatysýymen joǵary deńgeıde kezdesý ótkizý týraly resmı usynys alǵash ret kórinis beredi. Atap aıtqanda, Aqorda saıty mynadaı habarlama jarııalady: «Eki memleket basshysy Ýkraınadaǵy daǵdarysty jaǵdaı, sondaı-aq, Ýkraına prezıdentimen túrli pi­shim­derde, sonyń ishinde Keden oda­ǵy músheleri men Ýkraına kezdesýi sheńbe­rinde nemese TMD memleketteri basshylary keńesiniń kezekten tys májilisinde tikeleı kelissózder ótkizý boıynsha birles­ken yqtımal qadamdarǵa barý týra­ly pikir almasty». Mundaı qadamdar qabyl­dandy da. ...Jasyratyny joq, Eýropa tarapy­nyń qatysý máselesi problemaly boldy. Dálirek aıtqanda, Brıýsseldiń Mınskimen barshaǵa málim qarym-qatynasyn eskergende, Mınskidegi kezdesýge Eýrokomıssııa tóraǵasy J.M.Barrozýdyń qatysýy kú­mán­di kórindi. Onsyz Belarýs astanasyna Ýkraına Prezıdenti de barmas edi. Qazaqstan Prezıdentiniń óziniń ju­mys­­bastylyǵyna jáne Almaty obly­syna barǵan óńirlik saparyna qara­mas­tan, 2014 jyldyń 19 tamyzyn­da Eýropalyq komıssııa tóraǵasy J.M.Barrozýmen telefon arqyly sóıleskenin atap ótý qajet. Osy áńgime qorytyndysynda Eýrokomıssııa basshysy 2014 jyldyń 26 tamyzynda Mınskide Keden odaǵy, Ýkraına jáne Eýropalyq odaq elderiniń kezdesýin ótkizý týraly Qazaqstan usynysyna qoldaý bildirdi. Sonymen birge, qajet bolǵan jaǵdaıda osyndaı kezdesýdi Astanada ótkizý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Osy áńgimeniń Eýropa tarapynyń bastamasymen ótýiniń ózi qyzyqty. Bul eýropalyqtardyń sońǵy sátke deıin kúmándanǵanyn jáne osy jaǵdaıda qalaı jasaý qajet degen másele boıynsha N.Á.Nazarbaevpen aqyldasqanyn bildiredi… N.Á.Nazarbaev Reseı men Ýkra­ı­na prezıdentteri V.Pýtın men V.Poroshen­konyń jeke kezdesýlerin – Poroshenkonyń Ýkraına memleketiniń basshysy laýazymyna saılanýy men kirisýinen keıingi olardyń alǵashqy ekijaqty kezdesýlerin uıymdastyrý qajettigine aıryqsha mańyz berdi. Qazaqstan kóshbasshysynyń bul nıeti júzege asty da. Osylaısha 2014 jylǵy 26 tamyzdaǵy Mınsk kezdesýi tarıhı oqıǵaǵa aınaldy. Osyǵan deıin ózara tıimdi sheshim qabyldaý múmkin emes­teı kórinip kelgen máseleler alǵash ret joǵary deńgeıde ashyq túrde talqylana bastady. Osyndaı jaǵdaılarda Mınskide qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar ýkraın shyn­dyǵynyń «sheksiz problemalar teńi­zindegi qutqarýshy sheńberine» aınaldy… III. MINSK ÝAǴDALASTYQTARY NEMESE AQTALMAǴAN ÚMITTER Qyrkúıektiń sońǵy onkúndigi men qazan­nyń basynda, BAQ-tardyń habar­laýynsha, onyń aýyq-aýyq bitimdi burma­laýmen qosa-qabat júrgenine qara­mastan, daý-janjal aımaǵynda shynymen de saıası saıabyrlaýshylyq bolyp jatty… Joǵarǵy Radaǵa kezekten tys saılaý ót­kennen keıin týra bir aptadan soń, ıaǵ­nı 2014 jyldyń 2 qarashasynda ózin ózi jarııa­laǵan «Donesk jáne Lýgansk ha­lyq respýblıkalarynda» jergi­likti saılaýlardyń ótýi ahýaldy odan be­ter shıelenistire tústi. Daýys berý qory­tyn­dy­sy bo­ıynsha ózin ózi jarııa­la­ǵan DHR basshysyn saılaýda saılaý­shy­lar­dyń 50%-dan astam daýysyn jına­ǵan is basyndaǵy Premer-mınıstr A.Zahar­chenko jeńiske jetti. О́zin ózi jarııa­laǵan LHR basshysyn saılaýda 63,08% daýys alǵan is basyndaǵy basshy I.Plot­nıskıı jeńiske jetti. 2014 jyldyń 4 qarashasynda ózin ózi jarııalaǵan «Donesk jáne Lýgansk halyq respýblıkalarynyń» jańa saılanǵan basshylarynyń ınaýgýrasııalary ótti. Batys DHR men LHR-da ótken oqshaý­lanǵan saılaýlardy Mınsk ýaǵdalastyǵyn burmalaý retinde baǵalaı otyryp, olardy týra maǵynasynda jáne toptasqan túrde aıyptady. Onyń syrtynda Batys RF-nyń DHR men LHR-daǵy saılaýlardy moıyndaǵan sheshimin de aıyptady… Daý-janjal órshý satysyna aýysty. Tıisinshe, ýkraın máselesi is júzinde bú­kil halyqaralyq is-sharalardyń, onyń ishinde, Qazaqstan qatysatyn is-sha­ra­lar­dyń kún tártibine endi. Bizdiń elimiz­diń teń­des­tirilgen kópvektorly syrt­qy saıası baǵyty Batys pen Reseı ara­syn­daǵy qatynas­tardyń odan arǵy perspek­tıvalarynyń belgisizdigi aıasynda jańa syn-qaterlerge dýshar boldy. …2014 jyldyń qazanymen salys­tyrǵanda 2014 jyldyń qarashasyndaǵy jumys kestesiniń tyǵyzdyǵy esh jeńil bolmaǵanyn atap kórsetkim keledi. Nur­sul­­tan Nazarbaev Qazaqstanǵa resmı jáne jumys babyndaǵy saparlary sheń­be­rinde GFR SIM-iniń basshysy F.-V.Shtaınmaıermen, Shveısarııa Prezıdenti jáne EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy D.Býrkhaltermen, Chehııa Prezıdenti M.Zamanmen, RF Federaldyq Jınalysy Memlekettik Dýmasynyń Tóraǵasy S.Naryshkınmen óte mazmundy áńgimeler ótkizdi. Bul aı О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti I.Karımovtiń Astanaǵa resmı saparymen aıaqtaldy. Bútindeı alǵanda, Memleket basshysy Shveısarııa Prezıdentimen áńgimede, osyǵan deıin F.-V.Shtaınmaıermen bolǵan áńgimedegideı, ýkraın máselesin aıtarlyqtaı egjeı-tegjeıli talqylady. Onyń syrtynda nemis mınıstrimen kezdesýde aıtylǵan ýkraın daǵdarysyn retteý jónindegi is-qımyldardyń qadam­dyq jospary týraly óz oıyn jetil­di­re otyryp, N.Á.Nazarbaev D.Býrk­hal­ter­men áńgimede kelesi formýlany usyn­dy dep oılaımyn: «Reseıdiń aıt­qan­da­ryn, Ýkraınanyń aıtqandaryn, Eýro­pa­nyń aıt­qan­daryn jaıyp sala otyryp, bátýa­lar izdestirýdi bastaý qajet».

1. QAZAQSTANNYŃ ARAAǴAIYNDYQ RО́LI: QOLDAÝ MA, QARSY BOLÝ MA?

...Shıelenisken jaǵdaıdan shyǵýdyń jolyn eshkim bilmedi. Qantógisti toqtatý úshin kelissózderdiń qajet ekendigin bar­lyǵy da túsindi, biraq onda ne usyný qajet­tigin uqpady. Onyń ústine, bireýdiń basta­mashylyqty qolyna alýy qajet bol­dy. О́ıtkeni, kıkiljińge tartylǵan tarap­tardyń barlyǵy bir-birimen sóılespedi ne­mese kelissózder kezinde birin-biri «esti­gisi» kelmedi. Mine, naq osy kezeńde Qazaqstan Pre­zı­dentine ýkraın daǵdarysyn retteý­de ara­aǵaıyn – beıbit kelissózderdiń bas­ta­mashysy bolý jóninde ótinishter túse bas­tady. Bul jóninde Mılandaǵy «Azııa – Eýropa» sammıti forýmy aıasyndaǵy kezdesýlerde de aıtyldy, bul jaıynda F.-V.Shtaınmaıer de, D.Býrkhalter de sóz qozǵady. …Memleket basshysy áńgimelesý barysynda, fransýz prezıdentin ýkraındyq daǵdarysty retteý joldarynyń reseılik kózqarasymen de tanystyrdy. Olar Fran­sııadan kelgen meımandy óte qyzyqtyrdy. Tipti, olar F.Ollandty Reseı Prezıdenti V.Pýtın­men neǵurlym belsendi suhbat qurý­dy bastaýǵa túbegeıli ılandyrdy deý­ge de bolady. Bul turǵydan qaraǵanda, F.Ollan­dtyń Astanada Nursultan Nazarbaevpen birlesken baspa­sóz máslıhatynda jasaǵan málim­demesi qyzyqty bola túsedi: «Eń aldy­men sóz­ben saıysýdy azaıtýǵa qol jetkizý qa­jet. So­dan keıin sóz saıysty azaıtý Ýkraı­­na aýmaǵyndaǵy naqty is-qımyl­dar­ǵa aýysýy kerek... Biz saparlardy, tetik­­terdi, únqatysý alańdaryn shıe­­lenis­ti tómendetýge qol jetkizý úshin paı­­dalanýǵa kelis­tik. Munyń ózi Ýkraı­­na­nyń aýmaq­tyq tutas­tyǵyn saqtaý­ǵa, Ýkraı­nanyń shyǵys óńirlerine bel­­gili bir avtonomııalyq sıpat be­rýdi kepil­­den­dirýge, ýkraındyq eko­nomıka osy qıyn jaǵdaıdan shyǵa bas­taıtyndaı jaǵ­daıǵa qol jetkizýge jáne sonymen birge, atys­ty toqtatý týraly kelisimdi saq­taýǵa múmkindik bergen bolar edi». …N.Á.Nazarbaev F.Ollandty V.Pý­tın­men sóılesip úlgergendigi jáne Fran­sııa Prezıdentin qabyldaýǵa ázir eken­digi týraly habarlandyrdy. Onyń ústi­ne bizdiń Memleketimizdiń basshysy fran­sııalyq meımandy Máskeýdegi kezde­sýdiń qajettigine túbegeıli ılandyr­dy. О́ıtkeni, munyń ózi Eýropa- Reseı únqatysýyn qaıta qalpyna keltirý úshin jáne Ýkraına daǵdarysyn retteýdi ilge­riletý úshin mańyzdy edi. Fransııa men Reseı prezıdentteri 2014 jyldyń 6 jeltoqsanynda Máskeý ýaqyty boıynsha 16.30-da Vnýkovo áýe­jaıynda kezdesti. Ýkraınadan Taıaý Shyǵys­qa deıingi, «Mıstraldardy» jetki­zýden bas­tap Eýropa men Reseı ara­syn­daǵy taıtalasýlardy toqtatýǵa deıin­gi problemalardyń keń aýqymy boıynsha áńgime qozǵaldy. Memleket basshysynyń mundaǵy ne­gizgi oılaǵany P.Poroshenkomen jáne V.Pý­tın­men jeke-jeke kezdesip, olarmen Ýkraına daǵdarysyn retke keltirýdiń múmkin joldaryn talqylaý jáne olarǵa janjaldy sheshýdiń mámilege kelý tetikterin, sonyń ishinde fransýz kózqarasyn esepke alǵan tetikterdi usyný bolatyn. 2014 jyldyń 19 jeltoqsanynda Qazaqstan jáne Ýkraına prezıdentteri telefonmen sóılesti, Ýkraına basshysy N.Á.Nazarbaevty Ýkraınaǵa saparmen kelýge taǵy da shaqyrdy. Sóıtip, UQShU Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń jáne Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń kezekti otyrys­tary ótetin Máskeýge bara jatyp, 22 jeltoqsanda Ýkraınaǵa sapar jasady. Ýkraına Prezıdenti P.Poroshenkomen jáne eldiń Premer-mınıstri A.Iаsenıýk­pen kelissózderi bolyp ótti. Osy kezdesýden keıin búkil qazaq­stan­dyq delegasııa birden Kıev áýejaıyna baǵyt ustady, ol jerden biz Máskeýge ushyp shyqtyq. Ol kúnniń kestesi ba­ryn­­sha ty­ǵyz boldy jáne aıaqtalyp ta úlger­­medi. Máskeýge kelisimen biz orna­lasa saly­symen Kremlge barýǵa tıis­ti boldyq. Munda Reseı Prezıdenti V.Pýtın­men ekijaqty kezdesý tosyp tur edi. Bul kez­desýde Qazaqstan basshysy óziniń reseı­lik áriptesine F.Olland pen P.Poroshen­konyń ustanymdaryn esepke ala otyryp, ýkraın daǵdarysyn retteý jónindegi júzege asýy yqtımal josparyn usynýdy kózdegen edi. Osyǵan baılanysty N.Á.Nazarbaev ushaq ishinde Kıevte bolyp ótken kelissózderdi qaıta bir oı eleginen ótkizip, «normand pishimine» qatysýshylar janjaldy she­shýdiń beıbit úderisin iske qosý úshin ózara qolaıly sheshimderdi qabyldaýyna múmkindik beretindeı usynystardy óz qolymen qaǵazǵa túsirdi. Basqa sózben aıtqanda, V.Pýtınmen kezdesý aldynda Qazaqstan Prezıdenti «normand pishimine» qatysýshy barlyq taraptardyń derlik (Germanııany qospa­ǵanda Reseı, Fransııa jáne Ýkraına taraptary) ustanymdarynyń jalpy sulbasyn qalyptastyryp úlgerdi. Biraq Memleket basshysynyń Kıev pen Máskeýge saparlarynyń eń basty jetistigi mynalar boldy: P.Poroshenko da, V.Pýtın de «normand pishiminde» kezdesýge jáne barlyq rettelmegen máse­le­ler­di talqylaýǵa; olar boıynsha usta­nymdar dál kelgen jaǵdaıda, muny qorytyndy qujatta belgileýge; al qaǵıdatty aıyrmashylyqtar saqtalyp qalǵan jaǵdaıda únqatysýdy odan ári jalǵastyrýǵa jáne qajetine oraı olardyń kelisý jóninde «jol kartasyn» ázirleýge daıyn ekendikterin bildirdi. Kez kelgen jaǵdaıdyń ózinde SIM-der basshylary joǵary deńgeıdegi kezdesýlerdiń qorytyndy qujatynyń jobasyn daıyndaýǵa, múmkindiginshe olardy kelisýge, al qalǵandaryn memleket basshylarynyń talqylaýyna engizýge tıis boldy. «Normand tórttiginiń» sammıtin ótkizý úshin neǵurlym qolaıly oryn retinde Astana qalasy usynyldy. Qazaqstan Prezıdenti únqatysý úshin kez kelgen qolaıly ýaqytta alań usynýǵa daıyn ekenin bildirdi. Onyń ústine V.Pýtınmen kezdesýde «normand tórttigi» elderi basshylary kezdesýiniń múmkin bolatyn kúni retinde 2015 jyldyń 15-16 qańtary usynyldy. Osy merzimdi kelisý jóninde jumys bastaldy...

1. «Normand pishimindegi» kezdesý:

Nelikten Astana emes? Taıtalasýshy taraptar «normand pi­shi­mindegi» beıbit kelissózder bas­talýynyń qarsańynda 2014 jyldyń 19 qyrkúıegindegi Mınsk memorandýmynda belgilengen shekteý jelisimen shektelip qana qalmaı, qosymsha aýmaqtarǵa óz yqpaldaryn tarata otyryp, taktıkalyq artyqshylyqqa qol jetkizýge umtyldy. Mine, osyndaı jaǵdaıda, 2015 jyldyń qańtary men aqpanyn tutastaı alǵanda, janjal aımaǵyndaǵy atysty toqtatýǵa jáne daǵdarysty retteýdiń beıbit úderisin bastaýǵa baǵyttalǵan «normand tórttigi» elderi basshylarynyń kezdesýin uıymdastyrý jónindegi kelissózder de toqtalyp qalmaı júrip jatty. Biraq Nazarbaev pen Merkeldiń kez­desýinde bir-birine jaǵymdy áser qaldyrý negizinde eki kóshbasshy da áńgimelesýge beıim ekendikterin, birin biri aıtpaı-aq uǵyp otyrǵandyqtaryn kórdim. Ekeýine de Ýkraına janjalyn tek qana beıbit joldarmen retke keltirýge qol jetkizýge degen shynaıy nıet dem berip otyrdy. Eki memleket kóshbasshylary iske qosylǵan barlyq taraptardyń Mınsk kelisimderin buljytpaı júzege asyrýdyń qajettigin, munyń tez arada beıbit sheshýge jáne senim­di nyǵaıtýǵa yqpal etetindigin atap kór­setti. Olar daǵdarystan shyǵý jónin­degi sheshim­derdi birlese tynymsyz izdes­tirýdi bastady. A.Merkeldiń Qazaqstan basshysynan «normand tórttigi» elderi jetekshileriniń kezdesýin naq Astanada ótkizýdiń qansha­lyqty qaǵıdatty ekendigin ashyq suraýy da qyzyqty boldy. Buǵan Qazaqstan Prezı­denti de sonshalyqty qaǵıdatty emes eken­digin aıtyp, shynaıy jaýap berdi. Shyn mánisinde, qantógisti, ásirese, beı­bit turǵyndar, áıelder men balalar ara­syndaǵy qazaǵa ushyraýdy toqtatý úshin bul kezdesýdi ótkizýdiń orny emes, onyń ótýi anaǵurlym mańyzdy edi... Mınskide 11 aqpan kúni keshke Reseı Prezıdenti V.Pýtın, Germanııa Kansleri A.Merkel, Fransııa Prezıdenti F.Olland jáne Ýkraına Prezıdenti P.Poroshenko «normand pishimi» boıynsha jumysty bastady. Kelissózder 16 saǵatqa jýyq ýaqytqa sozyldy. RF, GFR, Fransııa jáne Ýkraına kóshbasshylary qalyptasqan ahýaldy retteý jóninde túni boıy keńes­ti. Sońǵy saǵattarda olarǵa EQYU tóra­ǵa­synyń Baılanys tobyndaǵy arnaıy ókili H.Talıavını qosyldy. Kezdesý kelesi kúni – 12 aqpanda tańerteń aıaqtaldy. Sol kúni, 12 aqpanda A.Lýkashenko bul kezdesýdiń uıytqysy naq Qazaqstan bolǵandyǵyna qurmettiń belgisi retinde, bizdiń elimizdiń Prezıdentine telefon shalyp, oǵan «normand pishiminde» Mınskide ótken kelissózderdiń qorytyndysy jóninde habarlady. N.Á.Nazarbaev habar bergeni úshin alǵysyn aıtyp, ony kezdesýdi tamasha ótkizýdi uıymdastyrǵanymen, sonymen birge, kelissózderdiń oıdaǵydaı aıaq­talýymen quttyqtady. Alaıda taǵy bir este qalarlyq másele, kelesi kúni – 13 aqpanda GFR Kansleri A.Merkeldiń qońyraý shalýy bolyp tabyldy… Sonymen birge, bul áńgimeniń bar­lyq búge-shigesi jurtshylyqqa málim emes. Meniń oıymsha, A.Merkeldiń áńgi­meniń basynda-aq jaqyn senimdi qarym-­qatynasty eskere kelip, «normand pishi­mindegi» sammıtti nelikten Astanada emes, Mınskide ótkizý jóninde sheshim qabyl­dan­ǵan­dyǵyna túsinik bergendigin bilý oqyr­mandar úshin qyzyqty bolýǵa tıis. 2015 jylǵy 14 aqpanda Memleket basshysyna Reseı Prezıdenti V.Pýtın jáne Ýkraına Prezıdenti P.Poroshenko qońyraý shaldy. Telefon arqyly áńgi­meler týraly bul habarlamalardan belgili bolǵanyndaı, Qazaqstan Prezıdenti «normand tórttiginiń» kezdesýleri bolyp ótkendigimen ǵana qanaǵattanyp qalǵan joq. Memleket basshysy «normand tórttigi» elderindegi óziniń áriptesterimen jumysty jalǵastyra otyryp, olardyń Mınsk kelisimin odan ári buljytpaı júzege asyrýyna qozǵaý saldy. Ońtústik-shyǵys Ýkraınadaǵy janjal – Ýkraına halqynyń úlken tragedııasy. Bul daǵdarys adam ómiriniń quny joıylǵan shekten asyp ketedi dep eshkim oılaǵan joq. BUU derekteri boıynsha, janjal aımaǵynda 6 myńnan astam adam qaza tapty, ondaǵan myń adam jaralandy, 1,5 mıllıonnan astam beıbit turǵyn bosqynǵa aınaldy. Qazaqstan da Ýkraınada bolyp jat­qan oqıǵalarǵa qatty alańdaıdy. Mem­leket basshysynyń jeke ózi úshin de Ýkraı­na tipti de bóten el emes. Biz N.Á.Nazar­baev­tyń jastyq shaǵy Ýkraı­nada ótken­digin já­ne ol jaqta onyń dos­tary men tanystary qalǵandyǵyn jaqsy bilemiz. Qazaqstan Prezıdenti Ýkra­ınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy janjaldy beı­bit jolmen sheshýden basqa balama joq ekendigin birneshe ret málimdedi. Bizdiń elimiz Ýkraına daǵdarysyn tek qana beıbit jolmen sheshý jónindegi ortaq jumysqa belsendi túrde qatysýdy jalǵastyratyn bolady. 2015 jylǵy 12 aqpandaǵy Mınsk ýaǵdalastyǵyn júzege asyrýdy toqtatýǵa bolmaıdy. Bul daǵdarystyń beıbit jolmen sheshilýi barlyǵyna da jeńildik ákeledi. TOBYQTAI TÚIIN Búginde Ýkraına daǵdarysynyń sheshimine qajetti kiltti nelikten naq Astanadan izdeıdi? Nelikten halyqaralyq kún tártibindegi eń kúrdeli problemalardy sheshý úshin naq Nursultan Ábishulyna júginedi? О́ıtkeni, Qazaqstan Prezıdenti saıası salıqaly tulǵa jáne álemdik aýqymdaǵy bedeldi saıasatker retinde kópten tanymal. Ol Shyǵyspen de, Batyspen de birdeı erkin sóılese alady, onyń bitimger jáne «adal saıası menedjer» retindegi tanylǵan bedeli eshqandaı kúdik keltirmeıdi. Onyń baısaldy únine álemdik saıasatshylar árqashan muqııat qulaq túredi. Ony baǵalaıdy. Oǵan senedi. Nurlan ONJANOV.