Qazaqstannyń taǵy bir qadamy

Dúnıejúzilik saýda uıymynyń elimizge bereri mol Álemdik deńgeıdegi saıasatker, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatymen Qazaqstan sanaýly jyldar ishinde búkil álem sanasatyn bedeldi, bolashaǵy zor, damyǵan 50 eldiń qatarynan abyroımen kórindi. Qazirgi kezde «Nurly Jol» baǵdarlamasyn basshylyqqa alǵan elimiz órkenıetti 30 eldiń sanatyna ený jolynda. Egemen elimiz ótkeninen sabaq alyp, búgingi betalysyn saralap, erteńgi baǵyt-baǵdaryn naqty strategııalyq baǵdarlamalarmen aıqyndaýda. Halqymyzdy kemel keleshekke bastap, el qamyn oılaǵan Elbasy óziniń ǵalamdyq deńgeıdegi kóshbasshylyq qasıetterimen jalpyulttyq ekonomıkanyń, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵynyń álemdik deńgeıde damýyna yqpal jasaýda. Sonyń aıqyn dáleli retinde, jaqynda ǵana Memleket basshysynyń tikeleı yqpalymen Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna tolyq múshe bolýyn aıryqsha atap ótýge bolady. Memleketimizdiń turaqtylyǵyn aı­qyndaı­tyn jahandyq sıpattaǵy negizgi másele­lerdiń biri – azyq-túlik qaýipsizdigi. Halyqaralyq azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) aqparaty boıynsha qazirgi kezde dúnıe júziniń 1 mlrd.-qa jýyq halqy, ıaǵnı árbir jetinshi adam azyq-túlik tapshylyǵy saldarynan ashtyqtyń zardabyn tartýda. Álem boıyn­­sha óndirilgen azyq-túliktiń 30-40 paıy­­zy ónim sapasynyń tómendiginen, stan­dart talaptaryna saı bolmaýynan tutyný­shyǵa jetpeıdi. Ǵalymdardyń zertteý nátı­je­lerine júginsek, 2050 jyly dúnıe júzindegi halyqtyń sany 9 mıllıardqa jetedi. Demek, Jer shary halqyn sapaly azyq-túlik­pen qamtamasyz etý máselesi tipti kúr­delene túspek. Bul rette basty salmaq aýyl sharýashylyǵyna túsetini sózsiz. Osy oraıda, Qazaqstan agrarly memleket bolǵan­dyqtan, atalǵan problemalardy sheshýde óziniń tyń ınnovasııalyq baǵyttaryn usyna alady. Búgingi kúni álemdegi halyq sany­nyń ósýi men tutynýshylyq qabilettiń joǵarylaýyna baılanysty elimizde óńdelgen aýylsharýashylyq ónimniń kólemin 70 paıy­z­ǵa arttyra otyryp, halyqaralyq naryqqa shyǵýdyń jańa múmkindikterine qol jetkizýdemiz. Memleket basshysy atap ótkendeı, Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý bizdiń ekonomıkamyzdy jańa kókjıekterge bastaıtyny anyq. Jańa óndirister men jumys oryndaryn ashýǵa múmkindikter týa­dy. Kásiporyndardyń shetel naryqtaryna shyǵýy qamtamasyz etilip, tutynýshylardyń taýarlar men qyzmetterdiń keń aýqymyna tańdaý jasaýyna jol ­ashylady. Búginde saýda-sattyqtyń 90 paıyzy Dúnıe­júzilik saýda uıymyna múshe elderge tıesili. Qazaqstannyń DSU-ǵa enýi saýdanyń jalpy qabyldanǵan, órkenıetti erejelerin saqtaýdy talap etedi. Sondyqtan, atalǵan uıymǵa múshe bolǵan basqa memleketter sııaqty, qandaı da bir qarama-qaıshylyqtar men kelispeýshilikter oryn alǵan jaǵdaıda, Qazaqstan osy uıymnyń erejeleri men qaǵıdattaryn basshylyqqa ala otyryp, óz múddesin sheshe alady. Al Qazaqstan úshin bul uıymǵa múshe bolýdyń basty artyqshylyǵy – shet memleketterden ınvestısııa tartýǵa úlken múmkindikterdiń týyndaıtyny. Qazirgi kezde shet memleketterden elimizge tartylǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 1 035,9 mlrd. teńgeden asady. Prezıdent senim artqandaı, DSU-ǵa ený álemdik ekonomıka ıntegrasııasyna, dúnıejúziniń jetekshi 30 eli qataryna enýge jáne «100 naqty qadam» Ult josparyn oryndaýǵa barynsha jaǵdaı týǵyzady. Búginde Qazaqstannyń aldynda ulttyq ekonomıkanyń mýltıplıkatıvti tıimdiligin arttyratyn salalardy qarqynmen damytýdy jalǵastyrý mindetteri tur. Aýyl sharýa­shylyǵy dál osy mindetterdi iske asyrý boıynsha zor áleýetke ıe. Jer kólemi boıyn­sha álemde toǵyzynshy orynda turǵan Qazaq­stannyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin eselep ulǵaıtýdaǵy múmkindikteri men DSU talaptaryn eskere otyryp, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy zertteýlerge asa kóńil bólinýi qajet. Memleket basshysy 100 qadammen atap kórsetken Ult josparynda ekonomıka­nyń agrarlyq sektoryn jańartýǵa úlken kóńil bólingenin erekshe ataǵanymyz jón. Prezıdenttik baǵdarlamanyń 35-shi qadamynda aýyl sharýashylyǵy jerle­rin tıimdi paıdalanýdyń joly ony naryq­tyq aınalymǵa engizý ekendigi aıtylady. Prezıdent óziniń bes ınstıtýttyq reformasynda agrarlyq salany damytýdyń basymdyqtaryna toqtala kele, basty máselelerdiń biri retinde jer paıdalaný máselesine erekshe nazar aýdarǵan bolatyn. Búginde Qazaqstan álemdik jer resýrstarynyń 4 paıyzyn quraıtyn kólemi 220 mln. gektar aýyl sharýashylyǵyna paıdaly jerdi ıelense de, sonyń 9 mln. gektar memlekettik qorǵa jatatyn jaıylymdyq maqsattaǵy qunarly jeri múldem paıdalanylmaı otyr. Jerdiń 8 paıyzǵa jýyǵy óndiristik qaldyqtarmen lastanyp jáne t.b. sebeptermen aýyl sharýashylyǵyna qoldaný aınalymynan shyǵyp qalǵan. Tereń tolǵandyratyn basty máseleler­­­diń biri, egistikterde sýarý júıeleri tıimdi­liginiń kúrt kemýi, sýarý jáne drenaj júıe­­leriniń tozýy, jer asty sýlaryn paı­da­laný barysynda drenajben tolyq qam­ta­masyzdanbaǵandyǵy jáne t.b. sebepter jer betiniń batpaqtanýyna jáne qaıta tuzdanýyna alyp kelýde. Osyǵan baılanysty, elimizde keń kólemdegi jaıylym jerlerdi tıimdi paıdalaný zańnamalyq deńgeıde retteýdi talap etedi. Sondyqtan, qazirgi kezde «Qazaqstannyń jaıylym jerleri týraly» arnaıy zań daıyndalýda. Qazaqstannyń jalpy terrıtorııasynyń 67,0 paıyzy nemese 187,0 mln. gektary jaıylym jerler. Al qalpyna keltiriletin jyldyq mal azyǵynyń resýrsy 25,0 mln. tonna azyq ólshemin quraıdy nemese qorektigi ­boıynsha, 1,0 mlrd. put astyq óndirýmen teń. Dúnıe­júzilik banktiń aqpa­raty ­boıyn­sha, jyldyq mal azyǵy 1,2 mlrd. AQSh dolla­ryna baǵalanady. Búgingi kúni mal azyǵy­nyń balansynda jaıylym shóptermen qamtamasyzdandyrý 50 paıyzdy quraıdy, al keıbir aımaqtarda odan da tómen. Sondyqtan, qabyldanatyn zańnyń bizdiń elimizdiń mal sharýashylyǵyn damytýǵa mańyzy zor. Sýarmaly jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný tıimdiligin arttyrýda myna máseleler sheshilýi tıis: Jaıylymdyq jerlerdi sýarý júıe­leriniń memlekettik basqarýda bolýy; ekologııalyq máselelerdi sheshý – sý resýrstaryn ıgerý barysynda jıi jáne uzaq paıdalanýyna baılanysty sýarmaly jaıylymdardy tozdyryp jibermeý, jer asty jáne jer beti sý kózderine zııan keltirmeý; ekonomıkalyq máseleni sheshý – sýarmaly jaıylymdy paıdalanatyn sharýashylyqtar ıeleri sýarý júıesin paıdalaný kezinde alynatyn paıdasyn, shyǵyndaryn, onyń ishinde amortızasııalyq tólemderin eseptep, ony óteýi kerek ekenin túsinýi; tehnıkalyq máselelerdi sheshý – sý shyǵarý júıelerin tehnıkalyq negizdeý jáne ekonomıkalyq tıimdi (elektr júıesine táýelsiz sý qondyrǵylary) sharalardy iske asyrý máselelerin anyqtaý. Onyń ishinde ózektisi eski qudyqtardy iske qosý jáne jańa qudyqtar salý. Búginde elimizde aýylsharýashylyq ónimdi óndirýmen 189,9 myń agroqurylym men 1632,8 myń úı sharýashylyǵy aınalysady. Agroqurylymdardyń jalpy sanynyń 182,7 myńy nemese 96,2 paıyzy sharýa (fermer) qojalyqtary bolyp tabylady. Olardyń 40 paıyzynyń jer kólemi 10 gektardan aspaıtyndyqtan, usaq aýylsharýashylyq qurylymdarynyń ózderi óndiretin ónimniń básekege qabilettiligin arttyrý, ınnovasııany endirý, naryqqa sapaly taǵam ónimderin shyǵarý máselelerin derbes sheshe almaıdy. Sonymen qatar, olardyń biliktiligi joǵary mamandardy jumysqa tartýǵa múmkindikteri shekteýli. Osy jáne basqa da sebepterge baılanysty jerge ıelik etý quqyǵy aýyl sharýashylyǵy óndirisi salasynda bilimi bar, sharýashylyǵy ozyq tehnıkamen jabdyqtalǵan óndiris ıesine berilýi tıis. Jer qatynasy prosedýralary ashyq bolyp, al tıesili jer sharýashylyqtyń mamandandyrylǵan salasyna sáıkes tıimdi paıdalanylýy kerek. Osy oraıda Elbasy usaq kásiporyndar men jeke kásipkerlerdi orta deńgeıge kóshirý úshin jaǵdaı jasap, irilendirýdiń alǵysharttaryn qalyptastyrý talabyn qoıyp otyr. Osy talaptardy oryndaýdyń basty joly – usaq sharýashylyqtardy kooperasııaǵa shoǵyrlandyryp, ınno­vasııa­lyq baǵytta damytý. Aýylsharýa­shy­lyq koo­pe­rasııasynyń ekonomıkalyq turǵy­dan tıim­diligi shetel tájirıbesimen dálel­dengen. Dúnıe­júzinde kooperatıv qozǵalysy aýyl­sharýa­shylyq óndiristiń 100 paıyzyn, tamaq óndirý óner­kásibiniń 45-50 paıyzyn qam­tıdy. Koope­rasııaǵa shoǵyr­laný – aýyldyq jerde turatyn halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, aýylsharýa­shylyq jerlerdiń tıimdiligin jáne qunar­lylyǵyn arttyrýǵa, jergilikti halyqty jumyspen qamtamasyz etýge, azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýǵa erekshe yqpal etedi. Qazirgi ýaqyt­ta agrarlyq saladaǵy ǵalym­dar men Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­­ligi mamandary birigip «Aýyl sharýa­shy­lyǵy kooperasııasy týraly» zań jobasyn daıyndap, Parlament Májilisi qaraýyna usyndy. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, óndi­ris­tiń básekege qabilettiligin arttyrýdyń bas­ty joly bolyp tabylatyn ınnovasııalyq tehnologııany ıgerý jalpy ishki ónimniń ósýiniń 90 paıyzyn quraıdy. Qazirgi jaǵdaıda elimizde aýyl sharýashylyǵy salasyna ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy tómen, onyń úlesi 2 paıyzdan aspaıdy. 2014 jyly aýyl sharýashylyǵyna tartylǵan ınvestısııa kólemi 166,4 mlrd. teńgeni qurady. Qarjynyń jetispeýi aýyl sharýashy­lyǵynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jetildirýge jáne zaman talabyna saı ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge kedergi keltirýde. Qazaqstan ishki suranysyn tolyǵymen qamtamasyz ete almaǵandyqtan, keıbir azyq-túlik túrlerin shet memleketterden ımporttaıdy. Jýyrda ǵana Elbasy Mılanda ótken bıznes-forýmǵa qatysyp, kólemi 500 mln. dollardy quraıtyn 20 kelisimshartqa qol qoıdy. Sonyń biri azyq-túlik taǵamda­ryn, aýyl­­sharýashylyq tehnıkalaryn óndirý. Búgingi tańda Qazaqstanda ekonomıka­nyń basym salalaryna, onyń ishinde agro­óner­kásip keshenine qomaqty qarjy salǵan ınvestorlarǵa jeńil­dikter qarastyrylǵan. Aıta ketsek, ınves­torlar korporatıvtik tabys salyǵy men jer salyǵynan 10 jylǵa, múlik salyǵynan 8 jylǵa bosatylady. Jer kodeksine engizil­gen ózgeristerge sáıkes, sheteldik azamattar úshin aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerdi jalǵa berý merzimi 10 jyldan 25 jylǵa deıin uzartylǵan. Sonymen qatar, salynǵan nysannyń qury­lysy aıaqtalǵannan keıin, jumsalǵan shyǵynnyń 30 paıyzyn qaıtaryp berý múmkindigi qarastyrylyp otyr. Damyǵan elderde jalpy agroóndiristik keshen ónimniń 50-90 paıyzy ınnovasııalyq tehnologııalarmen qamtamasyz etilgen. Biz­diń elde osy kórsetkishke jetý jolynda «Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlama», «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy aıasynda aýqymdy jumystar júrgizilýde. Aýyl sharýashylyǵyn basqarýdaǵy qazirgi júıeni qaıta qurý ǵylym men bilimdi barynsha ıntegrasııalaýǵa jáne ınnovasııany tıimdi túrde óndiriske engizýge, ǵylymı kúsh-jigerdi túpki nátıjege shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda Elbasy aýyl sharýashyly­ǵyn damytýda ǵylymnyń róli orasan zor eken­digin eskerip, álemdik talapqa saı kele­t­in ǵy­lym­dy basqarýdyń túbegeıli jańa «Ǵylymı sala­nyń damýynyń ınstı­týttyq negizi» dep atala­tyn modelin usyndy. Jańa model ǵylym kele­shegine jastardyń senimin arttyrdy jáne ǵylymı izdenisterde olardyń zııatker­lik áleýetin keńinen paıdalanýǵa múmkin­dik berdi. Osy maqsatta 2020 jyldarǵa qaraı ǵylym­dy qarjylandyrýdyń ishki jalpy ónimdegi úlesin 2 paıyzǵa deıin ulǵaıtý qarastyrylǵan. Sońǵy ýaqytta jas ǵalymdardyń ǵylym­­men belsendi aınalysýy kadrlyq áleýettiń ósýine yqpal etti. Ǵylymı-tehnı­kalyq aqpa­rattyń sheteldik resýrstary qoljetimdilik jaǵdaıǵa jetti. Sońǵy 5 jylda ǵylymı jarııa­lanymdar sany 1000-nan 10000-ǵa deıin ósip, Qazaqstan bul kórsetkish boıyn­sha senimdi túrde ekinshi elder tobyna endi. Elimizde bes ult­tyq ǵylymı jáne 15 ınjenerlik beıindegi zert­hana quryldy. Osynyń ózi magıstrler men PhD dok­torlaryn daıyndaý barysynda jáne ǵy­lymı-zertteý jumystaryn júrgizýde olardyń kásibı deńgeıin kóterýge septigin tıgizýde. Qazirgi kezde elimizdiń aımaqtaryndaǵy kóptegen fermerler men taýar óndirýshi­lerdiń agrarlyq sala boıynsha tıisti bilimderi bolmaǵandyqtan, kásibı bilikteri tómen. Sondyqtan, bizdiń mamandardyń kómekteri men ǵylymı keńesteri osy problemalardy sheshýge barynsha yqpal etýde. Bul sharalar AQSh pen Eýropa ǵalymdarymen birlese otyryp ınnovasııalyq jańalyqtardy, zamanaýı agrotehnologııalardy aımaqtaǵy aýyl­sharýashylyq salasyna engizýdi jetildirý maqsatynda ýnıversıtettegi «Ekstenshn», «Joǵary fermerler mektebi» arqyly iske asýda. Osy maqsatta bizdiń ǵalymdar sheteldik ozyq tájirıbeni keńinen qoldanýda. Oqý ornymyzdaǵy Qazaqstan-Japon ınnovasııalyq ortalyǵynda jáne ýnıver­sı­tetimizdiń 6 ǵylymı-zertteý ınstıtýty men 31 zerthanasynda shetel ǵalymdarymen birles­ken ǵylymı jobalar júzege asyrylyp otyr. Buǵan qosa aýyl sharýashylyǵy salasynda yqpaldasý maqsatynda qurylǵan Qazaq-Koreı ınnovasııalyq ortalyǵynda «Jasyl tehnologııalardy» damytý máse­leleri ­zerttelýde. Ǵalymdarymyz aýylsharýashylyq kásip­oryndary jáne sharýa qojalyqtarymen tyǵyz baılanysta jumys atqarýda. Solardyń biri «Baıserke Agro» negizinde qurylǵan oqý ǵylymı-óndiris ortalyǵy. Ol túrli aýyl­sha­rýashylyq ónimderin óndirýmen qatar, olardy óńdeýmen de shuǵyldanady. Bir jaǵynan ǵalymdar óndiriste ozyq ınnovasııalyq tehnologııalardy ıgerýge járdem berse, ekinshi jaǵynan stýdentter tájirıbe alady, al magıstranttar men doktoranttarymyz ǵylymı-zertteý jumystarymen shuǵyldanady. «Baıserke Agro» sharýashylyǵynda jyl saıyn ýnıversıtetimizdiń úsh myńnan astam stýdentteri, magıstranttar men doktoranttary oqý-óndiristik, tehnologııalyq jáne klınıkalyq tájirıbeden ótedi. Elbasy Almaty oblysyna arnaıy is-saparmen kelgende «Baıserke Agro» jumysymen tikeleı tanysyp, onda atqarylyp jatqan is-sharalarǵa oń baǵasyn berip, ýnıversıtettiń osy tájirıbesin elimizdiń bilim naryǵynda keńinen qoldanýdy tapsyrdy. Ǵylym, bilim, óndiristi ıntegrasııalaý baǵytynda ýnıversıtet 2002 jyldan bastap júıeli jumys atqaryp keledi. Sonyń nátıjesinde bilim salasyna jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý, memlekettik-jekemenshik seriktestiktiń tıimdi mehanızmderin ázirleý, ınfraqurylymdardy damytýǵa qol jetkizildi. 2011 jyldan bastap ýnıversıtette agrarlyq ǵylymı-óndiristik «AgroDamý» konsorsıýmy jumys isteıdi. Onyń qurylymyna áleýmettik kásipkerlik korporasııalar, ulttyq basqarý holdıngteri, «QazAgroInnovasııa» AQ-tyń 23 ǴZI, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 10 ǴZI, taǵy basqa iri aýylsharýashylyq kásiporyndary múshe boldy. Sońǵy jyldary oqý ornymyz agroqurylymdarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Búginde bizdiń túlekterimizdiń 84,5 paıyzy jumysqa ornalasady. 2014-2015 oqý jylynan bastap  Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qaraıtyn 12 ǴZI men Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti birigip 100 magıstrant, 22 doktorant daıyndaýda. Qoryta aıtqanda, Ult kóshbasshysy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń utqyr saıa­satynyń arqasynda Dúnıejúzilik saýda uıy­myna múshe bolyp, álemde óz ornyn naqtylap otyrǵan Táýelsiz Qazaqstannyń jańa ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq baǵyttaǵy ult­tyq ekonomıkasyn órkendetýde múmkindigi mol. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, QR UǴA vıse-prezıdenti, akademık. Almaty.