«Bota» shulyq fabrıkasynyń ónimderin kórgennen-aq, otandyq ekenin ańǵarý qıyn emes. Ásirese, onyń qazaqy oıýlarmen órnektelýi nazarymyzdy aýdardy. Birden osy istiń basy-qasynda júrgen kásipkermen jolyǵyp, óndiristiń tynys-tirshiligimen tanysýdy jón kórdik.
Bul buryn-sońdy oıýly kilemderimen talaıdy tamsandyryp júrgen kásipker, «Qazaq oıýlary» JShS jetekshisi Tolǵanaı Elekbaevanyń enshisindegi dúnıeler eken. Búginde dástúrli qalyptasqan oıý-órnekterdi jańasha oınatyp, zamanaýı kórinis berip, qazirgi qala mádenıetine úılestirgen tamasha dúnıeler ómirge kelýde. Janyńa jaqyn qazaqy buıym, ádemi oıýly kilemder kóńildi jaınatyp jiberedi. Boıdaǵy qan, qazaqy bolmys sezedi me eken, áıteýir, oıýly buıymdar ózine birden baýraıdy. Osyndaı ulttyq nárselerimizdiń ulyqtaýshysy, kóneniń kózindeı bolǵan qundylyqtarymyzdy búgingi turmysymyzǵa qaıta qosyp júrgen Tolǵanaıdy Astanadaǵy dúkenine izdep bardyq.
«Qazaq oıýlary» dúkeni eshbir qosyndysyz qoı júninen toqylǵan oıý-órnekterimen kómkerilgen kilem, alasha, tus kıizder, túıe jáne qoı júninen jasalǵan tósek buıymdary men kórpelerin, sondaı-aq, kıizden tigilgen aıaq kıimder satady. Endi, bul buıymdardyń qataryn ıtalııalyq tehnologııamen toqylyp jatqan shulyqtar tolyqtyryp otyr.
Shulyq fabrıkasynyń iske qosylǵanyna 5-6 aıdyń shamasy bolypty. Jalpy, jobanyń qolǵa alynǵanyna 3 jyl. Buǵan deıin Italııaǵa baryp tehnıkaǵa tapsyrys bergen. Ol bir jyl qurastyryldy. Qurylǵyny elge jetkizip, oryn, úı-jaıyn daıyndaǵansha biraz ýaqyt ótse kerek. Italııalyq qondyrǵymen jabdyqtalǵan kásiporyn tutynýshylardy joǵary sapaly ónimderimen qýantyp otyr.
«Damý» kásipkerlikti damytý qorynan alǵan sýbsıdııamen jumys istep jatyrmyz. Bolashaqta basqa da baǵdarlamalarǵa qatysýdy josparlap otyrmyz», degen kásipker qazirgi kúni ulttyq ónimge suranystyń artyp kele jatqanyn aıtady. «Jalpy, ulttyq buıymdar satýmen aınalysatyn dúkender kúnnen-kúnge kóbeıýde, bizge tapsyrys ınternet arqyly da túsedi. О́nimderimizdi óńirlerdegi ókilderimiz arqyly jetkizip beremiz. Fabrıka kúnine 24 saǵat jumys isteıtin bolsa, 350-360 shulyq toqı alady. Biraq qazirgi kúni 8 saǵat jumys istep, soǵan saı kúnine 120-150 shulyq óndiredi», deıdi Tolǵanaı.
Kásipker, jalpy, bul salaǵa ulttyq dúnıeni nasıhattaý turǵysynan kelgenin aıtady. «Bul kásipke qyzyǵýshylyǵym bala kezden oıandy. Kıiz basýdyń búkil kezeńine qatysqanmyn. Keıin joǵary oqý ornynda oqyp júrgende bolashaq ómirimdi qazaq tiliniń máselelerimen aınalysýǵa arnaımyn dep oıladym. Biraq qazaq tiliniń keń aýqymyna baılanysty ádebıetke de, tarıhqa da, etnografııa, qolóner, jalpy, túrki álemi dúnıesine qyzyqtym. Ártúrli halyqtardyń ókilderimen birge oqydym, sondyqtan, ózge ulttarmen óz dástúrińdi salystyrý boldy. Olarǵa «qazaq degen qandaı halyq, nesimen erekshelenedi, ózge elden qandaı aıyrmashylyǵy bar?» degende «mine, osyndaı erekshelikteri bar» dep maqtanatyn dúnıeni kórsetip júrdim. Sonyń bir dáleli retinde, birge oqyǵan dostaryma, jaqsy kórip, jaqyn tartyp qalǵan ózge ulttyq ustazdaryma oıýly kıizden jasalǵan buıymdar syılaıtynmyn. Keıinnen kıizben aınalysatyn seh ashqym keldi. Alaıda, otbasylyq jaǵdaıyma baılanysty múmkindik bolmady. Tanystarymnyń bárine osy ıdeıany usynyp júrdim. Aqyr aıaǵynda ózim aınalysa bastadym, deıdi Tolǵanaı. Ultjandy kásipker halqymyzdyń ulttyq qundylyqtary turǵysynda da óz oıymen bólisti. «Ár halyqtyń óziniń rýhanı, materıaldyq qundylyǵy bar. Materıaldyq qundylyqqa bizdiń ishken tamaǵymyz, kıgen kıimimiz, tutynatyn buıymymyz jatady. Kez kelgen qazaqtyń ulttyq naqyshqa degen sezimi bólek, bir kóneniń kózin kórgendeı, ata-baba tarıhymen baılanys tapqandaı áser alady. Jalpy, adamzat balasy maǵlumatty kózben, qulaqpen, ádemi áýen arqyly da qabyldaıdy jáne sol arqyly ósedi, ónedi, ulttyq qasıetke ıe bolady. Demek, bizdi qorshaǵan dúnıe, orta, tutynǵan dúnıe, tyńdaǵan mýzyka tárbıeleıdi. Sol sııaqty, ádemi qazaqy oıý bizdiń qazaqy bolmysymyzdy qalyptastyrady dep oılaımyn. Kıim kıisińiz, qorshaǵan dúnıelerińiz sizdiń únsiz aınańyz. Osyny nasıhattaýdyń tárbıelik máni zor. Etno úlgidegi ınterer otbasynyń bolmysyn, ótkenge qurmetin, bolashaqqa baǵdaryn aıqyndaıdy. Biz búgingi kúni osy qazaq oıýlaryn tutynyp, qurmetteý, nasıhattaý arqyly tarıhpen rýhanı baılanys jasaımyz, bolashaq urpaqqa jetkizemiz. Ulttyq boıaýy bar tól ónimderimizdi óndire bilsek, jetkilikti deńgeıde nasıhattaı bilsek, erteńgi urpaq tutynatyn bolady. Urpaq sabaqtastyǵyn órbitý degen osy. Men úshin basty maqsat – ulttyq qundylyqtarymyzdy nasıhattaı otyryp kásibimizdi damytý. О́zderińiz bilesizder, álemdegi eń kóne kilem ataqty – Pazyryq kilemi. Bir qyzyǵy, Shyǵys Qazaqstan oblysynan tabylǵan ataqty Berel qorymyndaǵy sáıgúlikter beınesi osy kilemde toqylǵan. О́tkende Ulttyq murajaıǵa baryp Berel qazbasynyń buıymdaryn qarap turyp Pazyryqtan tabylǵan kilemdegi sýretter esime tústi. Endi osy taqyrypty tereńirek zertteý meni qulshyndyryp otyr. Osy derekter biz úshin turmystaǵy dúnıe qanshalyqty bolmysymyzǵa saı ekenin kórsetedi. Elestetip kóreıikshi, endigi eki myń jyldan soń biz týraly ǵalymdar ne jazar eken?! Tili shubarlanyp ketken, turmysynda tek shetel buıymdaryn paıdalanyp, al ózindik bolmysynan túk qalmaǵan, kezinde «Altyn adam» tabylǵan óńirdiń urpaqtary der me eken... Biraq men biz týraly urpaq jalǵastyǵy úzilmegen, onyń eń basty dálelderiniń biri – tórinde árqashanda myńjyldyq tarıhy bar, oıý-órnekteri saqtalǵan halyq, ulan-ǵaıyr eldi mekendi jaılaǵan jurt degen derekkózi qalsa dep qalaımyn».
Qazirgi kúni «Qazaq oıýlarynyń» kilemderi mońǵolııalyq «Erdenet» fabrıkasynda toqylyp jatyr. Ol búgingi tańda kóptegen iri damyǵan memleketter tapsyrysyn oryndap otyrǵan alyp kásiporyn. Olardyń qatarynda Amerıka, Japonııa, Eýropa memleketteri, Avstralııa, Reseı jáne t.b bar. Osy fabrıka ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary qurdymǵa ketip bara jatqan kezinde boıynda otansúıgishtik sezimi bar mońǵol azamaty óziniń qarajatyn jumsap, shetelden kilem óndirýdiń qyr-syryn oqyp, úırenip, fabrıkany qaıta jandandyrǵan eken. Sońǵy on jyldyń ishinde dúnıejúzindegi 10 iri jáne sapa jaǵynan aldyńǵy qatarly fabrıkalardyń deńgeıine jetkizgen.
Kásipkerdiń aıtýynsha, qazirgi kúni tutynýshylar arasynda qazaqy jıhaz izdeıtinder jıi kezdesip jatady. Endeshe, nege bizge ulttyq órnektermen kómkerilgen jıhaz óndirmeske? Nege kıiz úı shyǵaratyn zaýyt ashpasqa? Bul rette jún óndirisin jandandyrý kerek. Jún ónimi Qazaqstanda tegin shashylyp jatyr desek, artyq aıtqandyq emes. Bizdiń elimiz úshin óte utymdy sala jún óndirý, sebebi, shıkizat óziniki, tabıǵat, aýa raıy da osy ónimdi tutynýǵa laıyq jáne eksportta da suranysy mol sala. Tek qolǵa alyp, damytý qajet. Ol úshin oqý oryndarynan, maman daıarlaýdan bastaý kerek. Jańa zamanaýı toqyma salasy tehnıkasynyń tilin túsinetin mamandar joqtyń qasy. Olaı deýimizge dálel, bir kishigirim shulyq óndirisine maman tabýdyń ózi zor mashaqat bolypty.
Qazirgi kúni memleket kásipkerlerge kóp múmkindik ashyp otyr. Osyny utymdy paıdalanyp jún ónimderimen aınalysatyn mamandar, kásiporyndar, oqý oryndary jumys jasasa, onyń ózi elimizdiń kórkeıýine úlken úles qosar edi.
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
