Kooperasııa – bıznesti damytýdyń qozǵaýshy kúshi

Elbasy  Nursultan Nazarbaev  «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty 2014 jylǵy qarasha aıyndaǵy Joldaýynda taıaýdaǵy jyldary jahandyq synaqtardyń ýaqyty bolady. Álemniń búkil arhıtektýrasy ózgeredi... Bul shekten tek myqty memleketter, judyryqtaı jumylǵan halyqtar ǵana ótetin bolady. Sondyqtan keıbir pozısııalardy jedel túrde qaıta qaraý kerek. Sondaı-aq, aldaǵy kezeńderdiń jos­parlanýyna túzetýler eńgizý qajet. Osy maqsattardy oryndaýdyń túrlerin aıta kelip, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa baǵyttalady, dep erekshe atap aıtty. О́mirlik tájirıbe kórsetkendeı, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýda kooperasııanyń róli erekshe. Osy ýaqytqa deıingi tájirıbe kásipkerlikti damytýda qozǵaýshy kúsh bolyp kelgen kooperatıvten basqa eshqandaı ádis, kúsh áli tabylǵan joq. О́ıtkeni, kásipkerlikti damytpaıynsha eldiń ekonomıkasy, áleýmettik jaǵdaıy jaqsara almaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda atap kórsetkendeı, «Shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkadaǵy úlesi 2030 jylǵa qaraı eń az degende eki ese ósýge tıis». Ol úshin qandaı sharalardy iske asyrý kerek. Atap aıtqanda, shaǵyn jáne orta bıznestiń birlestikterimen kooperasııaǵa umtylysyn kótermeleý, olardy qoldaý jáne kótermeleý júıesin jasaý qajet. Bul Elbasynyń kóregendikpen aldyn ala bol­jap, elimizdegi kásipkerlikti damytýǵa kooperasııa­ny paıdalanýdaǵy ońtaıly sheshimi dep túsinemiz. Sondaı-aq, bıznesti damytýda kezdesetin kedergilerdi boldyrmaý úshin qatań jaýapkershilik júıesin engizýdi qarastyrýdy tıisti organǵa tapsyrdy. Aldaǵy ýaqytta Dúnıejúzilik saýda uıymyna kiretinimizdi jáne jańa jyldan keıin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa enetinimizdi eskerip, elimizdegi kásipkerlikti qoldaý júıesin jetildirý jáne olardy damytý úshin barlyq sharalardy qabyldaýdy atap kórsetti. Usaq kásiporyndar men jeke kásipkerlerge barlyq  jaǵdaıdy jasap, orta deńgeıge jetkizý mindetin belgiledi. Kásipkerlikti damytýǵa qozǵaýshy kúsh  bolatyn, dúnıejúzinde is júzinde synalǵan ádis ol – kooperatıv. Kásipkerlikti damytýǵa jáne olardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýda kooperatıvtik ádistiń úlesi zor. Kooperasııanyń basqa uıymdardan qandaı aıyrmashylyǵy bar degen suraq týady. Kooperasııa óz aldyna mekeme, ony óziniń músheleri qurǵan. Onyń jumysyn  baqylaıtyn da óziniń músheleri. Kooperasııanyń mindeti óz músheleriniń jaǵdaıyn jasap, olardyń qajetin qanaǵattandyrý, qorytyndysynda adamı resýrstardyń damýyna, olardyń áleýmettik turmys jaǵdaıyn jaqsartyp, oılaǵan maqsattaryna jetýine jol ashý. Qorytyndysynda kooperasııa  músheleri shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna uıytqy bolady . Sondyqtan Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 2012 jyldy halyqaralyq kooperatıv jyly dep jarııalanǵan. Osyndaı sheshim qabyldaı otyryp, Memleket basshylarynan kooperatıvke tıimdi jaǵdaılar jasaý, kásipkermen básekeles qatynasta bolyp, ony nyǵaıtý jóninde qoldaıtyn zańdar qabyldaýdy usyndy. Sonymen qatar, jyl saıyn halyqaralyq  kólemde shildeniń birinshi senbisin  «Halyqaralyq kooperatıv» kúni dep atap ótýdi belgiledi. Halyqaralyq kooperatıv alıansynyń esebi boıynsha, dúnıejúzinde 1 mıllıard kooperatıv músheleri bar eken. Bul kooperatıvtik qozǵalystyń dúnıejúzinde damyp otarǵandyǵynyń aıqyn dáleli. Elimiz naryqtyq qatynasqa kóshken kezde keıbir kooperatıvter ishki múmkindikti paıdalanyp, jeke ónim óndiretin óndirister ashty. 1994 jyly Qyzylorda oblystyq tutynýshylar kooperatıvi respýblıkalyq semınar ótkizdi. Sóıtip, Qyzylorda oblysynda óndiristik ónimderdi naryqtyq qatynas talabyna saı syrtqa shyǵaryp satý qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, qaýyn,   qarbyzdy  Máskeý, Lenıngrad, Sverdlov, Vladıvostok, Mınsk, Kıevke deıin vagonǵa tıep jiberip, ekijaqty kelisimdi baǵamen satyldy. Sol kezde Japonııaǵa mııanyń tamyryn jiberip, túrli-tústi televızor aldyq. Osyndaı jańa ekonomıkalyq baılanystar bolyp turatyn edi. Osyndaı qalyptasqan jaǵdaıda Elbasynyń Joldaýyna sáıkes elimizde kooperasııany qaıtadan qalpyna keltirý kerek. Tutyný kooperasııasynyń elimiz naryqtyq qatynasqa kóshpeı turǵanda búkil respýblıkanyń saýda aınalymynda 42 paıyz úlesi boldy. Aýylsharýashylyq ónimderin daıyndaý men satyp alýda respýblıka boıynsha 68 paıyzdy, taýar ónimderin óndirip shyǵarýda 33 paıyzdy qurady. De­genmen, obektıvti, sýbektıvti qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty tutyný kooperasııasy jumysyn toqtatty. Bolashaqta kooperasııanyń artyqshylyǵyn paıdalanyp, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýymyz kerek. Ol úshin árbir aýdanda, halyq jıi ornalasqan jerlerde kooperatıv qurý tıimdi. Sonyń arqasynda sol jerdegi halyqtyń jumysqa ornalasýyn sheship, áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa jaǵdaı jasalady. Qazirgi aýyl sharýashylyǵynyń kásipkerine berilip jatqan jeńildik nesıelerdi kooperasııaǵa berý kerek. Olar: kópsalaly kooperatıvterdi, ıaǵnı saýda, qoǵamdyq tamaqtandyrý, tamaq óndirisi, aýylsharýashylyq ónimderin daıyndaý jáne óńdeý, shaǵyn óndiristi damytyp iri óndiriske aınaldyrý, taǵy basqalar. Qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda kooperasııany paıdalanyp bar múmkindikti iske asyrýymyz kerek. Kooperasııa erekshe kúsh bolyp, shaǵyn jáne orta bıznesti damytady. Biz mundaı kúshti tıimdi paıdalanýymyz kerek. Bul ómirdiń talaby, ony iske asyryp shaǵyn bıznesti damytyp, ortasha bızneske jetkizýimiz kerek. Sonda kásipkerlik damyp, eldiń ekonomıkasy ósip, jahandyq synaqtardan súrinbeı ótýge bolady. Jorabek SARBALAQOV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory,  Qyzylorda oblystyq tutynýshylar odaǵynyń tóraǵasy.