О́mirde ózindik iz qaldyrǵan

Amal ne?! Bul sózderdi ótken shaqpen aıtqaly otyrmyz. Soǵan májbúrmiz! Mynaý jaryq dúnıe týraly, óńin bermes qyzyl-jasyl boıaýly ómir jaıynda shúıirkelese syrlasyp, anaý baqtyń ishinde birge júrgenimiz keshe ǵana edi. Endi, mine, ózegimizdi órtke shaldyra estelik aıtyp otyrmyz... Qazaqtyń asyl sózderiniń biri: «Týǵan jer – tuǵyryń, týǵan el – altyn besik», dep aıtylady. Iá, týǵan jeri Tókeńniń – Tólepbergen Ábenuly Tobaǵabyldyń tuǵyry, altyn besigi boldy. Dúnıege shyr etip kelgen sátten bastap, altyn besik bolyp terbetti, erkeletti, tuńǵysh taban tiregen tuǵyry boldy, erjetkizdi. Týǵan jerinde topshysyn bekitken barlyq perzentter tárizdi qolyna alǵash qalam ustaǵannan bas­tap temirqanat jyrlaryn atamekenine arnaýy sonyń belgisi bolatyn. Solardyń biri «Tereńózegim» dep atalǵan jyr joldary. Bir qyzyǵy, týǵan jerine degen osy bir júrek lúpilin óziniń týǵan inisi Keńesbaı Ábenov jerge túsirmeı qaǵyp aldy. Qaǵyp aldy da ásem sazben órip, án etip áýeletip áketti. Sóıtip, aǵaly-inili ekeýiniń ata­mekenge degen perzenttik mahabbatyna toly syrshyl sezimi Tereńózek jastarynyń súıik­ti ánine aınaldy: Ońasha shyǵyp biraýyq, Tasytyp shabyt ózenin, О́zińe ǵana jyr jazyp Beremin, Tereńózegim, – dep asqaqtaı kóterilgen perzenttik júrek lúpili Syrdyń boıyn sharlap ketti. Týǵan topyraǵy qunarly, sýsyndaǵan bulaǵy móldir bolǵan Tólepbergenniń endi soǵan sáıkes aıtary bar aıdarly azamat bolyp óspeske qaqysy joq edi. Tókeń sol bıik­ten kórine bildi. Áýel basta ádebıet tabaldyryǵyn «Baspaldaq» atty tyrnaqaldy dúnıesi 1955 jyly Qyzylorda oblystyq «Lenın joly» gazetinde jaryq kórip, sodan bergi ýaqyt ishinde «Taǵdyr», «Jazıra», «Taǵy bir kúz», «Túsinseń edi meni», «Júregim soǵyp turǵanda» sekildi kitaptary jaryq kóripti. Olardyń árqaısysy – bir-bir álem, bir-bir shejire. Qazirgi sát olarǵa jeke-jeke toqtalyp jatýǵa ýaqyt shirkin múmkindik bere bermeıdi. Biz sondyqtan onyń shyǵarmashylyq, adamı bolmysyna qysqasha ǵana sholý jasap ótpekpiz. Tólepbergen Tobaǵabyl Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen boıda eńbek jolyn «Qazaqstan pıoneri» gazetinde bastap, keıinirek bólim meńgerýshisi boldy. Birer jyldan soń Qazaq radıosyna qyzmetke aýy­syp, onda otyz jyldan astam ýaqyt eńbek etti. Onyń isker uıymdastyrýshy, bilikti basshy retinde qalyptasqan kezi, eli úshin sińirgen eńbegi osy kezde baıqaldy. Qazaq radıo­synyń redaktory, Qazaq KSR Televızııa jáne radıohabar jónindegi memlekettik komıtetinde bas redaktor, «Qazaqtelefılm» stýdııasynyń ssenarıı jónindegi alqa múshesi, Qazaq radıosynda bas redaktor, halyqaralyq «Turan» radıosynyń bas redaktory, Qazaq KSR Mınıstrler Kabıneti janyndaǵy Til komıtetinde bólim bastyǵy boldy. Munda ol taǵdyrdyń túrli tolqyndarynyń áserimen shetel asyp ketýge májbúr bolǵan qazaq baýyrlardy atamekenniń tynys-tirshi­ligimen jan-jaqty tanystyryp otyrsa, Qazaq radıosy Ádebı-dramalyq habarlar bas redaksııasyn basqarǵan jyldarynda «Qalamger» ádebı stýdııasy men efırdegi «Qazaqstan» radıoteatrynan berilgen shyǵarmalar legi arqyly rýhanı baılyǵymyzdy arttyra tústi. Bul jyldar kóleminde Tólepbergen Tobaǵabyldyń basshylyǵymen ádebıet, óner, teatr, qoǵam, ǵylym qaıratkerleri tárizdi halqymyzdyń kóptegen birtýar tulǵalarynyń daýystary Qazaq radıosynyń altyn qoryna qabyldanyp saqtaldy. Olardan ózge kópshilik yqylasyna bólengen derekti telefılmderdiń avtory boldy. Tólepbergen Tobaǵabyl týǵan eli men halqynyń múddesi turǵysynan kelgende, ózine de, ózgege de bıik talaptar turǵysynan qarady. Onysy eleýsiz qalǵan joq, árıne! Ondaı qaıtpas, qaısar qaıraty, maqsatyn oryndaý jolyndaǵy birbetkeıligi eń aldymen qalamdas áriptesteri men dostary tarapynan joǵary baǵalandy. Solardyń qatarynda, neler tamasha jyr marjandaryn týdyrǵan, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábdilda Tájibaevtyń lebizi júrek tebirentpeı qoımaıdy. «Ony kórgenime de otyz jyldaı bolyp qalypty. Bıik boıly, mańdaıy kere qarys jigit uıala, ımene kirdi bizdiń úıimizge, – deıdi abyz aqyn Tókeńniń alpysqa tolǵan mereıtoıyna oraı aıtqan júrekjardy sózinde. – Syrdyń sýyn ol da ishipti, men de ishippin. Men baıaǵyda ishsem, bul menen otyz jyldaı keıin ishken eken. Syr áńgimeniń arqaýy boldy da ózara ólkemizdiń aqyndary áńgime boldy. Asqar aǵanyń aqyndyǵyn maqtastyq. Nartaıdyń narlyǵyn, Turmaǵambettiń «Shahnamasyn» shamdaı bıikke kóterdik. Ol jaı radıojýrnalısinen góri bilikti, bilgir jazýshyǵa, alǵyr aqynǵa uqsap ketti. Zerdeli jasqa, zerek kóńilge súıindim. Alǵashqy kezdesýimiz sońǵy kezdesýlerge jol ashty. Aqyryndap Tólepbergenniń áńgimelerin, povesterin, pesalaryn oqı bas­tadym. Daryn darhandyǵyn sezindim. Birte-birte terezesi teń adamdaı tebirene sóıleıtin boldyq». Tólepbergen Tobaǵabyldyń talantyna, rýhanı bıiktigine, almas qylyshtaı kesip túsetin ótkirligine ózge zamandastary men árip­testeri de talaı ret tánti bolǵan. Qazaq jy­rynyń jampozy, shyǵarmashylyq úndestigi shynaıy syılastyqqa, dostyqqa ulasqan Qazaqstannyń halyq jazýshysy Tumanbaı Moldaǵalıevtiń júrek lúpiline nazar saly­ńyzshy: «Shyndyqpen shytymyrdy jaryp ótken, Jan-jaǵyn shuǵyladaı jaryq etken. Qýanysh ákeledi kóńilime, Osyndaı bir dosymnyń bary kópten. Kúreske júrek baıǵus jarar qansha, Julqysty jan berisip, jan alǵansha. Jalǵandyqpen kúresti ol jalǵyz ózi, Qoıý shash qara buıra aǵarǵansha», – dep aǵynan jarylady. Tólepbergen eńbegi qoǵam men Jazýshylar odaǵy tarapynan da laıyqty baǵasyn aldy dep tolyq senimmen aıta alamyz. Ol KSRO Televızııasy men radıosynyń úzdigi, «Eńbek­tegi erligi úshin» medalimen, úsh márte Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattaldy.Qazaq KSR-iniń eńbegi sińirgen mádenıet qaıratkeri. Týǵan jeri men eliniń eńsesi bıik bolýyn ómirlik muraty etken, sonyń jolynda tamshylatyp ter tókken, shejireli syrlaryn oqyrmandary men tyńdaýshylaryna usynǵan Tólepbergen Tobaǵabyl óziniń kin­dik qany tamǵan Tereńózeginen bastalǵan mahabbatynyń aýqymyn, er jete, eseıe kele keńeıte túsip, búkil qazaq jeriniń, egemendik alyp mártebesi asqan elimizdiń deńgeıine deıin kótere bildi. Sonyń biri – ánin Eskendir Hasanǵalıev shyǵarǵan «Jasaı ber, qazaq!» dep atalady: Álemge aıdaı asyrǵan dańqyn, Ul-qyzy ásem, júzderi jarqyn. Eńsesi bıik, eldigi ǵajap, Jasyma, jaına, jasaı ber, Qazaq! Osynaý asqaq, jigerli, kóńilge maqtanysh toltyratyn ǵajap ánniń óleńin Tólepbergen Tobaǵabyl jazǵan. «Jasa, Qazaqstanym!» dep atalatyn taǵy bir tamasha án odan ári asqaqtata, tyńdaǵan jannyń mártebesin bıiktete, kóńilge el men jer úshin qýanysh pen maqtanyshty eselep arttyra túsedi. Keýdeńiz kúmbirge tolyp sonaý qıyrlarǵa kóz salasyz, bolashaqtarǵa senimmen qadam basasyz. Ol án kómeıine bulbul qondyrǵan qazaq ánshisi, álemdik operanyń jaryq juldyzy, Eńbek Eri Ermek Serkebaevtyń oryndaýy kezinde qandaı asqaq estildi deseńizshi! Alataý mynaý aqıyq asqar, Atyraý anaý aıdyny aspan. Arqańyz áne, astyqtyń seli, Altaıyń arý – altynnyń keni. Surańdar kúnnen, surańdar aıdan, Osyndaı jerdi taba alar qaıdan. Qustardan sura, surańdar jerden, Baılyqty munsha joq shyǵar kórgen. Rýhy bıik, jigeri asqaq. Búkil Qazaq eli, Qazaqstan Respýblıkasy atalatyn eńseli el sán-saltanatty baılyǵymen, bıik márte­besimen bolashaqqa batyl qadam jasap barady. Solardyń dýly da dýmandy ortasynda Tólepbergen Tobaǵabyl da batyl adymdap bara jatqandaı. Endeshe, onyń rýhy qazaǵymen, Qazaqstanymen birge jasaıdy, alys bolashaqtarǵa birge barady. Kemelbek ShAMATAI, KSRO Televızııasy men radıosynyń úzdigi, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty. ALMATY.