Belgili qypshaqtanýshy ǵalymnyń aıtýynsha, egemendik alǵan jyldardan keıingi kezeńde qazaqtar arasynda tarıhı sezimdi qalyptastyrýdyń áli olqy túsip jatqan jaqtary bar. Osy turǵydan alǵanda, Otpan taýdaǵy bas qosý tamasha úlgi degen tarıhshynyń paıymynsha, eki jarym myń jyldyq tarıhy bar qazaq memlekettiligi úshin kóshpeli dáýirdiń qaǵıdattary men qundylyqtaryn tereń taný asa mańyzdy bolýy tıis.
Memlekettiliktiń tamyry - qazaqtyń kóshpeli dástúri - Bolat myrza, sońǵy kezderi qazaq handyǵynyń qurylýyna baılanysty ǵalymdardyń pikiri san-saqqa júgirip jatyr. Keıbir ǵalymdar Qazaq handyǵy XV-XVI ǵasyrdan árirek qurylýy múmkin degendi aıtady. Buǵan Siz ne deısiz?
- Bul jerde bir nárseni aıyra bilý kerek. Memlekettiń tarıhy jáne memlekettiliktiń tarıhy. Memleket bir-eki ǵasyr jasaýy múmkin. Al memlekettilik damyǵan, tamyry kóneden búginge deıin qalyptasyp, damyǵan dúnıe. Qazaq handyǵy XVI ǵasyrda quryldy. Keıin, XIX-ǵasyrda Reseı ımperııasy handyqty ózine qosyp alǵannan keıin, memleket joıyldy. Biraq, munyń tamyry memlekettilik. Memlekettiliktiń tamyry - qazaqtyń kóshpeli dástúri. Ol sonaý saq qoǵamynan bastalady. О́ıtkeni, saq qoǵamy bir memleketten ekinshi bir memleketke aýysyp otyrǵan. Munyń barlyǵy damý prosesi. Qazaq handyǵy budan árirek qurylýy múmkin dep júrgender memlekettilik pen memleket arasyndaǵy uǵymdy ajyrata almaı júrgender dep uǵyný kerek bolar. Al, qazirgi tańda qazaq handyǵynyń qurylýyn kóptegen zertteýshiler Shyńǵyshanmen baılanystyrady. «Mońǵol ımperııasy bolmasa, Qazaq handyǵy qurylmaıtyn edi», «Shyńǵyshannyń úlesi» degen pikir aıtyp júrgender bar. Menińshe, qazaq handyǵynyń qurylýy tikeleı Shyńǵyshanmen baılanysty emes. Árıne, Shyńǵyshannyń handyqty qurýǵa áseri boldy, ony moıyndaý kerek. Biraq onyń túbi áride jatyr. Shyńǵyshanǵa deıin bizdiń jerimizde Qypshaq handyǵy boldy. Bul handyq - kóne túrik dástúrin jalǵastyryp, damytqan memleket. Shyǵysta Ertisten, batystan Qara teńiz, Dýnaıǵa deıin bılik qurdy. Bul memleket shyǵys jáne batys dep ekige bólindi. Shyǵysy Qazaqstannyń, batysy qazirgi Reseıdiń jerinde ornalasty. Bılikte shyǵystaǵy handar otyrsa, batys tarap baǵynyp otyrdy. Al Shyńǵyshan kelgennen keıin, qalyptasyp kele jatqan Qypshaq elin basyp aldy. Tarıhta «egerde» degen sózdi qoldaný jaraspaıdy. Tarıhta «egerde mynadaı bolsa, qalaı bolar edi?» dep boljam jasaýǵa bolmaıdy. Biraq «eger Shyńǵyshan bolmasa, onda ne bolatyn edi?» degen saýaldy qoıyp kóreıikshi. Al eger Shyńǵyshan bolmasa, biz bárimiz qypshaq bolar ma edik?! О́ıtkeni, bizderden sheteldikter surasa, biz «qazaqpyz» dep jaýap beremiz. Al, el ishindegi adam «kimsiń?» dep surasa biz rýymyzdy, onyń ishinde kim ekenimizdi aıtamyz. Týra osyndaı jaǵdaı XII ǵasyrda paıda bolǵan. Syrttan suraǵandarǵa «biz qypshaqpyz» dep jaýap qaıtarsa, al ishinen suraǵandarǵa «qarluqtarymyz, qańlylarmyz» dep jaýap qaıtarǵan. Shyńǵyshan bul júıeniń byt-shytyn shyǵaryp, qypshaqtardy tarydaı shashty. О́ıtkeni, Shyńǵyshan batysta ózine qarsy turatyn kúsh qypshaqtar ekenin bilgen. Sol sebepti jaýlap alyp, bıligin ornatty. Keıin, XIII ǵasyrda Shyńǵyshannyń memleketiniń ishinde bılik úshin kúres bastaldy. Bul kelgen mońǵoldar men qypshaqtardyń teketiresi. Bul kúres XIII ǵasyrdyń aıaǵynda memleket qaramaǵyndaǵy qypshaqtardyń jeńisimen aıaqtalady. Burynǵy qypshaqtardyń dástúri, ádet-ǵurpy, mádenıeti, tili qaıtyp oraldy. Shyńǵyshannan keıin paıda bolǵan memleket – Aqorda boldy. Bul memlekettiń ereksheligi - bılikte Shyńǵyshan urpaqtary bolsa, tómengi oryndardy qypshaqtar aldy. Qazaq handyǵy Aqordanyń negizinde paıda boldy. Iаǵnı, bılik Shyńǵyshan urpaqtarynda bolǵanymen, qalǵan ishki júıeniń barlyǵy qypshaqtardyń júıesi, salt-dástúri negizinde júrdi.
«Aýyz ádebıetimen sýsyndap ósken adamnyń jady erekshe bolady» - Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaýǵa bıyl bıýdjetten 23 mlrd. teńge qarastyrylyp otyr. Merekeni toılaý jospary da jasaldy. Biraq, odan qandaı nátıje kútýge bolady?
- Qazaq handyǵynyń tarıhyn ǵylymılandyrýymyz qajet. О́ıtkeni, Qazaq handyǵynyń qurylýy jáne ómir súrý kezeńinde talaı sheshilmegen, anyqtalmaǵan máseleler men derekter bar. Basty nátıje osy bolýy kerek. Ǵylymı konferensııalarda sol sheshilmeı jatqan máseleler men qazaq handyǵynyń erekshelikterine, memlekettiligimizge mán berýimiz qajet. Onyń túp tamyryn zertteýimiz mańyzdy. Handyqtyń qurylý sebepterine, ahýaldaryna mán berýimiz kerek. Ǵalymdar elge, ujymdarǵa shyǵyp, aýyldarǵa baryp, Qazaq handyǵy týraly tarıhı-túsinik jumystaryn júrgizý kerek. Bul halyqtyń tarıhyn, ótkenin bilýge yqpal etedi. Qazaqta «óz tarıhyn bilgen el eshqashan jeńilmeıdi» degen ataly sóz bar. Tarıhyn bilip, ony qýattap otyrsa, eshkimge bir ýys jerin bermeıtin bolady.
Jaqynda turǵyndar arasynda qazaq handyǵynyń 550 jyly týraly saýalnama júrgizgen edik. Saýalnama handyqtyń qurylýy, kimder qurǵandyǵy týraly qarapaıym suraqtardan turdy. Oǵan jaýap bergen respondentterdiń 50 paıyzy qazaq handyǵy týraly qarapaıym derekterdi bilmeıdi. Jalǵyz nasıhatpen nege qol jetkizýge bolady?
- Bul úshin balalarǵa, stýdentterge arnap jaqsy ǵylymı oqýlyqtar jazý qajet. Áli kúnge deıin bizdiń tarıhymyzben tikeleı baılanysty kóshpeli qoǵamnyń erekshelikteri zerttelip jatqan joq. Sonyń saldarynan kóshpeli qoǵamnyń mádenıeti, órkenıeti tómen boldy degen pikirler qalyptasyp barady. Máselen, rý-taıpalyq júıe, aýyzsha ádebıet sonyń dáleli. Kóshpeli qoǵamda qalyptasqan aýyz ádebıetimen sýsyndap ósken adamnyń jady erekshe bolady. Muny orystyń zertteýshileri men jazýshy klassıkteri kezinde bylaı dep jazyp ketken: «Orys krestıandary jumysty keremet jasaıdy, biraq eki sózdiń basyn qosa almaıdy». Bizdiń qazaqtaǵy sheshendik óner kóshpeli qoǵamnan qalyptasqan deýge bolady. Batyrlyq jyrlar men epostardaǵy mahabbat lırıkasyn alyńyz. Sóz ben oıdyń mádenıeti kóshpeli qoǵamda bolǵandyǵynyń bir dáleli, mine, osylar.
Qazaq tarıhynyń álem sahnasyndaǵy orny anyqtalyp, bekitilýi kerek dep júrgen ǵalymdardyń birisiz. Ol úshin ne isteý kerek?
Álem sahnasynda qazaq tarıhyn moıyndaý úshin bizdiń ǵalymdarymyzǵa joǵary saýattylyq kerek. Tarıhshynyń jumysynyń nátıjesi - keltirgen salmaqty dálelinde. Al sóziń men isiń dáleldi bolý úshin izdenis, saýattylyq, bilimdilik qajettiligi aıtpasa da túsinikti jaǵdaı. Shet elge shyqqan ǵalymdarymyz birneshe tildi meńgerip, ózge shet eldegi áriptesterimen úzeńgiles bolýy, ózi zerttep júrgen elderdiń tarıhyn tereń bilýi tıis. Máselen meniń zerttep júrgen salam - qypshaqtaný salasy. Tarıhı zertteýlerge qypshaqtaný salasyn engizgende búkil álem qazaq dalasynda bir kezderi eń damyǵan memleket bolǵandyǵyn moıyndady. Ǵalymdarymyzdyń moıyndata bilýdi maqsat tutqany durys.
«Baıqasaq, biz qypshaq tilinde sóıleımiz» - Qypshaqtaný salasynda bólisetin jańalyǵyńyz bar ma?
- Jalpy, buryn tek qana qypshaqtaný qypshaqtarmen bitken edi. Men birte-birte zertteı kele, qypshaqtaný úsh taıpalyq birlestikten turady degen sheshimge keldim. Olar: qypshaqtardyń ózderi, qypshaq tildes qımekter, ózderiniń etnıkalyq bet-pishini bolǵan qumandardan turǵan. Bul derekterdi men arab jazbalarynan kezdestirdim. Bul jazbalardaǵy derekter bizge jańa ıdeıa, tujyrymdardyń týyndaýyna ákelip otyr. Qazirgi tańda qypshaqtaný salasyn úsh ǵylymı baǵytta zertteý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Birinshi baǵyt - túrik álemindegi qypshaq elementterin zertteý. Baıqasaq, biz qypshaq tilinde sóıleımiz, Qazaq handyǵy Qypshaq handyǵynyń negizinde qurylǵan. Aýyz ádebıetimiz de qypshaq dáýirinen syr shertedi. Sodan keıin qazaqtardyń túr-álpeti XI-XII ǵasyrlarda, ıaǵnı qypshaq dáýirinde qalyptasyp bitken. Qypshaqtardy qanshalyqty zerttesek, biz qazaqtardy sonshalyqty zerttegendeı bolamyz. Bul baǵyt tikeleı túrik álemine baılanysty. Ekinshi baǵyt – musylman álemi. Qypshaqtar Mysyr men Sırııa jerinde úlken memleket qurǵan. Mámlúk memleketi dep ataldy. Arab álemi qypshaqtarmen maqtanady. Úshinshi baǵyt - Shyǵys Eýropa elderiniń tarıhyna úlken ózgeristerimen, jańalyqtarymen kelgen memleket - Qypshaq handyǵy boldy. Reseı, Ýkraına, Polsha, Slovakııa, Lıtva, Ázerbaıjan syndy memleketterdiń tarıhyna áserin tıgizip otyrdy. Osyǵan baılanysty bul baǵyttan da jańalyq ashýymyz múmkin degen oımen jumys jasap jatyrmyz.
- Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Rysgúl Ramazan.
«Ne habar?!» gazeti, №13 (73) 1 sáýir, 2015 jyl.
