Bitimgerlik mıssııa

«Kez kelgen soǵys... beıbitshilikpen bitedi».

Nursultan NAZARBAEV.

Jaqynda eki tilde jaryq kórgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń syrtqy saıasatyna baǵyttalǵan «Bitimger»  («Mırotvores») atty kitap – jeke tulǵanyń tarıhı kontekstegi, atap aıtqanda,  egemendik jyldarda Qazaqstannyń júrip ótken  syrtqy saıasat jolyndaǵy rólin  somdaýdy kózdeıtin týyndy. Nurlan Ońjanovtyń kitaby Ýkra­ınanyń shyǵysyndaǵy jan­jaldyń bitim jasasýmen aıaqta­lýyna úlken yqpal etken Elbasynyń bel­sendi júrgizgen is-sharalarynyń basy-qasynda ózimen birge bolǵan tájirıbeli dıplomattyń kórgen-bilgenderi men oı-eleginen ótkizip, túısine zerdelegenderiniń negizinde jazylǵan. Dıplomat jazbasynyń negizgi nysanasy Ýkraınanyń ońtústik shyǵysyndaǵy qarýly qaqtyǵys­tyń belsendi fazasyn toqtatqan «Mınsk-2» atanyp ketken Belarýs astana­synda 2015 jyly 11-12 aq­pan­da ót­ken «Normand tórttigine» engen Reseı, Germanııa, Fransııa jáne Ýkraına prezıdentteriniń tarıhı kezdesýinen áldeqaıda buryn, tipti, Mınsk-1 kezdesýine deıin-aq, Ýkraınadaǵy qantógisti beıbit jolmen retteý úderisine bel sheshe kirisken Qazaqstan lıderiniń rólin álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryna jetkizý bolyp tabylady. Ýkraınada qalyptasyp otyrǵan aýyr jaǵdaıdy retteý máselesine kelgende, avtor tek kórgen-bilgen­derin qaǵazǵa túsirýmen ǵana shektelgen statıst-hronıker emes. Sebebi, halyqaralyq máseleler jónindegi kómekshisi bola júrip, Qazaqstan Prezıdentiniń tek syrtqy saıasat emes, ishki saıasatqa da qatysy bar túıtkildi máselelerdi sheshýdegi ońtaıly tásilderi men jumys isteý ádisteriniń qyr-syryn da, álemdik aýqymdaǵy saıasatker tulǵanyń ishki dúnıesiniń tereńdigin de, mámile­gerlik-bitimgerlik qyrlaryn da oı ele­ginen ótkize otyryp, negizgi taqyryp­qa baı­lanysty máselelerdi she­ber saralaǵan. Avtor Ortalyq Azııa aımaǵynan sonaý ıt arqasy qııanda ornalasqan ári Qazaqstanmen ortaq shekara­sy joq Ýkraınadaǵy qandy qaqty­ǵys­tardy retteýge Nursultan Nazar­baevtyń bilek sybana kirisýine negiz bolǵan sebepterdi de ashyp kórsetedi. Sonymen qatar, oqyrman nazaryna álgi daǵdarystyń Shyǵys Eýropanyń sheshilmegen túıtkilderi bastan asatyn bir eliniń aýmaǵynda ǵana oryn alyp otyrǵan shaǵyn janjal emestigin de, der kezinde tıisti shara qoldanbasa, onyń saldarynyń áldeqaıda aýqymdy qantógister men apatty shıelenisterge aparyp soq­tyrýy múmkin ekendigin de Nursultan Nazarbaevtyń dál boljap qana qoımaı, mundaı jaǵdaıda jaıbaraqattyq tanytyp, at-tondy aýlaqqa salýǵa bolmaıtyndyǵyn da tereń túısingendigin avtor dóp basqan. Sodan soń, dıplomat jazbasyn­da atap ótilgendeı, Ýkraına Nursultan Nazarbaev úshin múlde bóten el emes eken­digin de nazardan tys qaldyr­maǵan. Elbasy bul elde óziniń jas­tyq shaǵyn ótkizip, azamat bolyp eseıip, abyroıly kásip ıesi bolyp qalyp­tasqanyn árdaıym óz qala­mynan shyqqan eńbekterinde de, bylaı da ashyq aıtyp júretinin dúıim jurttyń óte jaqsy biletinin alǵa tartady. Avtor, sonymen qatar, Ýkraına daǵdarysynyń bizdiń memleketke ǵana emes, búkil álemge de úlken sabaq bolǵanyn eske salady. Máselen, egemendiktiń eleń-alańynda-aq Elbasynyń kóregendikpen jasaǵan tańdaýlarynyń ómirsheńdigi ózin ózi aqtaǵanyn da oryndy atap ótedi. О́ıtkeni, Elbasy sol kezdiń ózinde-aq negizgi basymdyqty, eń aldymen, memleketimizdiń ishki turaqtylyǵy men halyqtyń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq jaǵ­daıyn jaqsartýǵa jáne el bir­­ligin, onyń ishinde, ásirese, etnos­­aralyq tatýlyq pen dinaralyq túsinis­tikke ekpin berip, tek sol maq­sat-múd­delerge qol jetkizip alǵan­­­­nan keıin ǵana saıası refor­ma­larǵa jol berýdi qolǵa alǵanyn óte obek­tıvti túıin­deıdi. Aıtsa, aıt­qan­daı-aq bul sheshimniń naǵyz kósem­dik sheshim bolǵa­nyn bul kúnde óz halqy­myz ǵana emes, ózgeler de moıyn­dap otyr. Máselen, keıingi kezderde Batys ále­minen bizdiń elge atizin salýshy­lardyń aýzynan: «Qazaqstan búgin úırenýshi elden úıretýshi elge aınaldy», degen pikirdiń jıi aıtyla bas­taǵany joǵarydaǵy ýájdiń bultart­pas dáleli deýge bolady. О́ıt­­keni, Elbasy iske asyryp otyr­ǵan Qazaq­stan memlekettiliginiń ortalyqtandyrylǵan basqarý júıesi «Ýkraına sındromyna» uryn­dyr­maı, búgingi tańda el ishin­degi etnos­aralyq birlik pen qoǵam­dyq kelisimniń, saıası, áleý­mettik, mádenı jáne ekonomıkalyq damýdyń myzǵymas irgetasyna aına­lyp otyr. Al elimiz basqa jol­dy tańdaǵanda ne bolar edi? Olaı bolǵan jaǵdaıda atalǵan sın­drom­nyń qara quıyn daýyly bizdiń memlekettiligimizdi de aınalyp ótpes edi. Al onyń saldary jas mem­le­ke­timizdi muhıttaǵy basqarý teti­ginen aıyrylǵan keme sekildi soqqan daýyldyń ótine tótep berýge múmkindik bermeı, bir jaǵadaǵy jartasqa soǵyp, qıratyp tastaýy ábden múmkin edi. Jańa týyndyda Qazaqstannyń búgingi tańda ustanǵan kópvektorly syrtqy saıasaty da óz jemisin berip otyrǵany avtor nazarynan tys qalmaǵan jáne elimizdiń Reseımen, Eýropa odaǵymen, AQSh, Qytaı, TMD nemese alys-jaqyn ózge eldermen júrgizip otyrǵan ekonomıkalyq saıasaty eshkimniń de múddesine qaıshy kelmeıtini, kerisinshe, mundaı baılanystardan barlyq memleketterdiń de utyp otyrǵany dál sıpattalady. Dıplomat jazbasynda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentiniń júrgizip otyrǵan syndarly saıasatynyń taǵy bir qyryna jete mán berilgen. Áńgime munda Elbasynyń kúniburyn kóregendikpen qabyldaǵan sheshim­deri men olardyń satylap iske asyrylýynyń árdaıym ashyqtyq jaǵdaıda, halyq pen qoǵamnyń pikirinen shet qalmaı, qaı kezde de aqparat quraldarynyń nazarynan túsip kórmegeni jaıynda bolyp otyr. Munyń aıqyn mysaldary retinde Qazaqstannyń Keden odaǵyna, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa nemese Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolyp kirýge baılanysty jıyrma jyl boıy úlken tabandylyqpen júrgizgen daıyndyq jumystarynyń sátti aıaqtalǵany jan-jaqty baıandalady. «Bitimgerde» keltirilgen myna bir derektiń de jóni bólek. Másele, Ýkraınanyń eks-prezıdenti V.Iаnýko­­vıchtiń durys, biraq tym kesh ári oqys qa­byl­dap, joıqyn saldary el taǵ­­dy­ryn qaıǵyly jaǵdaıǵa ushy­ratqan sheshimi týraly bolyp otyr. Shyndyǵynda da, Ýkraınanyń Eýropalyq odaqqa enýi týraly shart aqparat quraldarynda uzaq ýaqyt boıy talqylanyp, ekijaqty kelisimge qol qoıylatyn kún de taqalyp qalǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, álgi sharttyń Ýkraınaǵa tıim­siz ekenin tym kesh túsingen eks-prezı­dent V.Iаnýkovıch belgilengen sátke bir-aq kún qalǵanda qujatqa qol qoıýdan úzildi-kesildi bas tartyp, qas-qaǵym ýaqytta kúlli Eýropalyq odaqtyń aldynda da, óz halqynyń aldynda da «ótirikshi» atanyp shyǵa kelgen bolatyn. Osynyń saldarynan Ýkraına memleketiniń burynǵy kóshbasshysy ózi jibergen álgi tak­tı­kalyq-tehnıkalyq qateniń saldarynan «ańdamaı sóılegen, aýyrmaı óledi» demekshi, búkil álemniń kóz aldyn­da ýly tragedııanyń basty sebep­shisine aınalyp shyǵa kelgenin ańǵar­maı da qaldy. Esesine eldegi saıa­sı ahýal ýshyǵyp, tym asqynyp ketti. Kitaptyń avtory N.Nazarbaevty álemdik aýqymdaǵy bitimger dep ádi­letti baǵa bergen. О́ıtkeni, bitim­ger­lik pen mámilegerlik sıpat El­ba­­synyń qaı isinen de aıqyn kó­ri­nip turady. Mysaly, Prezı­dent Nazar­baevtyń Germanııa Federatıv­tik Respýb­lıkasynyń Kansleri Angela Merkeldiń: «Múddeli tarap­tardyń ekinshi kezdesýiniń Asta­na­da ótýi min­detti me?» – degen tótesinen qoı­ǵan saýalyna esh irkilmesten «Joq, min­detti emes» degen nyq jaýaby dálel bola alady. Árıne, Qazaqstannyń halyq­aralyq bedeli turǵysynan kelgen­de, «Astana-1» «Mınsk-2»-den góri, sóz joq, utymdyraq bolar edi. Alaı­da, Qazaqstan lıderi Ýkraı­na­nyń bolashaq taǵdyryna qatys­ty sheshilýge tıisti máseleniń kókeı­kes­tiligi men jahandyq mánin birden tarazylap, irilik tanytyp, sol sátte aýa­daı qajet mámilegerlik sheshim qabyldady. Jalpy, Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen iske asyrylyp jat­qan megajobalardyń qaı-qaısysyn almasaq ta, meıli ol Azııadaǵy óz­ara is-qımyl jáne senim shara­lary jónindegi keńes bolsyn, meıli Álem­dik jáne dástúrli dinder kósh­bas­shylarynyń sezi bolsyn, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq bolsyn, Jańa Jibek joly jobasy bolsyn, halyqaralyq arenadaǵy bitimgerlik aksııalar bolsyn nemese el ishindegi óte sátti shyqqan etnosaralyq jáne dinaralyq syılasymdyq bolsyn, olardyń barlyǵyna da tán ári kórer kózge birden shalynatyn eki múddeni kitap avtory atap kórsetken: – birinshiden, búkil álemde nemese jeke aımaqtarda oryn alyp otyrǵan kúlli úderisterdi qalt jiber­meı, qalyptasyp otyrǵan ózgeris­terdiń mánine tereń boılaýǵa úne­mi umtylýy jáne olardan óz eli­ne tónetin syn-qaterlerdi Elbasynyń aldyn ala baǵamdaýǵa tyrysýy; – ekinshiden, jer baılyǵy orasan ári Eýrazııa qurlyǵynyń dál ortasyndaǵy jahandyq múddelerdiń toǵysqan núktesinde ornalasqan Qazaq­stan syndy memleket úshin ishki jáne syrtqy saıasattyń árqashan úılesimdi ári syndarly bolýynyń máni zor ekenin Prezıdenttiń tereń túısinýi. Sonymen qatar, avtor Qazaqstan Prezıdentiniń halyqaralyq arena­daǵy belsendi áreketiniń tek sol múddelerden ǵana týyndap, tek sol múddelermen ǵana aıqynda­la­ty­nyn ádilet­ti túrde atap ótken. О́ıt­keni, Qazaqstannyń turaqtylyǵy men tynyshtyǵy óz aýmaǵymen ǵana shek­telmeıdi. Sebebi, el tynysh­ty­ǵy men qaýipsizdigine aınala qorshaı orna­lasqan alys-jaqyn memleket­ter­degi ahýaldyń da mańyzy zor eke­nine Elbasy árdaıym ekpin beretini jasyryn emes. Kitapta atap ótilgendeı, Elba­synyń jeke qoltańbasy deýge laıyq jáne bir qyry da nazarǵa alynǵan. Bul – Elbasynyń strategııalyq mega ıdeıalar men bastamalardy iske asyrý kezinde olardyń búge-shigesine deıin jete nazar aýdara alatyn qabilettiligi. Kitap avtory mundaı qabilettiń jetimsizdiginiń saldary Donbasta ózin ózi jarııalaǵan res­pýblıkalarda ótkizilgen jergilikti saılaýda qatelikterge jol berilip, bitimge baılanysty qol jetkizilgen ýaǵdalastyqty iske asyrmaı tas­taýǵa az-aq qalǵanyn dóp basady. Dıplomat jazbalarynda Qazaq­stan lıderiniń bitimgerlikke qatys­ty aýqymdy máselelerdi sheshýdegi ádis-tásilderine de jete nazar aýda­ryl­­ǵan. Sonymen qatar, avtor El­ba­synyń mámilegerlik qyrynyń tek Ýkraına­daǵy shıelenispen ǵana shek­te­lmeıtinin tilge tıek ete ke­­lip, 1991-1992 jyldary Reseı prezı­­­- d­enti B.Elsınmen birge alǵash­­qy­lardyń biri bolyp, Taýly Qara­­baq­taǵy qaqtyǵystardy toq­tatýǵa baǵyt­talǵan sharalarǵa qatys­qanyn da, 2005-2010 jyldary kórshi Qyr­ǵyzstandaǵy ishki saıası daǵda­rys­tardy retteýde de belsendi atsalys­qa­nyn oqyrman nazaryna qosa usynady. Saıyp kelgende, dıplomat jaz­balaryn oı eleginen ótkizgen oqyr­man Elbasynyń Ýkraınadaǵy daǵda­rys­ty beıbit jolmen sheshýge baǵyt­talǵan belsendi is-sharalary tek Elbasynyń óz bedeline ǵana emes, elimizdiń abyroıyna da abyroı qosyp, Batys áleminde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa baılanysty o basta qalyptasqan teris pikirdiń seńin buzýǵa da úlken úles qosqanyn anyq baıqaıdy. Halyqaralyq aýqymdaǵy tájirı­beli bitimger Nursultan Nazar­baevtyń «Kez kelgen soǵys erte me, kesh pe, beıbitshilikpen aıaqtalady» degen pragmatızmge negizdelgen sózinde beıbitshilikke balama joq degen uǵymdy meńzeıtin shyndyq jatyr. Búgingi tańda álgi shyndyqqa qulaq aspaıtyn saıasatker tabyla qoımas, sirá. Munyń dálelin alystan izdeý­diń de qajeti joq. Máselen, 2014 jyly Qazaq­stanǵa resmı jáne jumys babyndaǵy sapar­lary sheńbe­rin­de Qazaqstan Prezıdenti­niń GFR Syrtqy ister mınıstri F.-V.Shtaınmaıermen, Shveı­sa­rııa Pre­zı­denti jáne EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy D.Býrkhaltermen, Chehııa Prezıdenti M.Zemanmen, Fransýz Respýblıkasynyń Prezıdenti Fran­sýa Ollandpen óte mańyzdy kelis­sózder ótkiz­geni belgili jáne sol kezdesýlerdiń bárinde de Ýkraına­daǵy daǵdarysty tek qana beıbit jolmen retteý kerek degen tezıstiń áńgimeniń bas arqaýy bolǵany jasyryn emes. Sóz sońynda joǵaryda aıtyl­ǵan­dardyń bári de bir núktege ke­lip toǵy­satynyn aıtý paryz. Ol núk­te mynaý: álem kóshbasshylary Qazaq­stan lıderine úlken senim artady jáne onyń ómir tájirıbesin qurmetteıdi, dáıekti de dáleldi sózine qulaq asady, demek, Qazaqstan pikirimen eseptesedi. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Astana.