Keshe Astanadaǵy «Saryarqa» velotreginde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń júldesi úshin qazaq kúresinen dástúrli «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń fınaldyq básekesi márege jetti. Onda elimizdiń barlyq aımaqtarynda, Astana jáne Almaty qalalarynda úsh kezeń boıynsha ótken irikteý synaqtarynda ozyp shyqqan atletter kúsh synasty. Sóıtip, árbir óńirdiń namysyn qorǵaǵan eki sportshy men byltyrǵy jylǵy jeńimpazdy qosqanda, barlyǵy 33 balýan bes saǵatqa sozylǵan aqtyq básekede júldelerdi sarapqa saldy.
Bıyl besinshi ret jalaýyn jelbiretip otyrǵan jarystyń kórermenderi arasynda Elbasynyń ózi de boldy. Memleket basshysy saıys sońynda sóz sóılep, týrnırge qatysýshylardy quttyqtady. Ol óz sózinde halqymyzben birge jasasyp kele jatqan qazaq kúresiniń keshegisi, búgingisi jáne erteńgisi jaıly aıta kelip, onyń jastarymyzdy otansúıgishtik, jaýyngerlik rýhta tárbıeleýge qosatyn úlesi mol ekenine toqtalyp ótti.
– Qazaq kúresi bizdiń respýblıkamyz táýelsizdikke qol jetkizgeli beri damýdyń jańa dańǵyl jolyna tústi. Ata-babalarymyzdyń kózindeı bolyp búgingi kúnge deıin jetken bul kúres – bizdiń ulttyq dástúrimiz. Al ony qaıta qolǵa alyp, jańasha órkendete bastaýymyz bizdiń ata-baba dástúrine beriktigimizdi tanytady, – dedi Nursultan Nazarbaev. – Aýyldaǵy balalar ejelden kúrespen shuǵyldanyp, udaıy óz sheberlikterin jetildirip otyrǵan. Ákeler óz balalaryna onyń aıla-tásilderin úıretken. Ulttyq kúresti osylaı aıryqsha qasterlegen halqymyz onyń saıystarynda ozyp shyqqan balýandarǵa taıtuıaq altyn syılaǵan. Bizde halqymyzdyń dańqyn arttyra bilgen ataqty kúres sheberleri de jetkilikti boldy. Olardyń qatarynan biz Qajymuqan, Balýan Sholaq sekildi kóptegen tulǵalardy kórer edik.
– Qazirgi kezde qazaq kúresiniń dańqyn arttyryp, ataǵyn aıdaı álemge taratý jolynda kóptegen sharalar jasalyp jatyr, – dedi Nursultan Ábishuly budan ári.
– Ol Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynda keńinen damyp keledi. Bizdiń kúresimiz búginde elimizdiń aýmaǵynan shyǵyp, álemniń birqatar elderinde alýan túrli jarystar sıpatynda da kórine bastady. Men bul jarysty tolyq qoldaımyn. Bolashaqta onyń Olımpıada, Azııa oıyndary sııaqty jahandaǵy eń bedeldi jarystar baǵdarlamalarynan oryn alatynyna senemin. Al «Qazaqstan barysy» týrnıri fınaldyq dodasynyń Astana kúniniń qarsańynda ótkizilýi merekeniń baǵyn asyryp, shyraıyn keltire túsedi. Astana toıy – bárimizdiń ortaq toıymyz. Bul – halyq úshin úlken mereke. Bizdiń jastarymyz salamatty ómir saltyn ustanýǵa tyrysyp, densaýlyǵyn jetildirýge tıis. Sonyń arqasynda memleketimiz ben qoǵamymyzdyń negizi myqty bolady.
Memleket basshysy osydan keıin «Qazaqstan barysynyń» bıylǵy jeńimpazy belbeýine qol jetkizip, onyń tarıhynda eki dúrkin chempıon bolǵan birinshi atlet atanǵan jambyldyq Beıbit Ystybaevqa «Taıtuıaq» júldesin tapsyrdy. Uıymdastyrýshylar týrnırdiń bas júldegerine sonymen qatar, 150 myń AQSh dollary kólemindegi aqshalaı syılyqtyń sertıfıkatyn tabys etti. Al onyń jattyqtyrýshysy Eldos Dalabaı 20 myń dollardyń syıyn aldy. Jarystyń ekinshi júldegeri atanyp, kúmis kemer taqqan qyzylordalyq Rýslan Ábdirazaqov 30 myń dollardyń sııapatyna qol jetkizse, bapkeri Bolatbek Keneevke 10 myń dollar mólsherinde qarjy qujaty berildi. Sol sııaqty qola júldege qol sozǵan astanalyq Ǵanı Seıdildaev – 10 myń, onyń ustazy Erlan Estek 5 myń dollardyń tartýlaryn enshiledi. Bulardan bólek, uıymdastyrýshylar arnaıy belgilegen «Jeńiske degen jigeri úshin» júldesi – jeńil avtokóliktiń kilti qyzylordalyq 20 jasar kúres sheberi Nurym Sálimgereevtiń qanjyǵasyna baılandy.
Bul júldelerdiń bári týrnırdiń bas demeýshisi – «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qorynan bólindi. Jarysqa sondaı-aq «Nur Otan» partııasy, Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Astana qalasynyń ákimdigi, Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qory, «Astana» prezıdenttik kásibı sport klýby seriktes uıymdastyrýshy boldy. Al «Kaspi Bank» aksıonerlik qoǵamy men «Astana EKSPO-2017» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy resmı demeýshi, «Qaztelekom» aksıonerlik qoǵamy demeýshi retinde qyzmet etti. Munyń syrtynda kóptegen buqaralyq aqparat quraldary aqparattyq qoldaý kórsetti.
Biz joǵaryda bıylǵy jyly «Qazaqstan barysy» týrnıriniń besinshi márte ótip márege jetkenin atap kettik. Ol óziniń bastaýyn 2011 jyldan alady. Sol jyly kúzde Astana qalasyndaǵy «Dáýlet» sport kesheninde kerýen kergen birinshi básireli básekege elimizdiń barlyq oblystarynan, Almaty jáne Astana qalalarynan 4 balýannan, barlyǵy 64 atlet jınalyp, ulttyq kúresimizdiń alǵashqy saltanatty kóshin bastap berdi. Osy qanatqaqty týrnırde Qyzylorda oblysynyń ókili Ulan Rysqul barlyq qarsylasyn jeńip, onyń birinshi jeńimpazy atandy. Al 2012 jyly jer-jerdegi kúres sheberleri bul alamanǵa jetý úshin úsh satyly synaqtan ótip kelýge tıisti boldy. Sóıtip, birinshi ret kúrestiń básekesi aýyl-aımaqtardan bastaý aldy. Odan ozyp shyqqandar aýdan ortalyǵynda boz kilemniń ústinde baq synasty. Budan ári úshinshi kezeńdegi beldesýge kezek kelip, ol oblys ortalyǵynda saıys qyzdyrdy. Mine, osy sońǵy satyda oza shapqan eki sportshy respýblıkalyq fınalǵa joldama aldy. Tap osy ekinshi týrnırden bastap munyń aldyndaǵy jylǵy jeńimpazdy kelesi fınalǵa elektik synaqtarsyz jiberý dástúri qalyptasty. Aqtyq báseke elordadaǵy 10 myń oryndyq «Saryarqa» velotreginde qanat jazdy. Qaptalynda ıne shansharlyq oryn bolmaǵan sport arenasyndaǵy jan alyp, jan berisken bul tartysta jambyldyq Beıbit Ystybaevtyń baǵy jandy.
«Qazaqstan barysy» týrnıri jyldan-jylǵa aýqymyn ulǵaıtyp, álem jurtyna keń tanyla bastady. Buǵan 2013 jylǵy fınaldyq týrnırdiń TMD aımaǵyna taraıtyn «Boes» jáne Grýzııanyń kabeldi GMG arnalary arqyly tikeleı efırden kórsetilgenin aıtsaq ta jetkilikti. Osynyń negizinde qazaq kúresiniń basty jarysyn bir mezgilde Reseıde 1,5 mln., TMD memleketterinde 1,5 mln. kórermen tamashalaı aldy. Budan bólek, «Qazaqstan» ulttyq arnasy men KTK telearnasy boıynsha taǵy 6 mln. adam fınaldyq básekeni jiti qadaǵalap otyrdy. Al «Saryarqa» velotregine 10 myńǵa jýyq jankúıer jınaldy. Bul jyly jeńimpaz tuǵyryna Shyǵys Qazaqstan oblysynyń úkili úmiti Aıbek Nuǵymarov aıaq basty. Aıta ketetin jaıt, kelesi, 2014 jylǵy jeńimpaz da osy Altaı taýlary aıasyndaǵy aımaqtan shyqty. Muny buǵan deıin qola júldeger bolyp úlgergen Muhıt Tursynov múmkin etti.
Mine, sońǵy kezderi ultymyzdyń maqtanyshyna aınala bastaǵan «Qazaqstan barysy» týrnıriniń ómirge kelgenine bıyl bes jyl tolyp otyr. Osy az ǵana ýaqyttyń aıasynda bul jarys qazaq kúresiniń jańa beleske kóterilýine aıtarlyqtaı salmaqty úles qosa bildi. Osynyń negizinde «Eýrazııa barysy» dep atalatyn kelesi týrnır de óziniń irgesin qalady. Buǵan qosa, qazaq kúresinen álem jáne qurlyq chempıonattary óte bastady. Olar jáne álemniń ártúrli elderinde uıymdastyrylyp keledi. Elimizde qazaq kúresimen túpkilikti aınalysýshylar sany da jyl ozǵan saıyn arta túsýde. Aıtalyq, 2010 jyly bizde onyń sheberleri sany 30 myńǵa jýyq bolsa, qazirgi tańda 102 myń atletti quraıdy. Kúrestiń bul túriniń bulaısha erekshe qarqynmen damýyna Elbasy N.Nazarbaevtyń 2020 jylǵa deıin el halqynyń 30 paıyzy buqaralyq sport túrlerimen shuǵyldanýyna qol jetkizý týraly tapsyrmasy da erekshe serpin berdi. «Qazaqstan barysy» jobasy «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrý jolyndaǵy barsha mindetterge de qaltqysyz qyzmet etedi. Ol óz kezeginde bolashaqqa deni saý urpaqtyń barýy talabyn oryndaýdyń bir tetigi bola alady. Mundaı oılardy týrnırdiń saltanatty ashylý rásiminde sóz alǵan «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baıbek, «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qorynyń basqarma tóraǵasy О́mirzaq Shókeev jáne Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev birshama aıtyp ótti.
Osydan keıin jarystyń da tıegi aǵytylyp júre berdi. Ol boz kilem sheberleriniń jerebe tartýlarynan bastaldy. Munyń nátıjesinde birinshi bolyp pavlodarlyq Arman Mahambetov pen aqtóbelik Baqtybaı Qısyqov bettesti. Beldesýdiń basynda buǵan deıin atalmysh týrnırge eki ret qatysyp úlgergen, sondaı-aq, álemniń jáne qurlyqtyń eki dúrkinnen chempıony bolyp qaıtqan aqtóbelik balýannyń desi basym bolyp kele jatty. Aqyr sońynda sonyń jeńimpaz bolyp shyǵatynyna da eshkim kóp kúmándana qoımaǵan. Kenet pavlodarlyq sańlaq shalt qımyl kórsetti de, tájirıbeli qarsylasyn alyp uryp, jaýyrynymen jer sıpatty. Taza jeńis! Osylaısha, týrnırge tuńǵysh ret qatysyp otyrǵan jas atlet myqtylyq tanytyp ketti. Jalpy, bul joly fınalǵa buryn bul jarysqa qatyspaǵan 17 jas balýan kelgen eken. Bul – buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkish. Munyń ózi respýblıkada qazaq kúresiniń qaýyrt damyp kele jatqanyn kórsetse kerek. Aıta ketý kerek, jerebege sáıkes, Armanǵa osy birinshi aınalymda budan keıin taǵy bir ret kilemge shyǵýǵa týra keldi. Ertis boıynan kelgen er jigit onda da eńsesin bastyrmaı ketti. Ol ekinshi aıqasynda Batys Qazaqstan oblysynyń tarlany Erlan Musaǵalıevten basym tústi.
Jalpy, birinshi aınalymda, ıaǵnı jarystyń 1/16 fınalynda 17 beldesý boldy. Osy birinshi kezeńniń ózinde-aq Aqmola, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan oblystary men Almaty qalasynyń ókilderi túgeldeı at jalynan sypyrylyp túsip qaldy. Munyń esesine, Jambyl, Qaraǵandy, Qyzylorda jáne Qostanaı oblystarynyń balýandary kelesi kezeńge murttary buzylmaǵan qalyptarynda ótti. Al týrnırge úsh birdeı ókili atsalysqan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń osy saptan tabylýyna «soqyr» jerebeniń birden-bir keri áseri boldy. Sonyń arqasynda kezeńniń eń sońǵy beldesýinde osy óńirdiń eki sportshysy, atalmysh týrnırdiń udaıy qatysýshylary, eki birdeı burynǵy jeńimpaz Muhıt Tursynov pen Aıbek Nuǵymarov bir-birine qarsylas bolyp shyǵa keldi. Bir-birleriniń syrlaryn óte jaqsy biletin syralǵy básekelester arasyndaǵy aıqas asa tartysty ótti. Tek onyń sońynda ǵana sál ábjildik kórsete bilgen Muhıt jeńistiń jalaýyn tartyp áketken. Esesine, ol budan keıingi 1/8 fınalda Beıbit Ystybaevqa tap kelip, taǵy da keskilesken shaıqas ústinde jeńis tizginin berip qoıýǵa májbúr bolǵan.
Bir aıta ketetin jaıt, balýandar árbir jeńisi saıyn qarsylasynyń qasqyr terilerimen qosa, uıymdastyrýshylar tarapynan bólingen 100 myń teńge syıaqyny alyp turdy. Mundaı syıdy kóbirek alǵandar qatarynda qyzylordalyq Nurym Sálimgereev te boldy. Ol 1/4 fınalda týrnırdiń bolashaq jeńimpazyna negizgi ýaqyttan keıingi qoıan-qoltyq beldesý kezinde ǵana ese jiberip aldy. Týrnırdegi eń jasy úlken sportshy bolyp tabylatyn Ǵanı Seıdildaev ta sondaı synaqtardyń birazynan abyroımen ótip, úshinshi oryn úshin Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ókili Jumanazar Ersultanovpen beldesýde sońǵy sátinde at ozdyryp ketti.
Bir sózben aıtqanda, týrnır óte tartysty ótti. Ondaǵy barlyq jekpe-jekterdi taldap shyǵý bizdiń mindetimiz bolǵan joq. Áıtkenmen, jarys jelkildep jetilip kele jatqan jas býynnyń óte kóp ekenin anyq ańǵartty. Bul bizdiń ulttyq kúresimizdiń de keleshegi kemel bola túsetinin bildirse kerek.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterdi túsirgender
S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.
