Jany jaısań, kemel edi Keńes aǵa

«Árkim óz zamanynyń perzenti» degen qaǵıdat bar. Negizinen durys sóz. Biraq zamanynyń noqtasyna basy syımaıtyn, shyǵarmashylyq qudiretimen adamdardyń sanasyna, ustanǵan qundylyqtaryna pármendi áser etken erekshe jandar bar eken. Bular – naǵyz tulǵalar. Ulttyq tarıh ǵylymynyń tamasha tulǵasy Keńes Nurpeıis edi. Ol totalıtarızmniń kermek dámin sábı shaǵynan tatyp ósti. 1935 jylǵy 15 naý­ryzda Raıymbek aýdanynyń Saty aýylynda dúnıege kelgen Keńes úsh jasqa tolar-tolmastan ákeden aıyryldy. «Halyq jaýy» aıyptaýymen ustalǵan Nurpeıis sol ketkennen mol ketti. 17 jastan asqansha balalar úıinde, mektep-ınternatta ótken jyldar Keńestiń mańdaıynan sıpaı qoımady. Qııanat pen ádiletsizdikti bastan az keshpese de, ol ómirge qulshynysynan, jaqsylyqqa senýden bir sátke kóz jazbaı eseıdi. 1952 jyly mektepti bitirisimen Qazaq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqýǵa túsýi ómirlik kásibin qapysyz tańdaǵany ári týma talantynyń kózin ashýǵa jasaǵan sátti qadamy edi. Eńbek jolyn ózi oqyǵan fakýltette ustazdyqpen bastaǵan K.Nurpeıis 1958 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııa­sy quramyndaǵy tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna jumysqa aýysyp, 2007 jyly 9 jeltoqsanda dúnıeden ozǵansha taban aýdarmaı osy ujymda áleýmettik-kásibı kemeldenýdiń bel-belesterinen ótti. Aıyrmashylyǵy jer men kókteı eki dáýirdiń kýási bolý mańdaıyna jazylǵan eken. О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldary ortasynda Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası jáne mádenı-ǵylymı ahýal úlken ózgeristerge túskeni barshaǵa belgili. Hrýshevtik «jylymyq», jeke basqa tabynýdy synaý, «halyq jaýlarynyń» aqtalýy, qoǵam ómirin demokratııalaýǵa talpynys – bári qazaq zııalylaryna ońtaıly áser etip, kásibı jáne azamattyq belsendiligin arttyrdy. Bul órleý stýdent jastardy da qamtymaı qalmady. Azyn-aýlaq shyǵarmashylyq erkindiktiń dámin tatqan olardyń birazy keıinde el tanyǵan tulǵaǵa aınaldy, ara-tura «alpysynshyjyldyqtar» dep aıdarlaıtynymyz jáne bar. Ulttyq tarıh ǵylymynda «alpysynshyjyldyqtardyń» aldyńǵy leginde Keńes Nurpeıis turdy. Bári eńbekpen keldi. 1958-1965 jyldary kishi ǵylymı qyzmetker, 1965-1976 jyldary aǵa ǵylymı qyzmetker, 1976 jyldan bólim meńgerýshisi bolsa, 1989 jyly Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, 2003 jyly tolyq múshesi (akademık) qataryna saılandy. 1963 jyly tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn ıelendi. 1973 jyly 38 jasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory atandy. Jalpy, 1965-1975 jyldar aralyǵyn Qazaqstan tarıhy men tarıhshylarynyń «altyn onjyldyǵy» dese bolǵandaı. Tap sol aralyqta aldyńǵy tolqyn – A.Núsipbekov, S.Beısembaev, B.Tólepbaev, G.Dahshleıger, T.Balaqaev irgeli monografııasyn jazyp, doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Ile-shala bulardyń qataryna bolashaq akademıkter M.Asylbekov, K.Nurpeıis, M.Qozybaev, R.Súleımenov qosyldy. Qazaqstan tarıhynyń bes tomdyǵyn daıarlaý qolǵa alyndy. Iá, Keńes Nurpeıis shyn maǵynasynda qazaq oqyǵandarynyń jańa býyn ókili. Balalyq shaǵynda taǵdyr taýqymetin az kórmegen ol áldekimder tárizdi ómirge ókpeleýdi, jan balasyna senbeýdi bo­ıyna darytpaı, aınalasyndaǵylarǵa, ásirese keıingi jastarǵa sheksiz qamqor yqylas-nıetin syılaýmen dúnıeden ótti. Sóılegen sózinen, nurǵa toly júzinen, úlkenge qurmetinen ultymyzǵa tán qarapaıymdylyq, naǵyz zııalylyq lebi esip turatyn. Qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylym salalarynan, ádebıet pen ónerden kemel daıarlyǵy tánti etýshi edi. Keńkeńniń osynaý bolmys-bitimi ǵylymı eńbekterinde de jibekteı tógilip tur. Totalıtarızm tusynda bolshevık V.Kýıbyshev týraly jazǵandarynda da, «Qazaqstannyń sharýalar Soveti» monografııasynda da, táýelsizdiktiń eleń-alańynda jarııalaǵan «Alash hám Alash Orda» kitabynda da áıgili ǵalymnyń keń peıili, asyra madaqtaýdan, jer-jebirine jete ǵaıbattaýdan aýlaq minezi, tanym tuńǵıyǵyna boılaǵan eńbekqorlyǵy taıǵa tańba basqandaı menmundalap kórinedi. Ǵylym degen shyńnyń eteginde júrgende de, asqar bıigine kóterilgende de K.Nurpeıis asyp-tasýdy bilgen emes. Shyǵarmashylyq izdenisti ómirlik bolmys-bitimine aınaldyrdy. Osy qasıet «Qazaq SSR tarıhynyń» akademııalyq bestomdyǵyn daıarlaý jáne jarııalaý tusynda aıryqsha kózge tústi. 1917-1937 jyldardy qamtyǵan tórtinshi tomnyń redaksııalyq alqasyna kirdi, 100 betke jýyq 2-taraýdy bir ózi jazyp shyqty. Jankeshti eńbek zaıa ketpedi – 1982 jyly A.Núsipbekovke, G.Dahshleıgerge, Á.Marǵulanǵa, K.Aqyshevke, B.Ábishevaǵa, K.Nurpeıiske Qazaq KSR-iniń Memlekettik syılyǵy berildi. Keńkeńniń ǵylymı talanty táýelsizdik tusynda mol jemisin berdi. Alash qozǵalysy men onyń qaıratkerleri, tarıhnamasy men derekteri jaıly zertteýleri, orta mekteptiń 9 jáne 11 synyptary úshin jazǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyqtary tarıhı sanany qalyptastyrýǵa, ondaǵy aqtańdaqtardy joıýǵa, qazaqstandyq patrıotızmdi shyńdaýǵa qosylǵan mol úles ekeni kúmánsiz. Ǵalymnyń qalamynan uzyn-yrǵasy 500-den astam ǵylymı jáne ǵylymı-kópshilik eńbekter týdy. Osydan 20 jyl buryn 1995 jylǵy 14 naýryzda «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde akademık M. Qozybaev aǵamyz «Keńes shyqqan beles» atty maqalasyn jarııalap, «Alash hám Alash Orda» monografııasyn bylaısha baǵalaǵan eken: «Avtor bul zertteýinde qazaq halqynyń HH ǵasyrdyń basyndaǵy tarıhyn saralaı otyryp, ult azattyq qozǵalysynyń jańa deńgeıin, qazaq halqynyń zııaly qaýym ókilderiniń osy joldaǵy qyzmetin, qazaq memlekettigin qalpyna keltirý úshin kúresin, olardyń qıly da qaıǵyly taǵdyryn kórsetedi. Kitaptyń oqyrman jurtshylyq úshin mańyzy erekshe ekenin aıtyp jatý artyq bolar». Sodan beride eńbektiń baǵasy arta túspese, bir mysqal kemigen joq. Keńes aǵamyz ǵylymǵa jańadan kelgen jastardy qoldap, qoshemettep otyrǵandy unatatyn. Uzaq jyldar boıy «QazSSR Ǵylym Akademııasynyń habarshysy. Qoǵamdyq ǵylymdar serııasy» jýrnalynyń jaýapty redaktory qyzmetin atqardy. Ol ýaqytta búkil respýblıka boıynsha jalǵyz ǵylymı jýrnal bolǵandyqtan, redaksııa qorjynyndaǵy maqalalar qısapsyz mol ekenin aıtpaı-aq uǵyna berińiz. Soǵan da qaramastan, yńǵaıyn keltirip, jastardyń dúnıesin jarııalap jatty. K.Nurpeıistiń jetekshiligimen dıssertasııa qorǵaǵandar bir aýyldy quraǵan shyǵar. Áriptesteriniń shákirtterin de jatyrqamaıtyn. Kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, odan ári izdeniste júrgen talapty jandy «jas peri» degen teńeýmen aıdarlaǵanyn san ret estidik. Kezinde Keńes aǵamnan «jas peri» ataǵyn alǵan Mámbet Qoıgeldıev, Talas Omarbekov, Búrkit Aıaǵan syndy azamattar endi Otan tarıhy ǵylymynyń basıesine aınalǵanynyń kýásimiz. Al jaratpaǵan adamyn «aqymaq jigit eken» degen bir-aq aýyz sózge syıǵyzatyn. 2007 jyldyń qyrkúıeginde K.Nurpeıistiń jetekshiligimen túrkis­tandyq izdenýshi H.Tursyn doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Zertteý taqyryby Túrkistan avtonomııasyndaǵy ulttyq elıtanyń tarıhy men taǵdyry týraly. Dıssertasııalyq keńes meni opponenttikke taǵaıyndaǵan-tyn. Qorǵaý Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda ótti. Keńkeńdi kópten beri kórmegen edim. Syrqaty qaıta mazalap júr degendi estıtinmin. Ras sóz eken. Júdep qalypty, daýysy da báseń tartqan. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin, Almatyǵa kelerdiń aldynda ǵana shyqqan «Qazaqstan: tarıh, til, ult» atty kitabymdy syıladym. Ári-beri aqtaryp bolǵan soń, kitaptyń mazmunyn kórsetip: – Sońǵy jyldary jarııalanǵan dúnıelerińdi júıelegen ekensiń. Birazyn gazet-jýrnaldardan jınap, bir papkaǵa toltyrǵanmyn. Ony endi izdenýshilerimniń bireýine beremin. Kádege jaratsyn. Astanaǵa barǵannan beri ekinshi tynysyń ashyldy. Men de ár jyldarǵy maqalalarymnyń basyn qosyp edim. Búrkit shyǵarady ǵoı, – dedi. Biz kóp sóılese almadyq. Syrqatynyń beti qatty ekeni, janyna batatyny baıqalyp-aq turdy. Keshki banketke kel­medi. Bul Keńes aǵammen eń sońǵy júzdesýim ekenin men, árıne, bilgem joq. Ǵalymnyń haty ólmeıdi. Naǵyz ǵylymı zertteý – máńgilik qundylyq. K.Nurpeıis eńbekteri halqymen birge jasasyp keledi. Jaqynda Sh. Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty tulǵaly tarıhshynyń 80 jyldyǵyna oraı arnaıy konferensııa ótkizdi, bir tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn jarııalady. Onda 40-tan astam maqalalary toptastyrylǵan. Ulttyq tarıhty ulyq­taýǵa olja salǵan tulǵany taný bastaldy. Hankeldi ÁBJANOV, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi. ALMATY.