Yntymaqtastyq yrysy artpaq

Búginde Qazaqstan buryn-sońdy bolmaǵan saıası, ekonomıkalyq jetis­tikterge jetip, ony odan ári nyǵaıtý jolynda turǵanda halyqaralyq quqyqtyq yntymaqtastyqty damytý erekshe talap bolyp tabylady. О́ıtkeni, jasyra­tyny joq, myna esirtki tasymaly, adam saýdasy, lańkestik, dinı ekstremızm, aram jolmen tabylǵan tabysty zańdastyrý jáne basqa da qylmystar qazirgi zamanda ultaralyq sıpatqa ıe boldy. Demek, joǵaryda aıtqanymyzdaı, halyqaralyq yntymaqtastyqty quqyqtyq retteý amaly búginde erekshe mańyzǵa ıe deımiz. Sondyqtan onyń sharttary men tártibi tıisti kelisimdermen ǵana anyqtalmaq. Osy oraıda qylmysqa qarsy áreket etý salasyndaǵy halyqaralyq-quqyqtyq óristi keńeıtý úshin Bas prokýratýra qylmystyq is júrgizý boıynsha halyqaralyq kelisimsharttardy jasaýda sheteldik áriptestermen birge turaqty negizde jumys júrgizip keledi. Bul baǵytta Bas Prokýrordyń birinshi orynbasary I.Merkel halyqaralyq quqyqtyq yntymaqtastyq jaıy týraly brıfıngte sóılegen sózinde: «Qazirgi tańda Qazaqstan eýropalyq eldermen 16, azııa elderimen 14 ekijaqty shart jasasqan jáne biz munymen ǵana shektelmeımiz», degen bolatyn. Aıtqandaı-aq kórshiles ornalasqan elderden basqa saýda-ekono­mıkalyq qarym-qatynas rettelgen, týrıstik áleýeti joǵary jáne bıznes júrgizý úshin jeńildigi bar salyq qaras­tyrylǵan elderge basymdylyq beri­ledi eken. Osy atalǵan halyqaralyq ynty­maqtastyq máseleleri boıynsha sheteldermen quqyqtyq qarym-qatynasymyz jarasyp jatqandyǵy týraly I.Merkel keńinen áńgimelep berdi. Ol óz sózinde: «Bizdiń seriktes­teri­mizdiń qatarynda aralyq qaǵıdasy boıyn­sha qylmystyq-quqyqtyq salada uzaq ýaqyt boıy yntymaqtastyq júrgizilip kele jatqan Amerıka Qurama Shtattary erekshe oryn alady. 2009 jylǵy 17 qarashada Bas prokýratýra men AQSh Federaldy Tergeý Bıýrosy arasynda ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıylýy osyndaı yntymaqtastyqty quqyqtyq retteýde jasalǵan alǵashqy qadam bolyp tabylady. Bizdiń elder arasynda uzaq ýaqyt boıy sharttar jasalmaǵanyna qaramastan, biz tıisti ózara qarym-qatynas ornata bildik, eki tarap ta tek­serý kezinde kómek kórsetý týraly alynǵan suraýlardy qysqa merzim ishinde oryndap otyrdy. Máselen, ótken jyldyń ózinde biz Amerıka tarapynan qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý týra­ly 8 suraý alsaq, bizdiń taraptan olar­­dyń mekenjaıyna osyndaı 4 su­raý jiberildi. Sol sııaqty osydan bir ap­ta buryn ǵana Amerıkada salyq jáne banktik alaıaqtyqpen jasal­ǵan qyl­mystyq is boıynsha AQSh quzyret­ti organdarynyń quqyqtyq kómek kórse­tý týraly suraýyn jedel túrde oryn­daǵanymyz úshin biz Amerıka tarapynan alǵys hat aldyq». Bul sózdiń jany bar. О́ıtkeni, 20 aqpanda Vashıngtonda Qazaqstan Res­pýblıkasy men Amerıka Qurama Shtattary arasynda qylmystyq ister boıyn­sha ózara quqyqtyq kómek kórsetý týraly Shartqa qol qoıyl­ǵan. Árıne, bizdiń el úshin bul oqıǵa úlken jetistik bolyp tabylady, óıtkeni Qazaqstan Ortalyq Azııa aımaǵynda Qurama Shtattarmen osyndaı Shart jasaǵan alǵashqy el eken. Osy atalǵan halyqaralyq akt ne­gizinde, qazaqstandyq jáne amerıkalyq quqyq qorǵaý organdary qylmysqa qarsy áreket etýde, zańdylyq pen quqyq tár­tibin qamtamasyz etýde, sonymen qa­­tar azamattardyń zańdy múddelerin jáne quqyqtaryn qorǵaýda zańdy jáne je­del túrde ózara is-qımyl jasaı alady. Demek, osy ispettes halyqaralyq shartty jasaý AQSh bıliginiń Qazaqstan quqyqtyq júıesine qatysty seniminiń artýyna, elimizde halyqaralyq stan­darttarǵa jaýap beretin demokratııa ınstıtýttary men táýelsiz ádil sottyń qurylýyna dálel bola alady. Soǵan saı I.Merkel: «Jaqyn keleshekte biz quqyqtyq saladaǵy qazaqstandyq-amerıkalyq qatynastardy odan ári nyǵaıtýǵa nıettimiz. Sonyń ishinde, biz búginde 1992 jylǵy 23 mamyrdaǵy qylmystyq ister boıynsha ózara kómek kórsetý týraly, 1933 jylǵy 26 jel­toqsandaǵy ekstradısııalaý jáne 1993 jylǵy 9 maýsymdaǵy sottalǵandardy tabystaý jónindegi amerıkaaralyq konvensııalarǵa Qazaqstannyń qosylýy týraly máseleni qaraý ústindemiz, bul jalpy alǵanda amerıkalyq kon­tı­nent elderi jáne Amerıka Qura­ma Shtattarymen qylmystyq sot isi aıa­syndaǵy halyqaralyq ynty­maq­tastyqty retteýge múmkindik bere­di», deıdi. Árıne biz halyqaralyq ynty­maqtastyqty retteý talapqa saı bola­tyndyǵyna úlken úmit artamyz, óıtkeni atalǵan jumystyń júrgizilý barysy Bas prokýratýra bas­shylyǵynyń turaq­ty baqylaýynda turǵany senim uıalatady. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».