Syrt kelbeti men bitim-bolmysy bir qaraǵanda qarapaıym kóringenmen ishki saraıy sara adamdar bolady. Ondaıdy atam qazaq: «Tegin adam emes», dep sıpattap jatady. Biz biletin Mahań – Marhabat Baıǵut ta dál sol aıtqan teńeýge para-par, naǵyz laıyq jannyń ózi. О́zinshe aıtqanda, meniń mánistep otyrǵan keıipkerim – qysy qatal, jazy jumsaq, tabıǵaty tamyljyǵan aqyn-jazýshylar esti tandyra sýrettep, án-jyry men áńgimesine arqaý eter taý bókterinde ornalasqan Pisteli degen aýylda 1945 jyly Uly Jeńis merekesi tusynda dúnıe esigin ashyp, aqjoltaı bala atanǵan perzenttiń biri. Týmysynan týǵan jerdiń tabıǵatyn boıyna sińirip, minez qalyptastyrǵany bolashaq jazýshynyń aqberen, aq joldy tańdaǵan adal jan ekenin kórsetse kerek.
Dese de, bolashaq jazýshynyń talaby taýdaı bolǵanmen, soǵystan keıingi ýaqytta halyqtyń kıer kıim men isher asqa jarymaı, kúnkórisi óte qıynshylyqpen ótkeni sol kezdegi urpaqtyń sanasynan áli kúnge óshken joq. Taǵdyrdyń bul talqysynan jetkinshek bala Marhabat ta aınalyp ótpedi. Jurt toıynyp, el eńsesin kótergenshe sarytap bolǵan talaı jyldar ótti. Sábı shaqtan bala shaqqa jetken Mahań mektep tabaldyryǵyn attap, bilimge bas qoıdy. Oqyp, toqyǵanyn zerdelep, aq qaǵaz betine shımaılady. Tarshylyq pen joqshylyqta júrse de, onyń taýdaı talaby men armany alasarmady. Qaıta bıikke qulash uryp, jetsem, ýysyma túsirsem dedi. Ony qııaldaǵy armany aldamapty. Qınalsa da jetti, jetkizdi.
Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin bitirgen jas maman 1968 jyly ózi týyp-ósken ólkeniń aýdandyq «Shamshyraq» gazetine qyzmetke keldi. Eńbek jolyn korrektorlyqtan bastap, aýdarmashy, bólim meńgerýshisi bolyp, 1974 jylǵa deıin eńbek tájirıbesinen ótti. 1974-1984 jyldary oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde aýdarmashy, tilshi, aǵa tilshi, bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet etti.
Jýrnalıstik salada eńbek ete júrip, qoǵamdaǵy qasyǵan jerge dóp tıetin maqalalarymen tanylǵan elgezek jýrnalıst ákimshilik qyzmetke shaqyrylyp, 1984-1985 jyldary oblystyq partııa komıteti nasıhat jáne úgit bóliminiń nusqaýshysy, odan keıin Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Shymkent oblysaralyq bólimshesiniń jetekshisi qyzmetine taǵaıyndaldy.
Jýrnalıst, jazýshy degen atqa jetip, armanyna qulash urǵan jetpisinshi jyldary bolashaq qalamgerdiń talaı túndi uıqysyz ótkerip, tyrnaqaldy týyndylaryn terbetip, jaryqqa shyǵara bastaǵanyna sol kezdegi ádebıet súıer qaýym kýá. Jazýshylyqqa tóselip, «Syrbulaq», «Internattyń balasy», «Náýirzek», «Shilde», «Aýyl áńgimeleri», «Almaǵaıyp», «Daýystyń túsi», «Qorǵansyz júrek», «Mashattaǵy mahabbat», «Ádebıet pániniń perishtesi», «Aqpandaǵy mysyqtar», «Ańsar», «Qozapaıa», «Salqyn masaq», «Oqý zaly», «Aqtolǵaı», «Saǵynysh sazdary», «Bula bulaq», taǵy basqa da jaryq kórgen prozalyq jáne pýblısıstıkalyq kitaptary Mahańdy qarapaıym qalamgerden úlken jazýshylyqqa jetkizdi. Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń «Baýyrmal» syılyǵynyń, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri atanyp, keýdesine «Qurmet», «Parasat» ordenderin taqty. Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri atanýy sonyń dáleli bolsa kerek.
Marhabat Baıǵut jazýshy ǵana emes, ultynyń tilin, dilin, dinin qorǵap, qolpashtaıtyn janashyry da. Men bul arada Mahańnyń memlekettik til saıasatyn ornyqtyrýǵa sińirgen eńbekterin erekshe atap ótkim keledi. Til basqarmasynda basshylyq etken 1993-1998 jyldary, oblystyq tilderdi damytý jónindegi basqarmanyń bastyǵy bolǵan kezderi tilder qyzmeti men damýynyń júzege asýyna yjdaǵattylyqpen eńbek sińirgenin, ana tilimizdiń shubarlanyp ketpeýine ózindik sony úlesin qosqanyn kórip, bildik. Jan-jaqtylyǵymen tanylǵan Mahań jazýshylyǵymen qatar, ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi, oblystyq aqparat jáne qoǵamdyq kelisim basqarmasynyń basshysy qyzmetterinde de aıryqsha eleýli eńbek órnegin kórsetken tulǵa retinde tanyldy.
Asqar Isabekuly Myrzahmetov oblysqa ákim bolyp taǵaıyndalǵan tusta halyqpen eń alǵashqy kezdesýin qasıetti Túrkistan qalasynda «Yrys aldy – yntymaq» jıynynan bastady. Bul sharany Mahań ózi basqaryp júrgizip, keıinnen «Yrys aldy – yntymaq» forým dárejesine kóterilip, óńirdegi atqarýshy hatshylyǵy Marhabat Baıǵutqa júkteldi. Budan buryn da kóptegen halyqaralyq, respýblıkalyq, oblysaralyq, oblystyq qoǵamdyq-saıası, mádenı jáne ádebı, jýrnalıstik is-shara basqosýlardy uıymdastyrýmen qoǵamdyq jumystyń qyz-qyz qaınaǵan ortasynda júretin Mahań «Ulysymnyń uıytqysy – Ońtústik» degen tamasha jıyndardyń ótýine muryndyq bolyp, elimizge belgili iri tulǵalarymyz, aqyn-jazýshylar, memleket, qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, el qurmettegen jaqsylar men jaısańdar shaqyrylǵan kezdesýlerde san qyrly saýaldary men syrly suhbattyń kórigin qyzdyryp, jurtshylyqty tánti etkenin búginge deıin qaýym kórdi, biledi de.
Kórnekti jazýshy, tanymal jýrnalıst-pýblısıst Marhabat Baıǵut – respýblıkalyq, oblystyq basylymdarda nebir mańyzdy, ótkir máselelerdi kóterip, Táýelsizdikti, Elbasymyzdyń sarabdal saıasatyn, birlik pen yntymaqty jan-jaqty da tereń nasıhattap júrgen qalamger. Oblystyń jáne respýblıkanyń qoǵamdyq ómirine belsene aralasady. Elge belgili azamattyń qoǵamdyq isterge belsene aralasýyna Elbasynyń qoldaýy da úlken dem bergendeı. Memleket basshysy oblysqa kelgen sapary kezinde, Astanada ótetin is-shara barysynda oblystyń betke ustar eljandy azamaty, joqtaýshysy, qoldaýshysy retinde Marhabat Baıǵutpen el tirshiligi, oblys tynysy jóninde suhbat quryp, dıdarlasatyny bar. Ár jyly eńbegin eskerýsiz qaldyrmaı syılyqqa usynyp, quttyqtaý hatyn joldaýynyń ózi qoǵam qaıratkeri Mahańdaı qalamgerdiń bıiktigi men ultjandyǵy desek, artyq aıtpaǵandyǵymyz bolar.
О́z basym Mahańnyń ár jyldary jaryq kórgen shyǵarmalarynyń qolyma túskenin qyzyǵa den qoıyp oqıtynym bar. Shyǵarmalarynan el men jerge, tabıǵatqa, týǵan jerge degen sheksiz mahabbatyn, jarǵa, dostarǵa, ul men qyzǵa degen rııasyz yqylas pen adam bolmysynyń tuńǵıyǵyna qaımyqpaı boılaǵan jeteli oı men zerdeli de zeıindi, jańa zaman jáne onyń alýan túrli adamdary týraly tyń da tosyn izdenisterden, ómirdiń óz órnekterinen týyndaǵan dúnıelerdi jolyqtyrasyz. Tipti, búgingi ýaqyttyń ýyzy men ýyty da, ákimdik júıeniń tam-tum taldamasyna deıin keziktiresiz. «Aqtolǵaı» shyǵarmasyndaǵy Aqtolǵaı jazýshynyń ózi aıtqandaı ol – shaǵyn ǵana ónerli shyǵarma. Tuspal týyndy. Qyp-qysqa án. Saǵynyshty saz. Muńdy áýen. Naqyshqa toly naz. Úzilmeıtin jumbaǵy júz qabat, úmit mánisi myń qabat mahabbatqa para-par dúnıeni sýrettep kórsetý. Bul jazýshynyń sheberligi men tapqyrlyǵyn bildirse kerek. Jazýshynyń «Mashattaǵy mahabbat» áńgimesin alyp qarasańyz, qarapaıym mektep muǵalimi men turmys qurmaǵan boıjetkenniń arasynda týyndaǵan shynaıy mahabbatty ádemi órnegimen beıneleı kelip, bes balasy bar otbasyly er-azamattyń qınalsa da, kesh jolyqqan súıgen janǵa balalary úshin mahabbat qurbanyna aınala almaǵandyǵyn, al boıjetken Sh.Aıtmatovtyń «Borandy beket» shyǵarmasyndaǵy Raımolda men Begimaıdyń arasyndaǵy uly mahabbaty sııaqty ózi qurbandyqqa shalynyp, ózinen jıyrma alty jas úlken kisimen turmys qurǵanyn anyq ta ashyna jazylǵany kórinip-aq tur. Áńgimeni oqı otyryp, mahabbat degen uly sezim bar ekenin, ol jas talǵamaıtynyn sezinip, túısinesiń.
Al ótken jyly jaryq kórgen «Kúngeı kóńil» kitabynda «Sábı kúlkisi saqtalǵan kisi» taqyryby Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń oblysqa kelgen sátindegi kezdesý kezinde, qaısybir ózge de is-shara barysynda elmen dıdarlasý sátindegi rııasyz sábı qalpy saqtalǵan sút kúlki, ýyz kúlkisin ádemi sýrettegen. Elbasynyń erendigin ertegidegideı áńgimelegen qalamgerdiń jazǵanyn oqı otyryp, óziniń de eleýsiz jan emes ekenin ańǵarasyz. Sondaı-aq, bul kitabynda Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde eńbektiń kózin taýyp, kórigin qyzdyryp júrgen kásipker qyz-kelinshekter: shymkenttik jol mamany Ráshkúl Ospanalıeva, Jambyl oblysynan gúl ósirý mamany Jumakúl Omarova, Qyzylorda oblysynan naýbaıhana sheberi Baqyt Aıaǵanova týrasynda jazǵan shyǵarmalary engizilgen. Sonymen qatar, qazaq jurtynyń mańdaıyna bitken ul-qyzdary jaıynda tereń tolǵanystaryn tizbelegen. El-jurtyn kózinen de, kóńilinen de tasa qylmaı, maqtanýǵa, qurmetteýge turarlyq jaqsylyqtaryn pash etýi Mahańdaı sýretkerdiń kóregendigi, aqjúrektiligi dep tanyǵanymyz jón.
Marhabat Baıǵuttyń qalamgerliginiń qundy bir qyry – pýblısıstıkasy. Bul qasıeti burynǵy jýrnalıstik jumysynda da tanylǵan degenimizben, onyń elimizdiń bas gazetinde – «Egemen Qazaqstanda» jumys istegen sońǵy jyldarynda bólekshe jarqyrap kóringeni anyq. Mahańnyń «Egemendegi» dúnıelerin jurt kútip júretin, izdep oqıtyn. Qazir de solaı. Tikeleı tilshilik mindetin atqarmaǵanymen, onyń tereń oıǵa qurylǵan, qunarly tilmen órilgen maqalalary aýyq-aýyq jarııalanyp, el-jurtyn qýantyp turady.
Osyndaı jaqsy isterin aıta otyryp, árbir jıyndarda el aldyndaǵy sóılegen sózderi men qoǵamǵa degen kózqarasynan men Mahańdy jaqynnan tanı túskendeımin. Halyq aldynda aıtary bar, tyńdatyp, sendire alatyn qasıetimen erekshelenetin Mahańmen birge sońǵy eki jyldan beri oblystyń aýyl-aýdandaryn aralap, «Ata-baba dástúri – urpaqqa amanat» baǵdarlamasymen halyq aldyna shyǵyp, ult dástúri, jastar tárbıesi, búgingi urpaqtyń oqý bilimi men baǵyt-baǵdary týrasynda oıymyzdy ortaǵa salyp, is-sharalar ótkizip júrdik. Qarapaıym halyqqa rýhanı azyq bolar, qalyń elge oı salar kezdesýlerde tálim-tárbıelilik ótkir sózderi shyn máninde onyń sheshendigin, parasattylyǵy men mádenıettiligin, shynshyldyǵy men adaldyǵyn dáleldeı túsken edi.
Adam úshin bıik adamgershilikten qasterli qasıet bolýshy ma edi? Mahań qalamgerlik, uıymdastyrýshylyq, bitimgerlik eńbekterimen qosa aýyspaly kezeńniń qandaı aýmaly-tókpeli tusynda da turaqtylyq, bir sózdilik tanyta bildi. Jaǵympazdyq pen jaltaqtaýǵa tabıǵaty qarsy Mahań ózin qaıratker retinde qatarǵa qosqan egemendik, táýelsizdik murattaryna adal qalpynan bir tanǵan emes. Keıbireýlerdiń kisi men kisi, top pen top, el men el arasynda shı júgirtip, syzat túsiretin teris tirshilikterinen boıyn aýlaq salyp, ózine kórsetilgen senimdi qomsynbaı, azamattyq adamgershilik qasıetimen eter eńbegin ete berdi.
Osyndaılyq qasıetimen-aq elge, jerge sińimdi qyzmet etip, qadirin arttyrdy. Azamattyǵyn tanytty. Belgili tulǵaǵa aınaldy. Oǵan dálel Ońtústik Qazaqstan oblysynyń, Báıdibek, Túlkibas aýdandarynyń qurmetti azamaty atanýy. Bul qurmetke laıyqty qurmetti azamat ataǵy elimizdiń qoǵamdyq júıesiniń túrli salasyna belsene qatysyp, halyqtyń, keleshek urpaq arasynda mádenıettilik, parasattylyq, adaldyq pen tazalyq, otansúıgishtik, tálim-tárbıelilik taqyryptarda keleli oıyn jetkizip, oı-sanamyzǵa izgiliktiń nuryn sepkeniniń nátıjesi ekenin moıyndaýymyz kerek.
Aqyryn júrip anyq basyp, jetpis degen asqaraly asýǵa alqynbaı jetken ádebıetsúıer halqynyń súıikti jazýshysy, prozashy ári pýblısıst Mahań – Marhabat Baıǵut shyǵarmashylyq belestiń qyzǵan shaǵyna jetti. Áli de bergeninen bereri kóp, halqyna kesip aıtar almas qylyshtaı sózimen pana da, dana bolar azamatyna qoldaý kórsetip, qyzmet eter el azamattary janynan tabylyp jatsa, sóz semseriniń zergerin ǵana emes, qazaq atty uly halyqty qoldaǵany dep biler edik.
Jeńisbek MÁÝLENQULOV. ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Ońtústik Qazaqstan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy.
shymkent.
