Jaýjúrek batyr-jyraý Úmbeteı uly mekeni – Ereımendegi eliniń qurmetine bólendi

HVIII ǵasyr qazaq halqy úshin óte bir mańyzdy sheshýshi kezeń boldy. Jan-jaǵynan antalaǵan jaýmen jaǵalasyp júrip, babalarymyz uly mekenderin urpaqtarynyń máńgilik ıelikterine qaldyra bildi. Surapyl soǵystardan, aıaýsyz shaıqastardan beti qaıtpaǵan ba­tyr-jyraýlardyń biri – Úmbeteı edi. Ol HVIII ǵasyrdaǵy qalmaq, qytaı, orys pen bashqurt,  qyrǵyz­dyń qazaq dala­syna jasaǵan soı­qan­dy isterin – óleńmen órip, so­ǵys shejiresi re­tin­de urpaq jadyna jattatyp ketken kisi. Abylaı zamanynyń dúldúli balań jigit kúninen-aq sadaq tar­typ, azattyq jolyndaǵy arpalysta jankeshti ómir súrdi. Aqyndyǵy minezine saı týrashyl bolǵasyn, ol mirdiń oǵyndaı sózderimen ózine, kúshine senimdi talaı batyr men baıdy aıamaı attan túsirip júrdi. Arýaqty Qabanbaı batyrdyń ózi Úmbeteıdi qatty syılaǵany sonsha, tuńǵyshy dúnıege kelgende osy kisiniń esimin beripti deıdi. Jasy úlken Aqtamberdi men Buqar jyraýlar da qandykóılek inileri Úmbeteıge erekshe syıly kóńilmen qaraǵan eken. Tóle bı men Qazybek bıdiń de oǵan kórsetken qoldaýlary az emes. Sebebi, qazaq arasyndaǵy keıbir túıini kúrdeli daý-damaıdy eki aýyz sózben sheshetin oraq tildi jas jyraýdyń minezi qıly zamanda talaı uly isterge bastaý bolǵan kórinedi. Úmbeteı óleńderinde óktemdik, zildi sózder, naqty aıyptar jıi beleń alady. Ol aıtysqa túskende – ashyq maıdanǵa bes qarýyn saı­lap kirgen batyrlardan kem tús­peı­di. Onyń kesirli isterge bet bur­ǵan keıbir tarıhı dara tulǵalarǵa aıtqan ashyq sózderi belgili qoǵam qaıratkeri, qazaqtyń sara jazýshy­larynyń biri Muhtar Maǵaýınniń “Aldaspan” jınaǵyna engenin kópshilik biledi. Mysaly, Qaz da­ýysty Qazybek bı ólgennen keıin onyń ornyn uly Bekbolat basqany tarıhtan aıan. Abylaıǵa óktemdik kórsetken arǵynnyń bes Meıra­my­na jatatyn qýatty eldi kótergeni úshin Úmbeteı osy Bekbolatty, ákesi Qazybektiń syılas inisi bolsa da, jermen-jeksen etkenin “Bek­bolat bıge” degen arnaýynan jaqsy bilemiz. Sondaı kıkiljińderdiń birin syl­taý qylǵan aǵa jyraý Aqtam­berdi men Qarakereı Qabanbaıǵa arnap aıtqan sózderi bul kisiniń sheshendigin, órligi men ótkirligin dáleldep-aq tur. Abylaı hanǵa, Bu­qar jyraý men Qanjyǵaly Bógen­baı batyrǵa arnaǵan óleńderiniń mazmuny, shejirelik qasıet-sıpaty joǵary. Al, “Jantaı batyr” jyr-dastanyn Shoqan Ýálıhanov óte jo­ǵary baǵalaǵan. Shákárim Qudaı­berdiulynyń Úmbeteıdi “eski aqyn bizden áli artyq” dep madaqtaýy bekerden-beker emes. Úmbeteıdiń dombyra shertisi qan­daı ózgeshe bolsa, tartqan qo­by­zynyń daýysy da sondaı erekshe áserli boldy desedi shejireshil eli. Arýaǵy qozǵan qart jyraýdyń qo­byzynyń úninen búkil qazaq da­lasynyń basynda bolǵan aýyrt­palyqty sezingendeı, tyńdaýshy jandar aıaǵyna deıin shydap otyra almaǵan eken. Túksıgen qart jy­raý­dyń qabaǵy ma, álde qobyzdyń úni me, olar kókirekteri qars aıy­rylǵandaı kúı keshipti. Aıta ketetin bir jáıt, tarıhshy Qazybek Taýasarulynyń “О́zimnen túp-tuqııanǵa deıin” kitabynda da osy jaýjúrek Úmbeteı jyraýdyń birbetkeı ór minezi baıypty túrde biraz taratylyp aıtylǵan. Qazaq balasyna azattyq áper­gen sol ardaqty batyr-jyraý Úm­beteıge ótken aptanyń sońynda Ereı­mentaý qalasynda eskertkish bıýst qoıyldy. Onyń avtorlary jas sáýletshiler Baıan Qaınysheva men Aqertis Sultanov desek, sal­ta­natty jıynǵa Almatydan, As­tana men Kókshetaýdan, Pavlodar, Qyzylorda men Shymkentten kóp qonaqtar atsalysty. Úmbeteı jyraý atyndaǵy Ereı­mentaý aýdandyq Mádenıet úıi al­dyndaǵy eskertkish shymyldyǵy túsirilip, ádettegi tusaýkeser rásimi jasalǵannan keıin, zal kórermenge lyq tolyp, aqyndar músháırasy jurtty keremet qýanyshqa bóledi. Qazylar alqasynyń tóraǵasy, fı­lologııa ǵylymdarynyń doktory Serik Negımovtiń habarlaýymen sahnaǵa zamandas aqyndar kóteri­lip, jyrdan shashý shashty. Qazaq poezııasy aıdynynda kórinip júr­gen dúldúlder Almas Temirbaı, Ba­qytjan Tobaıaqov, Ularbek Dáleı­uly, Rasýl Ahat, Saılaý Baıbosyn, kókshetaýlyq Erbolat Baıatuly jurt qoshemetine bólene bildi. Ar­naıy kelgen aqyndarǵa osy uly do­dada úlken syı-syıapattar ja­sal­dy. Aıtýly sharanyń uıymdas­ty­rý­shysy, kezinde Qanjyǵaly qart Bógenbaıdyń eskertkishin ashqanda úlken eńbek sińirgen azamat Ereı­mentaý aýdanynyń ákimi Nurlan Erejepov ekendigin de aıta ketsek deımiz. Jyr dodasynan soń jurtshy­lyq alaman báıgeniń qyzyǵyna batty. Básekeli jarysta birinshi oryndy Astananyń, al ekinshini – Ekibastuzdyń, úshinshini – Ereı­men­taýdyń sáıgúlikteri jeńip aldy. Janat TÚGELBAEV, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Astana. ---------------------------------- Sýrette: batyr-jyraý Úmbeteı eskertkishi.