Qyrǵyzdarǵa tynyshtyq kerek

Saraptama

Tóskeıde maly, tósekte basy qo­sylǵan qyrǵyz aǵaıyndardyń basyndaǵy jaǵdaı áli de turaq­tandy dep aıtý qıyn. Ásirese, el gýmanıtarlyq kómekke zárý. Elimiz EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy retinde jáne ózi tara­pynan Qyr­ǵyzstanǵa jan-jaqty kómek berip keledi. Jaqynda Erevan qa­la­synda ótken Ujymdyq qaýipsiz­dik týraly shart uıymyna múshe mem­leketter basshylarynyń beı­resmı kez­desýin­de Qyrǵyzstanǵa jan-jaqty kómek kórsetý qajet dep tanyldy. Osynyń ózi kórshiles jatqan eldegi jaǵdaıdyń áli de qol­daýdy qajet etetindigin kórsetedi. Áne-mine degenshe oqý jyly da ja­qyndap qaldy. Alaıda Qyrǵyz­stan aldaǵy oqý jylyna saqadaı saı daıyn otyr deı almaısyń. Máselen, Bishkek qalasynyń meri Isa Omarqulovtyń málimetine qaraǵanda, bir qyrǵyz astanasynyń ózinde 345 muǵalimge jáne 30 myń oqýshyǵa oryn jetispeıdi eken. Qazirgi tańda el astanasynyń bilim berý júıesine 2010-2011 oqý jy­ly­na 900 mıllıon som qarasty­ry­lypty. Al ózbek mektepterindegi oqýlyqtar negizinen Qazaqstanda basyp shyǵarylǵan. Ultaralyq qaqtyǵys oryn alǵan Osh qalasy merııasynyń aldyna jınal­ǵan ata-analar óz balalarynyń qaýip­sizdigine kepildik berilmese, onda mektepke jibermeıtindikterin aı­typ shaǵymdanýda kórinedi. О́ıt­keni, oryn alǵan qaqtyǵystardan qalanyń kóptegen kvartaldary japa shekken bolatyn. Qazir osy kvar­taldar turǵyndary óz bala­larynyń taǵdyryna alańdaýly. Bishkektegi shilde aıyndaǵy qandy oqıǵa eldi tyǵyryqqa tirep qana qoımaı, el turǵyndarynyń júı­kesine teris áser etkeni de málim. Bul jóninde Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń Qyr­ǵyzstandaǵy ofısiniń jetekshisi Oskon Moldo­kýlov Bishkek, Osh jáne Jalalabad oblystarynyń psıhoterapevteri men psıhıatrlary arasynda arnaıy trenıng ótkizý barysynda tilge tıek etti. “Res­pýb­lıkanyń ońtústiginde oryn alǵan maýsymdaǵy oqıǵalardan keıin 100 myń adam psıhoáleýmettik kómekti qajet etedi”, dedi ol. 7 maýsym kúni oppozısııanyń qyrǵyz astana­syn­daǵy aksııasy barysynda 2 adam qaza taýyp, taǵy 90-y ja­ralanǵan bolatyn. Mundaı aksııalar qazir de toqtar emes. Máse­len, keshe Qyr­ǵyzstan astanasyn­daǵy qalalyq sot ǵımaraty aldynda Ult qaýip­sizdigi memlekettik qyzmeti “Alfa” qu­ry­lymynyń qyzmetker­lerine qatysty sheshimdi ózgertý týraly talappen aksııa ótkizildi. Arnaıy qurylym basshysy Almaz Joldo­sha­lıevti qosa alǵanda alfalyq­tarǵa 2010 jyly 7 sáýirde QSDP ofısiniń aldynda qarýlaryn jo­ǵalt­ty, zańsyz buıryqty oryn­dady, sondaı-aq Úkimet úıi aldyna jınalǵandarǵa oq atty degen aıyptar taǵylyp otyr. Osy aksııanyń ózinen halyqtyń zańdylyqqa júginýden góri keıbir jeke tulǵalarǵa ıek artatyny baıqalyp qalyp otyr. Jaqynda Osh qalasynyń meri Melıs Myr­zaakmatovty qoldaýǵa baılanysty myńdaǵan adamdy jınaǵan úlken aksııa bolyp ótýiniń ózi osy sózi­mizdiń aıǵaǵy bolsa kerek. Sarap­shy­lar atalǵan oqıǵany sáýir aıyn­daǵy qandy oqıǵanyń sarqyn­shaǵy dep baǵalaýda. Qalaı bolǵan kúnde bul jáıt bılikke oı salsa kerek. Qyrǵyzstannyń ońtústik astana­sy atanyp ketken sol Osh qalasynda unǵa degen baǵa ósip ketken. Qazirgi tańda bir qap unnyń baǵasy 250-300 somǵa baǵalanyp otyrǵan kórinedi. Bul, árıne, óz kezeginde qarapaıym tutynýshy­lardyń qaltalaryn qaǵýda. Reseı Federasııasyndaǵy qurǵaqshylyq, odan qalsa kórshilerimizdegi óńdel­meı qalǵan jerler óz degenin iste­gen syńaıly. Batken oblysynda sýdyń tapshylyǵynan 6 myń gektar alqap qurǵap jatqany, al Shý oblysy Jaıylym aýdanyndaǵy 5 myń gektar jerdiń óndelmegeni osy aıtylǵan sózimizdiń aıqyn aıǵaǵy. Osyǵan oraı Qyrǵyzstan unǵa salynatyn salyq mólsherin kılo­syna úsh somnan bir somǵa deıin tómendetkeni málim bolyp otyr. Bul bul ma, Osh jáne Jala­la­bad qalalary turǵyndaryn taǵy bir másele mazalaıdy. Osy qalalardy jóndeý jáne qaıta qalpyna keltirý dıreksııasynyń dırektory Jan­toro Satybaldıevtiń aıtýynsha, eger qys merziminen buryn túsetin bolsa, onda Qyrǵyzstannyń ońtús­tigindegi japa shekkender ýaqytsha baspanalarda tura turýlaryna týra keledi eken. Dıreksııa 1 myń 836 úı turǵyzýdy josparlap otyr. Endi sol irgetastary qalanǵan baspa­na­lardy qar túskenshe salyp bitirý ońaı sharýa bolmaıyn dep tur. Onyń ústine aqsha jáne ma­terıaldyq qundylyqtardy jym­qyrý 2010 jyldyń jartyjyldy­ǵyn­da ótken jyldyń osy merzi­mimen sa­lys­tyrǵanda 55 ese ósken. Esep pa­latasy osyndaı málimet taratypty. Qarjylyq zań buzýshy­lyq saldary­nan kelgen zııan 5 ese artyp, 663 mıl­lıon 300 myń som­dy quraǵan. Budan basqa Qyrǵyz­stannyń mem­lekettik qaryzy shilde aıyndaǵy kórsetkish boıyn­sha 8 mıllıard 519 mıllıon somǵa jetkeni ózindik qıyndyqtar tý­ǵyzary aıtpasa da túsinikti. Qalaı bolǵan kúnde de Qyrǵyzstannyń ózgelerdiń kómegine zárýligi kúsheıe túsetini ańǵarylady. Túrkııa Osh pen Jalalabad qalala­ryn qaıta qalpyna keltirýge dep 11 mıllıon dollar bóletin bolyp sheshim qabyl­daǵan. Buǵan deıin Qazaqstan jaqyn kórshisine 20 mıllıon dollar tóńi­reginde jáne donorlyq konferen­sııa ótkizý turǵysynda kómek qo­lyn sozǵan edi. UQShU-ǵa múshe mem­le­ketter basshylarynyń beı­res­mı kezdesýinde málimdeme jasa­ǵan Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Med­vedev Qyrǵyzstanǵa jan-jaqty kómek kórsetý týraly sheshim qa­byl­daıtyndyǵyn habarlady. Muny EQYU Is basyndaǵy tóraǵa­synyń basty jetistigi dep baǵalaǵan jón. Qoryta kelgende aıtarymyz, Qyrǵyzstan halqynyń saıasılanyp ketkeni sonsha, saıası aksııaǵa shyq­qan halyq 5-6 balldyq jer dúmpýi­ne pysqyryp ta qaramaǵan kórine­di. Osynyń ózi halyqtyń kúndelik­ti turmystan alshaqtap ketkenin aıǵaq­tap tur. Alda eldi parlament­tik bas­qarý júıesine bas­taıtyn saılaý naý­qany jaqyn­dap keledi. Qyrǵyzdar úshin endigi másele – sol saılaýdy “saıqal saıasatqa” salmaı, abyroımen ótkizý. Kezekti saıası tartysty eldiń ekonomıkasy da, turǵyndarynyń júıkesi de kótermeıtin túri bar... Asqar TURAPBAIULY.