Kenjeǵalı MYRJYQBAI: “Abaı topyraǵynda týyp, Pýshkın elinde bilim aldym”

Jaqynda Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, professor Kenjeǵalı Myrjyqbaıdyń eki tulǵa sózine jazylǵan qazaq, orys kompozıtorlarynyń vokaldyq shyǵarma­­larynan turatyn “Abaı jáne Pýshkın” atty keshi ótti. Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatry sahnasyndaǵy ol somdaǵan ulttyq operalardaǵy Tólegen, Aıdar, Birjan syndy basty partııalardyń alar orny óz aldyna bir bólek edi. Biraq ónerdiń munan ózge de tolyp jatqan oıý-órnegi baryn janymen uǵynǵan ánshi álgindeı beınelerdiń kóleńkesinde qalyp qoımaı, keıin ózin sahnada jeke ánshi retinde tanyta bildi. Keıbir operalyq ánshiler túrli janrda kásibı sheberlikterin shyńdaýǵa táýekel ete almaı júrgende, osylaısha ol án keńistigine kemesin kelistire salyp, sahnada estradalyq, klassıkalyq ánderdi qatar shyrqap turdy. – О́zińizdeı el-jurtqa belgili, úlken sahnada óner kórsetip júrgen adam oıda-joqta О́skemenge ketip qaldy degendi estigende áýelimde jurt­tyń ań-tań qalǵany ras... Ádette óner adamdary Almatyda ne Astanada turýdy armandap jatady, al kerisinshe, sizdiń О́skemenge ba­rýyńyz qalaı? – Ol jaqtan arnaıy shaqyrtý alǵan soń, týǵan jerdiń túlegi retinde oǵan beı-jaı qaraı almadym. Sol eldiń perzenti retinde sál de bolsa óńirge jańa lep, qazaqy rýh berý maq­satymen sonaý asqaraly Altaıdyń qaınaǵan tirshiligine aralasyp kete barǵan jaıym bar. Áni-mine degenshe, onda qyzmet istegenime bıyl úsh jyldyń júzi bolyp qalypty. Eki jyl oblystyq mádenıet departa­men­tin basqardym. Qazir fılarmonııa­nyń tizginin senip tapsyrǵan jurttyń úmitin aqtaýǵa tyrysyp baǵýdamyn. Shyǵys Qazaq­stan oblysy ózge óńir­lerge múlde uqsamaıdy, basqa jerler bir teatr, bir fılarmonııa, bir mýzeı­diń kem-ketigin túzeı almaı áýre-sarsańǵa túsip jatqanda, esesine munda ba­qan­d­aı tórt teatr, (eki qazaq, eki orys teatrlary), eki fılarmonııa, on mý­zeı, 390 klýb, 380-nen astam kitap­hana bar. О́skemen men Semeıdiń arasyna erteli-kesh qatynap júrý­men-aq kúnińniń, aıyńnyń qalaı ótip ketkenin ańǵarmaı qalýyń ǵajap emes. Onyń ústine ekeýiniń tabıǵaty bir-birine múlde uqsamaıtyny, ha­lyqtyń oı-túısigindegi erekshelikter jumysty barynsha shırata túspese, alǵa qoıǵan maqsat-muratyńnyń bári zaıa ketetinin uqtyrdy. Búginde táýba, biraz oılaǵan josparlarym júzege asty. Shákárimniń 150 jyldyǵyn oıdaǵydaı atap óttik. Shákárim, Abaı ánderinen konkýrs ótkizdik. Aıtys­­tyń alaman báıgesin qaıda qoıamyz. Shynyn aıtqanda, biraq uzyn arqaý, keń tusaý júrip, ejelden sahnada erkin samǵaýǵa daǵdylanǵan janǵa mundaı qym-qýyt ómirdiń dúrmegine ilesip ketý ońaı soqpaǵany málim. Taza óner adamy úshin memlekettik qyzmet degeniń óz-ózińdi matap baı­lap tastaýmen birdeı naǵyz azaptyń ózi eken. – О́ńirdiń mádenıet oshaqtaryn jańǵyrtyp, tasyn órge domalata aldyńyz ba? – О́skemende fılarmonııanyń aty bar da, bir ókinishtisi, zaly joq. Qazaq teatrynda eki trýppa bir jerde jan saýǵalaýda. Biraq oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń qam­­qor­lyǵy arqasynda bul másele oń she­shimin taýyp, qazaq teatrynyń jańa ǵımaraty boı kótermek. Ol úshin teatr salynatyn arnaıy jer bó­linip, buıyrtsa, jurt ol qýanysh­qa da kóp uzamaı kýá bolyp qalar dep otyrmyz. Bıyl bul óńirde qys qaharly boldy. Tarbaǵataıdy sý bas­ty. Mal shyǵyny qısapsyz. Ta­bı­ǵattyń osyndaı tosyn qıyndyq­taryna qaramastan, oblys basshy­synyń mádenıet pen ónerge orasan zor qoldaý kórsetip otyrǵanyn aıta ketken jón. Qala qazir gúlzar shaharǵa aınalyp kele jatyr. Shet­elden kelgen qandastarymyzdy osy jaqqa kóbirek tartýda, olardy bas­pa­namen qamtamasyz etýde atqary­lyp jatqan jumystar qyrýar. “Tý­ǵan jer – altyn besigim” atty aksııa uıymdastyrýdyń arqasynda jurt­shy­lyq bul óńirden mádenıet pen óner­diń nebir aıtýly azamattary shyq­qanyn bilip jatqany óz aldyna bir ǵanıbet. О́ńirler búginde san alý­an salada esimderi tanylǵan mundaı aıaýly ul-qyzdaryna qushaq jaıyp, izet pen iltıpat bildirýden kende qalyp jatqan joq. Atap aıtsaq, olardyń arasynan Bıbigúl Tóle­genova, Seıit Qasqabasov, Dosqan Joljaqsynov, Maqpal Júnisova sııaqty t.b. belgili tulǵalardyń týǵan jerge degen perzenttik sezimi erekshe daralandy. Aksııa aıasynda ár aýdan ózderi ázirlegen kórmelerin usynyp, jetistikterin tanystyryp, respýblı­kaǵa tanymal mádenıet pen óner maıtalmandaryn shaqyrǵan. Tabıǵat apatynan zardap shekken aýdandarǵa kómek qolyn sozyp, qarjylaı qol­daý kórsetýge atsalysqan jandar bar. Bir aıta ketetin jáıt, byltyr О́s­kemende oblys ákiminiń tikeleı ózi­niń muryndyq bolýymen or­ta­lyq­ta Abaıdyń záýlim eskertkishi tur­ǵyzylǵan bolsa, Pýshkın atyndaǵy kitaphana aldyna orys aqynynyń bıýsti ornatyldy. “Abaı jáne Pýsh­­kın” atty konsertimdi sonda tuńǵysh ret usynǵan bolatynmyn. Keıin ony biraz ózge ult ókilderi kóp shoǵyr­lan­ǵan aýdandarda oryndadym. Pýshkın shyǵarmalaryn shyrqap turyp, Abaıdyń únin asqaqtattym. – Sizdi jurtshylyq burynnan-aq kóbine Abaıdyń ánderin oryndaýshy retinde biletin edi. – Abaımen 1993 jyldan beri aı­­nalysyp kelemin. Kezinde kompakt-dıskim shyqqan. Endi soǵan Pýshkın­­di qosyp, jańǵyrttym. Abaıdy az biletin nemese múlde bilmeıtin shala qazaqtar oılana ma degen oımen qol­ǵa aldym. Mysaly, Pýshkın shy­ǵar­ma­syna jazylǵan romansty shyrqar­dyń aldynda orys aqynynyń óleńin oqımyn. Eger Abaıdy aıtatyn bol­­sam, aqyn shýmaqtaryn arasyna kel­ti­re otyryp oryndasań, óte áser­­li poe­tıkalyq-mýzykalyq keshke aı­nalady. Konsertimdi tyńdaǵan jan­kúıerler: “Bul úlken daıyndyq­pen jasalǵan dúnıe eken” dep jo­ǵa­ry ba­ǵalaýda. О́ıtkeni, keshti ózim júr­gizip turdym. Kóp adam rız­a­­shy­ly­ǵyn bildirip jatyr. Alǵash, ıaǵnı 1996 jyldary munda kelgende Alma­tyny ańsaýmen júrsem, endi shy­ǵys­ta Astanamdy jıi saǵynatyn boldym. – Júregine Abaı men Pýshkın poezııasyn qatar syıǵyzǵan adamǵa qos aqynnyń jurt bile bermeıtin taǵy qandaı qyrlary bar eken? – Geteni Lermontov aýdarsa, odan Abaı qazaqshalap, án týdy ǵoı. Ánniń bir shýmaǵyn nemisshe, bireýin oryssha, taǵy bir shýmaǵyn qazaqsha oryndaǵan kezde jurt asa qatty yqylastanyp, qol soqty. “Qarańǵy túnde taý qalǵypty” jurt erekshe se­zimmen qabyldady. Abaıdyń álemdik tulǵaǵa aınalyp ketkenin halyqqa jetkizýdiń taǵy qandaı amaly bar? “Jarq etpes qara kóńilim ne qyl­sa­dany” “Iа vas lıýbılmen” salystyr­dym. Pýshkın Abaıdan 46 jas úlken ǵoı, biraq ol uly aqynnyń áıgili romansqa qyzyǵýshylyǵyn áste álsirete alǵan joq. Ol: “Iа vas lıýbıl bezmolvno, beznadejno, To robostıý, to revnostıý tomım; Iа Vas lıýbıl tak ıskrenno, tak nejno, Kak daı vam bog lıýbımoı byt drýgım” dep jazsa, Abaı: “Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da, Aspanda aı menen kún shaǵylsa da, Dúnıede sirá, sendeı maǵan jar joq, Saǵan jar menen artyq tabylsa da” degen kezde zal qol soǵyp qoıa ber­­di. О́stip salystyryp, leksııa kon­sert sekildi ótkizdim. Túsinigi ta­ıaz­dar: “Kenjeke, orys bolyp ket­kensiz be?” deıdi. Meniń bar oıym – óziniń Abaıyn oqymaǵan qandasty Pýshkınmen betin beri burǵyzyp, qulaǵyna mysqaldap bolsa da qazaqy rýhtyń nárin quıý emes pe? “Evgenıı Onegınde” Lenskııdi, “Abaı” ope­rasynda Aıdardy oryndaǵan adamǵa, Abaıdyń topyraǵynda týyp, Pýsh­­kınniń elinde oqyǵan janǵa mundaı uly tulǵanyń jattyǵy bolady dep kim aıtty? Qazaqstannyń Reseıdegi jyly aıasynda, ózim bilim alǵan shaharǵa araǵa 25 jyl salyp qaıta barǵanym esimde. Reseıdiń Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Astrahan, Tomsk, Omby, Vladımır, Samara, Sýz­dal sııaqty birtalaı qala­la­rynda jeke konsertimdi berdim. Kúı­sandyqta súıemeldeýshi Sahnomen birge barǵanbyz. Sankt-Peterbýrgke ózim bitirgen oqý oryndarynyń pro­fessorlary keldi. Kıra Izotova de­gen kisi sahnaǵa shyǵyp, sóz sóıledi. Meniń tapjylmaı eki saǵattan astam án aıtqanyma tań qalǵan ol: “Mun­­daı asqan tózimdilikti ómirde sırek kezdestiresiz. Netken jany siri ánshi” dep meniń ári án oryndap, ári keshti ózimniń júrgizgenime qaıran qalǵanyn qalaı umytasyń? Osy baǵaǵa mereıim ósip, shabyttanyp oraldym. Olar “О́lse óler tabıǵat, adam ólmes”, “Sursha qyz”, “Aq­baqaı” ánderin kóshirip jazyp alyp qaldy. “Ne degen keń tynysty án­der” dep qazaqtyń halyq ánderine yn­tyq jandar janymyzǵa kelgen. – Shetelge gastróldik saparmen jıi shyǵyp turasyz ba? – Pekınge úsh ret jolym tústi. On bes elde bolyppyn. Respýblı­kanyń barlyq oblysynda derlik óner kórsettim. – Sahnada aýzyn jaı jybyrla­typ, fonogrammamen án aıtatyn ánshilerden jurt ábden jalyqty. Olardyń mundaı júgensiz qylyǵyn nemen toqtatýǵa bolady? – Ýaqyt talabynan qalyp qoı­maý kerek, biraq ol ándi kim qalaı aıtsa, solaı aıtýyna quqyly degen sóz emes. Men eshqashan fonogram­mamen án salǵan emespin, bul jaǵy­nan tyńdaýshymnyń aldynda uıatqa qalǵan jaıym joq. Qazir nebir yń­yr­­syǵan, jylaýyq, bir kúndik ánder kóbeıip ketti. Osyǵan tos­qaý­yl qoıatyn bir mehanızm kerek sııaqty. Kásibı ánshi bolý úshin on jyl oqyppyn, al qazir on kúnde kompıý­terge ándi apyl-ǵupyl jazyp alady da sahnaǵa shyǵady. Halyqty aldaı­dy. Jáne jurt soǵan ájeptáýir el­tip, elire jóneledi. Tań qalatyn nár­se kóp ózi. Darynsyz, gýildek bir áýender jaılap aldy. – О́zińiz kóbine qaı janrda án aıtasyz? – Operada on bes jyl úzbeı án aıttym. Kóp partııalardy orynda­dym. Qazir konserttik ánshi bolyp qalyptastym. Operada bireýler bir izben baryp, sol izben qaıtyp júr­gen­de qalaı qartaıǵanyn ózi de sez­beı qalyp jatady. Qanshama keremet ánshiler operada júr, biraq halyq bile bermeıdi. Nege? О́ıtkeni, án aıtyp, konsertpen shuǵyldanbaıdy. Opera­men birge qartaıady. Ándi men­sin­beı, murnyn shúıirip júrgende qamshynyń sabyndaı ǵumyrdyń “zý” etip, qalaı ótip te ketkenin ańǵarmaı qalady. Operada án salǵan adam, arııa da, romans ta oryndaı alady. Orystyń Úlken teatrynda óner kór­­setetin N.Baskov ta esh qy­syl­maı-aq túrli sahnada án shyrqap júr ǵoı. Onymen birde osy jaıynda syrlas­qanym bar. “Meni operalyq áriptes­te­rim osym úshin qatty sy­naı­dy” dedim oǵan. “Túsinigi qatyp qalǵan adamdar ǵana solaı oılaıdy. Sen olardy tyń­dama. Zamannyń tala­by­na qaraı ómir súr” degen onyń sózinde shy­nynda aqıqat jatqanyn ańǵarasyń. – Repertýaryńyzda qansha án bar? – Sanaǵan joqpyn. Romans, ha­lyq ánderi, Abaıdyń ánderi, Sydyq Muhamedjanovtyń romans, arııa­la­ry, Ilııa Jaqanovtyń shyǵarmalary, taǵy da basqa osyndaı jeke kom­po­zıtorlardyń eńbekteri boıynsha ár­qaısysynan bir-bir konsertimniń ózinen onyń shamasyn bile berýge bo­latyn shyǵar. Endi, mine, sol sa­nat­q­a jańadan “Abaı jáne Pýshkın” qosyldy. Italıan ánderine degen jurt súıispenshiligi tipti alabóten. – Bir konsertte túrli janrda án salasyz. Daýysyńyzdyń baby solardyń bárine únemi kele bere me? – Eń aıtýly operalardyń ózinde arııalar 35-40 mınóttik, al men eki saǵattan asyryp toqtaýsyz án aıtýǵa ózimdi ábden qamshylaǵan adammyn. Árıne, daýystyń kúshi tamaqqa áj­ep­táýir salmaq salady. Ol úshin úz­dik­siz daıyndyq, ár nárseniń mer­zimin qatań qadaǵalaý qajet. Qazir “Qarlyǵashty” estradaǵa túsirip oryndap júrgen bir top bar. Soǵan narazylyq retinde men A.Juba­nov­tyń klassıkalyq “Qarlyǵash” ánin ózimshe órnekpen oryndap júrmin. Ony buzyp aıtýǵa bolmaıtynyn búgingi jastardyń qulaǵyna quıa túskim keledi. Mysaly, “Aho-oý” dep sozylatyn jerin tastap ketedi de olar, sholtıtyp qysqarta salady. Sondaı bola ma? Negizinde, “Aıttym sálem, qalamqas”, “Jelsiz túnde ja­ryq aı”, “Kózimniń qarasy”, “Al­qo­ńyr”, “Aqbaqaı” “Jıyrma bes”, “Gaý­har tas”, “Iаpýr-aı, “Qar­ly­ǵash”, osynyń bári jigit aıtatyn ánder. Osy jaǵynan kelgende, bizdiń keıbir ánshiler halyq ánderin buzyp, jurttyń sanasyn annan, munnan qosylǵan dúbára mýzykamen ýlap jatqandaı kórinedi. Jylaýyq ánderdi oryndaýshylar kóbeıip bara jatqanyna nalımyn. Talǵam tarazy qaıda qalyp qoıdy dep oılaısyń. Kimniń qaltasynda aqshasy bolsa, sony kompıýter arqyly jazdyryp alady da, efırden bere salady. Osy da jaraı ma? Estir qulaq bolsa, muny talaı márte aıtqanmyn. Fo­nogramma toqtatylýy kerek. Sonda álgi sahnada ózderin juldyzbyz dep sanap júrgen jasandy ánshilerdiń bet perdesi sypyrylady, án aıdyny tazaryp, tunyq sý aǵady. – О́z bıigińizge shyqtym dep oılaısyz ba? – Muny aıtý úshin taǵy da osy jerge qalaı kelgenimdi eske alýǵa týra keledi. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda kileń bas par­tııa­­lardy oryndap júrgen meniń áli on ekide bir saımany túgel emes Aqmolaǵa qonys aýdaratynymdy estigen keı áriptesterim mysqyldaı kúlgen. Ol úshin múlde ókinbeımin. Qaıta kele salyp ult-aspaptar or­kestrin, fılarmonııany qurǵany­myz­dy maqtanysh etemin. Elordada M.О́temisov atyndaǵy Oqýshylar saraıynan bastap, mýzakademııa za­lynda, Jastar saraıynda, Kon­gress-Holda, mektep zaldarynda án saldym. Halyqqa rýhanı azyq syı­ladym. Kúni keshe “Qazaqstan” or­ta­lyq konsert zalynda ótken “Qa­zaq­tyń 1000 áni” antologııasynyń tusaýkeserinde “Sazgen sazynyń” súıemeldeýimen Abaıdyń “Kózimniń qarasyn” shyrqap, tóbem kókke tı­gendeı áser aldym. Adamnyń armany qýsań jetpes qııadaǵy qyrandaı ushqyr nárse ǵoı. Armanym áli de kóp. Shirkin-aı jetpiske deıin án salsam armanym bolmas edi degen oı turady kókeıimde. О́zińiz bilesiz, Bıbigúl ánshini tanymaıtyn adam joq. О́ıtkeni, bulbul áýezdi ánshi keı­bireýler sekildi “men tek ope­ra­lyq ártispin” dep shalqaımaıdy. Jer-jerdi aralap, óner kórsetýmen jurttyń osynshalyq yqylas-peıi­line bólengen. Sony baıqaǵan soń maǵan da oı keldi. “Joq, bir ónerge bulaı qatyp qalǵan jaramas” dedim de, men de basqa janrlardy janyma jaqyn tuttym. Mine, búgin sol tań­daýym meni taýdaı bıik maqsatyma jetkizip otyr. Degenmen, jetsem de­gen arman kóp. Alda osyndaǵy ja­ńa­dan salynǵan záýlim saraılardyń sahnalarynda taǵy da talaı kon­ser­timdi bersem deımin. “Mahabbat. Áıel. Kóktem” degen ánder topta­ma­symen jyl qusyndaı kóktemde únim osy jerden áýelep ushsa dep ishteı josparlap qoıamyn. Astanany kór­gen saıyn júregim atsha týlaıdy. Bú­gingi kórkeıip kele jatqan kel­betine qýanamyn. Osylaı qaraı kóńilim ylǵı tartady da turady. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.