Dálelsiz sebep joq nemese aqıqat qalaı ashylady?

QR QIJK-niń 375-babyna sáı­kes aıyptaý úkimi boljamǵa ne­giz­delmeıdi, ol tek aqıqat dálelderdiń jetkilikti jıyntyǵymen rastalýy tıis. QR QIJK-niń 19-babyna sáı­kes eshkim de óziniń kinásizdigin dá­lel­deýge mindetti emes. Demek, aıyp­talýshynyń kináliligine kú­mán­di kúdik onyń paıdasyna ǵana sheshiledi. Elimizdiń Qylmystyq is júrgizý kodeksinde osylaı jazylǵany anyq. Biraq kisi ólip jatsa qandaı dálel kerek jáne ósh alý maq­satynda oryn alǵan qandy tóbe­les­te adam óltirilse aıyptalýshynyń kinásizdigine qandaı kúdik kelýi múmkin? Bul suraqtardyń jaýabyn sot qana bere alady. Qýdalaý organdarynyń tekseris nátıjesine sáıkes Berǵali adam ól­tir­gen bolyp tanylyp, QK-niń 96-baby 2-bóliginiń “ı” tarmaǵy bo­­ıyn­­sha sotqa tartylady. Biraq osy oqıǵa kezinde onyń qolyna myl­tyq ustaǵanyn qasyndaǵy dostary, ne jaýlasqan jaqtyń birde-bir adamy kórmepti. Alaıda, eki top bolyp jastardyń máseleni qara kúshpen sheshýge, odan ári tóbele­sýi­ne uıytqy bolǵan dáp osy Berǵali deıdi. Bul ózi Almaty qalasynda bol­ǵan oqıǵa edi. Tóle bı kóshesiniń boıyna ornalasqan “Sıtı” saýda úıiniń aldyna sheteldik qymbat kóliktermen kelip, birtindep jı­nal­ǵan jas jigitter kenetten bir-biriniń jaǵasynan alyp, judyryq­tasa ketedi. Kenet álgi ııý-qııý bo­lyp jatqan eki toptyń ortasynda birneshe márte myltyq atylyp, bi­reý­ler omaqasa qulap túsedi. Sol me­zet jaýlasqan jandardyń ara­laryn áldebir beımálim kúsh qaq jaryp ajyratyp jibergendeı bol­dy. Judyryqtaryn ońdy-soldy er­kin siltep jatqan jigitter sap tyıyl­dy. Bir-birine únsiz qarap qal­ǵan olar orny tolmas bir istiń oryn alǵanyn birden uqty. Sosyn lezde qaıta es jıyp alǵan bári kó­lik­terine jantalasa mindi de, pále­den aýlaq degendeı “temir tulpar­lary” julqı qozǵalyp joq boldy. Qýdalaý organy top bolyp ju­dy­ryqtasqan tártip buzýshylardy birtindep qamaýǵa alady. Olardyń kórsetýi boıynsha Berǵali “Aýdı” kóligimen “Sıtı” saýda dúkeniniń aldyna kelgen soń kelisim boıyn­sha ózderin kútip turǵan Bekádil to­by­men kezdesedi. Berǵali qarynda­symdy balaǵattaǵan sen be deıdi de Bekádildi birinshi bolyp betten uryp, jerge qulatady. Sol-aq eken tóbeles bastalyp ketedi. Qýdalaý or­ganynyń sotqa bergen málimetin­de tóbeleske birneshe adam qatys­qan jáne olardyń keıbiri iste bel­gisiz azamattar jáne anyqtal­maǵan jan­dar dep jazyla bergen. Aqyry sol shym-shytyryq oqıǵanyń ara­synan adam óltirdi dep tanyl­ǵan Berǵali bolyp shyǵady. Jalpy, ter­geýshiler bolǵan isti jan-jaqty ashýǵa tyrys­qany, tóbeleske qa­tys­qan ár adam­nyń sózi men qımyl áreketine nazar aýdarǵandyǵy baı­qalady. Solardyń arasynda negizgi iste álgi belgisiz dep tanyl­ǵan, ıaǵnı tergeý isimen anyqtal­maǵan jan­dar­dyń sózi qaperge alynbaı qa­lypty. Mundaı qysyltaıań jaǵdaı­da bir-aq aýyz sóz adam taǵdyryn sheshetindigi ras. Sony aqyry sot tapty. Bári túsi­nikti bolýy úshin oqıǵanyń qalaı oryn alǵandyǵyna sál sheginis jasap, sholý jasap shyǵaıyq. Berǵaliniń qaryndasy Toıjan qurbysy Aınagúldiń uıaly telefon­men bireýlermen sóılesip jatqa­nyn kóredi. Ol munyń buǵan bu­rynnan tanys, biraq kópten kelise almaı júrgen Bekádil esimdi jigit ekenin aıtady. Aınagúl oǵan taǵy bir nómerdi kórsetip, bul OQO, Sary­aǵash aýdanynyń jigiti, esimi Ádı, tanysyp al, dep beredi. Bóten oıy joq Toıjan Ádıdiń nómirine SMS arqyly tanysaıyq dep sá­lem­deme jiberedi. Sodan ekeýi esim­derin bir-birine basqalaı atasa da, SMS arqyly habarlasyp júredi. Bir kúni Aınagúl ekeýi kıno­teatrda otyrǵanda bulardyń uıaly telefondaryna Ádıden “kezdese­ıik, biz kútip turmyz” degen habar­lama túsedi. Shyqsa Ádıdiń qasyn­da Almasbek degen jigit bar eken. Az-kem sóılesken soń qyzdar taksı ustap úılerine qaıtyp ketedi. Biraz ýaqyttan keıin Toıjan Ádıge úı telefonymen qońyraý shalady. Ony­men sóılesip otyrǵanda arja­ǵynan bireýlerdiń qarqyldap kúl­gen daýystary anyq estiledi. Osy kezde Toıjan Ádı, Almasbek jáne Bekádilderdiń birge turatyndyǵyn biledi. Sosyn: – Analar kimge kúlip jatyr? – dep suraıdy. – E, olar sen tanymaıtyn ba­la­lar ǵoı, ózderi áńgimelesip soǵan kúlip jatyr, – deıdi. Biraq tap osy sátte munyń uıa­ly telefonyna “Biz senderdiń syr­laryńdy bilip qoıdyq, endi qońy­raý shalmańdar” degen SMS keledi. Toıjan oılanyp qaldy. Qandaı syr? Lezde álgi nómirge qońyraý shalyp edi, tym-tyrys, eshkim kó­ter­meıdi. Ári oılanyp, beri oıla­nyp Ádıge qaıta telefon shalyp, Bekádildi shaqyrshy deıdi. Biraq ol onyń jatyp qalǵanyn aıtady. Budan keıin de, báribir, Toıjan tyn­shı almaıdy. Ana úsh jigit bu­lar­ǵa ishin basyp kúlip jat­qandaı kórinedi. Amal joq, uıaly telefon­dy qolyna qaıta alyp álgi nómirge “Erkek bolsań, telefondy kóter” dep SMS jiberedi. Aıt­qandaı-aq lezde “Qudaıǵa shúkir, erkekpin” degen jaýap jetedi. Mu­ny oqyǵan Toıjannyń da jyny qozdy. Toı­jan SMS kelgen nómir­ge qaıta ha­bar­lasty. Tap osy arada ol túzel­mes qatelik jiberip turǵa­nyn bil­medi. Árıne, aldyn-ala sezse jabý­ly qazandy jabýly kú­ıinde qal­dyra salar edi. Biraq balalyq shy­ǵar, ózi de qaıta-qaıta telefon sha­lyp qoımady. Jigit­terge sonysy unamady ma, arjaq­tan telefondy kótergen bireý buǵan balaǵat sózderdi aıtyp kep jiberdi. Ony aıtqan adam da tap sol arada óziniń bir páleni bastaǵanyn sezgen joq. Aqyry uıaly telefon arqyly eki arada jaýlyq oty lap ete qaldy. Endi Toıjan da keri sheginerge jol tappady. О́zine balaǵat sóz aıtqan adamnyń kim ekenin qalaıda bilgisi keldi. Munyń namysyn bireý qorlaǵandaı kórindi. Esesin qaıtar­maqshy bolyp qaıta qońyraý shal­dy da álgi adamnyń balaǵat sóz­derin ózine keri jaýdyryp jiberdi. Sonda da ashýy tarqamaǵan soń, álginiń kim ekenin surap telefon arqyly taǵy da hat jiberdi. Jaýap bolmady. Únsizdik Toıjandy qana­ǵattandyrmady, qaıta arǵy jaqta bireýler odan ári máz bola syqy­lyq­tap buǵan kúlip jatqandaı kó­rindi. Yza kernep, beınebir namy­sy taptalyp bara jatqandaı. Shy­daı almaı sosyn taǵy qońyraý shal­dy. Anaý da osy sátti ańdyp turǵandaı tutqany kótere qoıdy. Sony paıdalanǵan Toıjan oǵan “aldyńǵy aıtqan sózderińe jaýap beresiń be, áıtpese aǵama aıtamyn” dedi. Biraq ony arjaqtaǵy adam túsinbedi me, “jaýap bergende qa­laı” dep odan beter boqtap jibere­di. Endi shynymen namysy taptal­ǵandaı bolǵan qyz oǵan “Sorly” dep SMS joldaıdy. Anaý da ýaqyt ozdyrmaı oǵan budan asyra jaýap qaıtarady. Uıaly telefonmen ǵaı­battasqan suhbat osymen aıaqtal­ǵan shyǵar dep oılady Toıjan. О́zin tildegen kim ekenin bilme­geni­ne de qapaly edi. Sóıtkenshe bol­mady “Onyń óz telefonyna habar­las” de­gen jazý túsedi. Bul “Kimge ha­bar­lasý qajet” dep suraıdy. “Bek­ádilge” degen jazý jarq ete qalady. Toıjan ózin osynshama balaǵatta­ǵan Bekádil eken dep naq­ty toqtam jasaıdy. Biraq myna sóılesken telefon ıesi kim ekeni oǵan taǵy beımálim qalady. Erteńgisin Toıjan keshe keshki­sin uıaly telefon arqyly aradaǵy bolǵan áńgimeni ózimen teteles aǵasy Sarybaıǵa baıandaıdy. Anaý uıaly telefondaǵy jazýlardy oqyp shyǵady da sol mezette qońyraý shalady. Men Toıjannyń aǵasy­myn, “sen nege ony boqtaısyń, endi jaýap beresiń” deıdi. Al bul tele­fon rasynda Bekádildiń dosy Al­ma­s­bektiki bolatyn jáne ony­men Toıjanǵa ol hat joldaǵany da haq edi. Almasbek óz kezeginde Sary­baıǵa “Sen kimsiń, qaıda oqısyń, ne jumysyń bar?” degen sekildi suraqtardy qoıyp, keshke ózim habarlasamyn dep qoıa salady. Almasbek aıtqanynan qaıtpaı keshkisin Toıjannyń uıaly tele­fonyna “Sıtı” saýda úıiniń al­dyn­­da kezdesemiz dep habarlama ji­beredi. Sodan Sarybaı da endi she­ginerge jol joq ekenin túsinedi. Úlken “razborka” bastalmaq. Qa­ryn­dastyń daýy qalypty shekten shyǵyp bara jatqandaı, qarsy turar qol jınamasa, kúsh bermeı ketetin­deı kórindi. Ol áýeli Ádet degen dosyn shaqyrady. Sosyn Qanat de­gen tanysyna habarlasyp, kómekke kelýin ótinedi. Anaý osy bir oqıǵa­nyń bolaryn aldyn-ala sezip da­ıyn júrgen be “Mersedes” kóligi­men áp-sátte jetedi. Janyn­da bul tanymaıtyn taǵy bir jigit bar. “Shyn dos osyndaıda synala­dy, men saǵan kómekke óz dosymdy da alyp keldim” deıdi Qanat. Bul kim dep surap jatpady, óıtkeni Qanat onyń dosy, Qanattyń dos­tary mu­nyń da dosy. Demek, olar­dyń múd­desi bir jaýlasqan jan­dardyń sazaıyn birge tarttyrady. Sóıtip tórteýi bir kólikke otyryp “Sıtı” saýda úıiniń aldyna barady. Kelse, úsh jigit bulardy kútip tur eken. Qyzdardy balaǵattady, ony­symen qoımaı Toıjannyń aǵa­s­yna osy jerde kezdeseıik dep usy­nys jasady. Demek, bul jigit­ter de aıtqanynan qaıtpaıtyn, sózderine jaýap beretin jandar bol­sa kerek. Rasynda, is júzinde de solaı bolyp shyqty. Sarybaı qasyndaǵy jigittermen birge qara­syn kóbeıte úsheýdiń aldyna baryp tura qalady. – Sender me, qyzdardy boq­taǵan?! – dep qatýlana suraıdy bular. – Iá, bizder, – deıdi analar esh qaımyqpaı. Osy kezde Qanat pen Bekádil ekeýi ońasha shyǵyp jeke sóılesedi. Artynsha Bekádil taǵy bir tanys­taryna telefon shalyp, myna ji­git­ter óte qatýly eken, sender tez­detip kelseńdershi deıdi. Ol sózdi bári estip turady. Biraq eshkim ázir­ge mán bere qoımaıdy. Al Qa­nattyń Bekádilge ne aıtqany bel­gisiz edi. Sodan Sarybaı da kúsh jı­­naý úshin aǵasy Berǵalige qońy­raý shalyp, jaǵdaıdy baıandaıdy. Bul kezde Berǵali kóshede óz sharýa­symen júr­gen edi. Inisiniń aıtýyn­sha, is na­syrǵa shaýyp bara jatqan syńaıly. О́ıtkeni, ana qa­ryndasyn boqtaǵan úsh jigit olar­dan úlken kó­ri­nedi jáne esh taıy­nar emes deı­­di. Demek, Berǵali jal­ǵyz bar­ǵa­ny­men analar budan yq­pa­sy anyq. Sosyn buryn­nan ara­la­syp júrgen Nurbolǵa telefon sha­lyp jaǵdaıdy aıtyp, kelýin suraıdy. Ara­da kóp ótpeı Nurbol óziniń “Toıoto” kóligimen buǵan tanys emes eki ózge ulttyń jigitin ertip keledi. Olardan kimder ekenin bul surap jatpaıdy, oǵan ýaqyt ta tyǵyz edi. Bular “Sıtı” saýda úıiniń al­dy­na kelgende bir top jigit bir-biri­men endi aıqasqaly turǵandaı kórindi. Olardyń jekire sóılep, shalt qımyl jasaýlary aınaladaǵy ótken-ketkenniń nazaryn aýdarmaı qoımady. Keıin solardyń arasy­nan kýáler de tabylǵany anyq. Bi­raq qalaı ekeni belgisiz top bo­lyp qara kórsetken, odan soń tóbeleske ulas­qan oqıǵa birde-bir tártip saq­shy­synyń nazaryna ilikpepti. Áıt­pese bir ómirdi jalmaǵaly tur­ǵan jaı­dyń aldy alynar ma edi. Ber­ǵali bilek túrip, qabaǵynan qar jaýyp úsh jigitke kele tıisedi. Olar­­­­dyń osy kelisi-aq teń turǵan tarazy ba­syn basyp ketti. Kim me­niń qaryn­dasyma habarlama ja­zyp júrgen, dep daýsyn kótere óktemdik ete surady. Onyń qarsy aldynda tur­ǵan Bekádil men emes, dep bir­den jaýap qaıtarady. Biraq sol kez­de Almasbek balaǵat sózder­di jaz­ǵan men, deıdi. Sol-aq eken Ber­ǵali ju­dyryǵymen Almasbektiń betinen qoıyp qalady. Soqqynyń qýatty bolǵany sonsha anaý birden qulap tústi. Urysta turys bar ma degendeı, qulaǵan jandy tepkiniń astyna aldy. Alaıda Almasbek amalyn taýyp sytylyp ketedi. Ony tastaı berip qashyp bara jatqan Ádıdiń artynan Sarybaı jáne Ádetpen birge tura qýady. Qýyp jetip aıqasa ketkeni sol edi, artta qalǵan top arasynda tapan­sha­nyń daýsy tars ete qaldy. Ar­tynsha taǵy atyldy. Ádı de osy sát­te Almasbektiń so­ńy­nan júgirip ketedi. Sosyn sap ty­nyshtyq orna­dy. Eshkim aıtpasa da bireýdiń oq tıip mertikkeni belgili edi. Ber­ǵali­niń myltyqty kim atqanyn qaraýǵa qaýqary qalmady. Jan-jaqqa úrke qashqandarmen birge bul da kelgen kóligine tura júgirdi. Qasyna ózine beıtanys jigitter de kelip jaıǵa­sady. Artyn­sha álgi­lerdiń bireýi “qap, beker istedik-aý” dep ókine bas shaı­qaǵanyn estıdi. Berǵali de be­ker kelgen ekenbiz dep ózin qoıarǵa jer tappaı jolaı túsip qalady. Basynan oq tıip jaralanǵan Bekádil kóp uzamaı sol jerde qaı­tys bolady. Tergeýshiler oq atqan Berǵali dep qorytyndy shaǵarady. Qyzdarǵa balaǵat sózder joldaǵan­dar jábirlenýshiler bolyp tabyla­dy. Al qyzdardyń namysyn jyrt­qan­dar tegisteı aıyptalýshylar qa­taryna kirgiziledi. Marqumnyń týys­­­­qandary da Berǵalini ǵana aıyp­­­ty dep sanaıdy. Biraq jo­ǵary­da oqıǵany táptishtep baıan­daýy­myzdyń syry nede ekendigin endi ashyq aıtýǵa bolady. Bul isti talda­ǵan Almaty qalalyq soty Ber­ǵali, Ádet jáne Sarybaılar sóz baılas­qan adamdar tobymen buza­qy­lyq áreketter jasaǵandyqtan QK-niń 257-babynyń 2-bóliginiń “a” tarma­ǵy boıynsha aldyn-ala tergeýde durys dárejelengen dep tabady. Bi­raq, joǵarydaǵy oqıǵa­dan baı­qaǵanymyzdaı, olar tapan­shamen qarýlanǵan bireýler oq at­qan kezde onyń qasynda bolmaǵany anyqta­lady. Sóıtip sottalýshylar Ber­ǵali, Ádet jáne Sarybaılarǵa ta­­ǵyl­ǵan aıyptardyń dáreje­lenýi­niń durys­tyǵy men qylmystyq zańǵa sáıkes­tigin taldaǵan sot onyń sot ter­geýin­de óz dálelin tappaǵan­dy­ǵyn bildir­di. Eń basty sebep, is qujat­tarynda Bekádildi Berǵaliniń qasa­qa­na ól­tirýge áreket jasaǵany kórin­beıdi. Ekinshiden, muny oqı­ǵaǵa qatysqan­dardyń birde-biri jáne basqa da kýáler is boıynsha sot­ta ne­me­se aldyn-ala tergeý jaýap­­­­­tarynda kórsetpegen. Úshin­shi­­den, Berǵaliniń buzaqylyq áre­ket­ter jasaǵany, jábirlenýshilerge qol jumsap urǵa­ny kisi óltirýge qara­tylǵan áreket­ter dep tanýǵa negiz bolmaıdy. Sóıtip, sot Berǵali tara­pynan já­bir­lenýshige kúsh kórsetip, tapansha­men ony atyp óltir­geni týraly boljamdar óz dálelin tappa­ǵandyǵy tolyq anyqtalyp bekidi deıdi. Osy sebepterge baılanysty sot sottalýshy Berǵali QK-niń 96-babynyń 2-bólimniń “ı” tarmaǵy­men dárejelengen aıyby dálelden­begendikten bul aıybynan aqtala­dy jáne Bekádildiń óltirilgendigi týraly qylmystyq is Almaty qala­lyq prokýroryna ózge adamdy qyl­mystyq qýdalaý qajettigi týraly máseleni sheshý úshin qaıyra jol­da­nady dep sheshken edi. Soǵan oraı aıran ishken qutylyp, shelek jala­ǵan tutylady degendeı, qýdalaý organdarynyń qaýqarsyz árketinen kisi óltirmegen jazyqty bolyp, qan júkteýshi bostandyqta ázirge qala bermek. Buǵan uqsas jaılar álemde de, bizdiń elde de barshy­lyq. Sondyqtan naqty uqsastyq­tyń da tabylyp jatýy kámil de­mek­piz, biraq olardyń bizdiń jazba­myzǵa esh qatysy joq. Aleksandr TASBOLATOV.