EQYU-nyń Sholý konferensııasy: Adamı qundylyqtardy dáripteý – uıym qyzmetiniń basym baǵyty

Keshe Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń 7-shi Sammıti qarsańynda Sholý konferensııasy bastaldy. Úsh kúnge sozylatyn atalǵan konferensııanyń aıasynda Úkimettik emes uıymdardyń forýmy ótti. Onda “EQYU-nyń adamı ólshemi qyzmeti boıynsha barlyq ustanymdary men mindetteriniń oryndalýyna sholý jasaý”, “Keleshekke  qajetti jobalar men usynystardy talqylaý” taqyryptary boıynsha birneshe baǵyttarda sessııa jumystary uıymdastyryldy. GÝMANITARLYQ О́LShEM – EQYU-NYŃ NEGIZGI QAǴIDALARYNYŃ BIRI Álemdegi eń bir jetekshi, qyz­met etý aıasy keń uıymdardyń biri sanalatyn EQYU-nyń negizgi us­tanymdarynyń biri – ol   gýmanı­tar­lyq ólshemge, ıaǵnı adamı qun­dy­lyqtardy dáripteý men ulyq­taýǵa negizdeletini belgili. Al Qa­zaqstan atalǵan Uıymǵa tóraǵalyq etý tizginin berik ustaǵan kúnnen bastap osy adamı ólshem baǵytyna aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Buǵan elimizdiń tóraǵa minberindegi 1 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde júr­gizgen salıqaly saıasaty, oń táji­rıbesi ári sol tájirıbege negiz­del­gen san salaly jumystary, ótkiz­gen basqosýlary men jıyndary aıqyn dálel bola alady. Al, bul oraıda, Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaevtyń:  “Máseleniń mánisi tym kúrdeli: tarazyǵa adam ómiri tartylady”, – degen bir aýyz sóziniń ózi Qazaq­standa qolǵa alynǵan barlyq ma­ńyzdy bastamalarǵa negiz bolǵany anyq. Beıbitshilik jáne kelisim sa­raıynda Úkimettik emes uıymdar ókilderiniń qatysýymen ótken fo­rým elimiz Syrtqy ister mınıstr­liginiń Erekshe tapsyrmalar jó­nindegi elshisi  Mádına Jar­bo­synovanyń quttyqtaý sózimen ashyldy. Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshi óz sózinde búginde EQYU-ǵa qatysýshy memleketter men azamattyq qoǵam arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýdyń aıryqsha ról atqaratynyna toqtala kele, qazirgideı jahandaný zamanynda gýmanıtarlyq ólshem baǵytyndaǵy sheshilýi kezek kúttirmeıtin ózekti máselelerdi tez arada ońtaı­lan­dyrý baǵytynda aýqymdy jumys­tar atqarylýy qajettigin atap ótti. Solaı deı kele, ol jıynǵa qaty­sýshylardy forým aıasynda talqy­lanatyn máseleler boıynsha oı-pikirlerin erkin jetkizip, ózara pikir, aqparat almasýǵa, sondaı-aq, kúrmeýli máselelerdiń túıinin bir­lesip tarqatýǵa, bul baǵytta ózde­riniń usynystaryn jetkizýge shaqyrdy. “Gýmanıtarlyq, ıaǵnı adamı ólshem – bul EQYU keńistiginde qa­ralatyn eń bir buqaralyq baǵyt­tardyń biri. Onda azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaý jáne qamtamasyz etý, qo­ǵamdy demokratııalandyrý, adam saýdasymen kúres, bilim berý, sot júıesiniń táýelsizdigi, saılaý júıe­sin jetildirý, genderlik teńgerim­dilikti qamtamasyz etý sekildi aýqym­dy máselelerge erekshe mán be­riledi. Al bulardyń barlyǵy, sóz­siz, Uıymnyń adamı ólshem ustanymyna aıryqsha buqaralyq ma­ńyzyn aıqyndaı túsedi. Sol se­bepti de jalpyǵa ortaq qaýipsizdik tujyrymdamasyna negizdelgen bul ustanym halyqaralyq nazardan syrt qalmaýymen de mańyzdy. Ol óz kezeginde osy saladaǵy  EQYU qyzmetiniń tıimdiligin kórsetse ke­rek. Al bul rette Uıymnyń, son­daı-aq, Demokratııalyq ınstıtýt­tar jáne adam quqyqtary jónin­degi bıýronyń gýmanıtarlyq ól­shem máselelerin qarastyrýdaǵy róli de, quzyreti de jeterlik. Son­dyqtan, atalǵan másele úlken aýqymdaǵy úki­mettik emes uıym­dar­dyń naza­ryn da qajet etetinin atap ótýimiz kerek. EQYU Úki­met­tik emes uı­ym­dardyń qaty­sýymen atalǵan ba­ǵytta aýqymdy jumys­tardy júıeli túrde júrgizip keledi. Osylaısha búginde Qazaqstan Uıymnyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde bul mańyzdy dástúrli úderisti tek jalǵastyrýshy ǵana emes, sondaı-aq odan ári nyǵaıtýdy ózine mindet etip aldy”, – dedi M.Jarbosynova. Onyń aıtýynsha, azamattyq qoǵamnyń EQYU qyzmeti men onyń ózine alǵan mindettemelerin da­mytýǵa qosar úlesi orasan. Bul ret­te Qazaqstan EQYU aıasynda qara­latyn gýmanıtarlyq ólshem basymdyǵyn júzege asyrý baǵy­tynda úlken jumystar atqara oty­ryp, tek eldiń ishinde ǵana emes, óńirlerde de atalǵan ustanymnyń úderisiniń nyǵaıýyna aıtarlyqtaı úles qosqan. Buǵan Qazaqstannyń bastamasymen ótkizilgen jıyndar, máselen, tózimdilik pen kemsit­peý­shilik jónindegi konferensııalar jáne olarda kóterilgen máseleler dá­lel bolsa kerek. Bir atap óter­ligi, bulardyń barlyǵy Úkimettik emes uıymdar ókilderiniń qaty­sýy­men uıymdastyrylǵan bolatyn. “Bul jerde biz Qazaqstan tóraǵa­lyǵynyń aıryqsha ereksheligin atap ótkenimiz jón. Ol – mem­le­kettik organdardyń azamattyq qo­ǵam­men jáne halyqaralyq sarap­shylarmen ózara belsendi jumy­synan aıqyn kórinis tabady. Buǵan Qazaqstannyń azamattyq qoǵamnyń Uıym jumysyna qaty­sýyna kómek kórsetýge, EQYU-ǵa qatysýshy memleketter men aza­mattyq qoǵam arasyndaǵy qaty­nastardy belsen­dilendirýge jáne gýmanıtarlyq ólshem máseleleri boıynsha Kon­sýltatıvti keńes organynyń qu­rylýyna qatysty kótergen kósheli bastamalary da dálel bolsa ke­rek”, – dedi bul tý­rasynda Syrtqy ister mınıstr­liginiń Erekshe tapsyr­malar jónindegi elshisi. Atalǵan organnyń negizgi maq­saty – elimizdiń Uıymǵa tóraǵalyq etý merzimi aralyǵynda EQYU aıasyndaǵy adamı ólshem salasynda atqarylǵan máselelerdi talqylaý, jan-jaqty saraptaý, súzgiden ót­kizý. Organnyń quramyna mem­le­kettik qurylym qyzmetkerleri, Qazaqstannyń Úkimettik emes uıym­dar ókilderi, sondaı-aq,  AQSh, Germanııa, Ulybrıtanııa, Gol­landııa, Estonııa sekildi elder­den halyqaralyq sarapshylar ki­redi. “Qazirgi tańda bul Konsýl­ta­tıvti keńestiń 2 otyrysy ótti. Olardyń biri Astanada, ekinshisi Venada. Budan bólek Almaty qala­synda Úkimettik emes uıymdar or­gandary men bılik arasyndaǵy yn­tymaqtastyqty damytý máselelerin ózek etken basqosý bolyp ótti. EQYU sheńberinde uıymdasty­ryl­ǵan mundaı jıyndardyń barlyǵy  da búgingi tańda azamattyq qoǵam­nyń tek memleketti damytýdaǵy ǵana emes, álemdik qoǵamdastyqty ilgeri jyljytýdaǵy róli aıryqsha ekendigin aıǵaqtaı túsedi. Mine, sol sebepti de biz Úkimettik emes uıym­dardyń forýmy EQYU-nyń 7-shi Sammıtiniń qarsańynda uıymdas­ty­rylýyn durys dep sheshtik.        Al bul forýmnyń ótkizilýi – Úki­mettik emes uıymdar men EQYU-ǵa qatysýshy elder arasyndaǵy áriptestik baılanysty nyǵaıtý men damytýǵa qomaqty úles qosady dep oı­laımyn”, – dedi M. Jarbo­sy­nova. Osylaı deı kele, Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tap­syrmalar jónindegi elshisi Sholý kon­ferensııasy aıasyndaǵy fo­rým­ǵa qatysýshylardyń jumystaryna sáttilik tiledi. ÚKIMETTIK EMES UIYMDAR BILIKPEN QOIаN-QOLTYQ JUMYS ISTEÝI QAJET Budan keıingi kezekte forým­nyń “EQYU-nyń adamı ólshemi qyzmeti boıynsha barlyq ustanym­dary men mindetteriniń orynda­lýyna sholý jasaý” taqyry­byn­daǵy alǵashqy sessııasyna mode­ratorlyq etý tizginin Lıtvanyń EQYU janyndaǵy Turaqty ókili Renatos Norkýs aldy. “EQYU-nyń aıtýly sharasy – Uıym Sammıti qar­sańynda azamattyq qoǵam ókil­derimen birlesip jumys isteý, olarmen álemdi tolǵandyrǵan má­seleler jóninde pikir almasý men úshin úlken qurmet. Araǵa 11 jyl salyp EQYU-ǵa múshe elderdiń basqosýy – olardyń saıası qarym-qabiletin, Uıym qyzmetin odan ári jandandyrýdaǵy sátti qadamdaryn, ózderine júktelgen mindettemelerin nyǵaıtýdaǵy belsendi is-qımylyn jáne bolashaqqa aýadaı qajet stra­tegııalyq bastamalardy qoıa bilýdegi erik-jigerin baıqatady. Azamattyq qoǵamnyń EQYU jumysyna qatysýy men onyń nyǵaıýyna úles qosýy – úlken mańyzǵa ıe. EQYU-ny basqa uıymdardan ereksheleıtin de, mine, osy tus.  Úkimet pen bı­liktiń azamattyq qoǵammen únemi ózara únqatysý alańynda kezdesýi aıryqsha qajet. Sebebi, Úkimet osyndaı pikir almasýlar arqyly óziniń qolǵa almaı otyrǵan min­dettemelerin júzege asyrýǵa, ózde­rine taǵylǵan syndardy jónge sa­lý­ǵa múmkindik alady. Bul – “Úki­met pen azamattyq qoǵam únqa­ty­sýynyń” mańyzdy bóligi. Bıylǵy jylǵy Sholý konferensııasy ózi­mizge alǵan mindettemelerdiń oryn­dalý barysyn jan-jaqty saraptan ótkizýge, úkimet jumystaryn, EQYU-ǵa qatysýshy elderdiń de­mo­kratııalyq úderisterdiń jaǵdaıyn saralaýǵa múmkindik beredi dep sa­naımyn”,–dedi R.Norkýs. Osylaı deı kele, ol EQYU qyzmetindegi adamı ólshem salasyndaǵy eń túıt­kildi máselelerdi jáne olardyń oryndalý barysynda kezdesetin qıyndyqtardy ashyq talqylaýǵa shaqyrdy. “Men sizderdiń barsha­ńyzdy EQYU-ǵa múshe memleket­ter­diń adamı ólshemder boıynsha Uıym qaǵıdattaryn oryndaý jaǵ­daıyn jalpylama jarııalaýǵa shaqyramyn”,– dedi ol. Budan keıingi kezekte sóz alǵan forýmǵa qatysýshylar EQYU-nyń “Adamı ólshem qaǵıdaty”, ony jú­zege asyrýdaǵy ÚEU róli  tóńi­regindegi óz oılaryn ortaǵa saldy. Alǵashqy sóz “Nur Otan” HDP ja­nyndaǵy Parlamentarızm ınstı­tý­tynyń dırektory Bolat Baıqa­da­movqa berildi. Parlamentarızm ıns­tıtýtynyń ókili óz sózinde mo­deratordyń forým aıasynda, ási­rese, moıynǵa júktelgen mindet­teme­lerdi oryndaý kezinde kezde­setin qıyndyqtardy saralaýǵa aıryqsha mán berý qajet degen pikirimen kelispeıtindigin jetkizdi. “Mindettemelerdi oryndaý – ol, árıne, memlekettiń jáne mem­lekettik ınstıtýttardyń mindeti. Alaıda, úkimettik emes sektordyń, ıaǵnı azamattyq qoǵamnyń bul úderiske qatyspaı qalýy múmkin emes. Qazirgi tańda bizdiń elimizde, TMD memleketteriniń keıbirinde eki túrli ustanym aıqyndalyp shyqty. Olar bılikpen aradaǵy únqatysýǵa negizdelgen. Birinshi us­tanym memlekettiń osy únqatysýǵa qatysýshy azamattyq sektorǵa “ar­qa súıeýine” múmkindik beredi. Mundaı ustanymnyń keleshegi mol jáne ol óte tıimdi. Búginde barlyq úkimettik emes uıymdardyń keıbir memleket ishinde “boı kórsetip qalatyn” bázbir kemshilikterge baı­lanysty bılikke aıryqsha syn kózben qaraıtynyn barlyǵymyz da bi­lemiz. Sol sebepti de olar kóp jaǵ­daıda el ishindegi áleýmettik qyz­metti júıeleý, zań shyǵarý salasyna qatysý baǵytynda mem­leketke tireý bolatyny jasyryn emes. Bul neni kórsetedi? Bul  kez kelgen  eldegi úkimettik emes uıym sek­torynyń adamı ólshem sala­syn­daǵy máselelerdi memleketpen deńgeıles qarastyrýǵa úlken múmkindigi bar ekendigin kórsetedi. Al ekinshi ustanym úkimettik emes uıymdar úshin asa qaýipti. Máselen, osydan eki kún buryn Almatyda adamı ólshem máselesine arnalǵan jıyn ótti. Jıyn ózegi – “Qazaqstan azamattyq kemeldený men tolysý emtıhanyn tapsyrdy ma?” degen suraqtyń ortaǵa tas­ta­lýymen erekshe boldy. Sol jıynda bir belgili quqyqtanýshy-jýrnalıst úkimettik emes uıymdardyń mem­leket tarapynan qarjylandyrylý júıesine qatysty syn aıtyp, oqys oıdyń tóbesin qyltıtty. Onyń oıynsha, mundaı úderis eldegi 3-shi sektordyń “qol­dan” saıası­la­nýyna jol ashatyn kórinedi. Sol arqyly ol jýrnalıst Úkimettik emes uıymdardyń mem­leket tarapynan qarjylandy­ry­lýyna qarsylyǵyn, sebebi, ol “kir aqsha” ekenin jet­kiz­di. Al kerisinshe, onyń túsi­niginshe, shetelden qarjylan­dy­ry­latyn úkimettik emes sektor “taza qarajatpen” jumys istep, sol ar­qyly eldegi demokratııalyq úde­risterdiń damýyna óz úlesin qo­sa­tyn kórinedi”, – dedi Parla­men­tarızm ınstıtýtynyń basshysy. Osylaı deı kele, B.Baıqadamov el­degi úkimettik emes uıymdar azamat­tardyń quqyǵyn aıtarlyqtaı dáre­jede qorǵaý, áleýmettik bastama­lardy birlese júzege asyrý úshin olardyń  memlekettik organdarmen qoıan-qoltyq jumys isteýiniń mańyzdylyǵyn atap ótti. Al forým barysynda óz oı-baılamdarymen bólisken Qazaq­stannyń Isker áıelder assosıa­sııa­sy ókilderi ózderiniń úkimettik emes uıymdarynyń negizgi qyzmetine toqtalyp, onyń basym baǵyttaryn atap ótti. Búginde áıelder arasyn­daǵy jumyssyzdyq máselesin sheshý, olardyń lıderlik qabiletin qalyptastyrý, názik jandylardyń eldiń saıası úderisine aralasýyna jol ashý sekildi bastamalardy qol­ǵa alǵan bul qaýymdastyqtyń qu­ry­lǵanyna 15 jyl tolypty. EQYU-nyń adamı ólshem usta­nymynda kózdelgen máselelerdiń biri – ol EQYU keńistigindegi  gen­derlik saıasatty turaqtandyrý ekeni belgili. Bul rette Qazaqstannyń Isker áıelder assosıasııasy ókil­deri ózderi taraptarynan Qazaq­stannyń genderlik teńgerimdilikti ustap turý baǵytyndaǵy saıasatyna aıryqsha mán berip ótti. Oǵan elimizdiń jetekshi Uıymǵa tóraǵa­lyq etý qarsańynda genderlik saıasat baǵytynda eki zańnyń qa­byldanǵany dálel bolsa kerek. “Olar: er men áıel azamatshalar quqyqtary men múmkindikteriniń birdeı  qarastyrylýyn, sondaı-aq, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýdy kózdeıdi. Úkimettik emes uıym retinde bul zańdardyń qabyldanǵanyna qýanyshtymyz. Bul óz kezeginde bizdiń memlekettik qurylymdar, onyń ishinde Qazaq­stan Prezıdenti janyndaǵy Áıel­der isi jáne otbasylyq-demo­gra­fııalyq saıasat jónindegi ulttyq ko­mıssııamen aradaǵy áriptes­ti­gimizdi jandandyrýǵa septigin tıgizdi. Sol arqyly  áıelderdiń saıa­satqa, qoǵamǵa belsendi ara­lasýy, olarǵa qatysty zorlyq-zom­bylyqpen, adam saýdasymen kúresi tóńiregindegi mańyzdy bastama­lardyń basy-qasynda júrmiz ári kóptegen jetekshi uıymdardyń belsendi áriptesine aınaldyq”,– dedi bul týrasynda Assosıasııa ókilderi. Osylaı deı kele, olar atalǵan zań tetikterin jetildirý baǵytynda aıtarlyqtaı sharalar atqarylyp jatqanyn jetkizdi. Forým barysynda sóz alǵan Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıs­sııanyń hatshysy Tastemir Ábishev Qazaqstandaǵy adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi saıasattyń erek­shelikteri men artyqshylyqtaryna toqtaldy.  Onyń sózine qaraǵanda, 2010 jyldyń qańtar aıyndaǵy  derekterge sáıkes, adam quqyq­tary­na qatysty usynymdardyń 30 paıyzyna jýyǵy tájirıbe júzinde júzege asyrylǵan. “Máselen, balany halyqaralyq asyrap alýǵa qatysty, sondaı-aq TMD elderin­degi eńbek mıgranttaryn, olardyń otbasy múshelerin qorǵaý jónindegi konvensııalar ratıfıkasııalandy. Genderlik saıasat baǵytynda da aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jet­kizdik”, – dedi T. Ábishev. Sondaı-aq,  ol forýmǵa kelgen sheteldik úki­mettik emes uıymdar ókilderin QR Prezıdenti janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń jumy­symen jáne onyń tájirı­besimen jete tanysýǵa shaqyrdy. Forým barysynda sóz alǵan Italııanyń Dinı tózimdilik jáne bostandyq jónindegi assosıasııa­synyń ókili Matııa Franchesko Ferrero gýmanıtarlyq ólshem máselelerin ózek etken forýmnyń mańyzdylyǵyn aıta kele, bul rette Qazaqstan jerinde ótetin sammıttiń EQYU tarıhyndaǵy aıryqsha oqı­ǵa ekenine toqtalyp ótti. “Sebebi, bul sammıt Uıymnyń 11 jyldyq úzilisten keıingi qyzmetine jańasha lep ákelýimen qundy. Sol arqyly Uıym jańa jahandaný zamany alǵa tartqan jańa qıyndyqtarǵa qarsy turý múmkindikterin keńeıtýge múm­kindik almaq. EQYU – Eýroat­lan­tıka men Eýrazııa arasyna senimdi kópir bola alady. Sol arqyly osy Vankýverden Vladıvostokqa deıingi úlken keńistiktegi qaýipsizdik jáne turaqtylyq úderisterin qamtamasyz etedi dep oılaımyn.  Bul rette Uıym­nyń azamattardyń quqyǵyn qorǵaý men qurmetteý baǵytyndaǵy qyzmetin erekshe bólip qaras­t­y­rýymyz qajet.  Al Uıymǵa múshe elder osy saladaǵy mindettemelerdi júzege asyrý arqyly osy úderis­terge belgili dárejede óz úlesterin qosty dep sanaımyn”, dedi M.Ferrero. Jıynǵa qatysýshylar  birinshi sessııa qorytyndysynda kez kelgen eldegi aýqymdy is-sharalar men bastamalardyń úshinshi sektordyń qatysýymen ótetinin, sondyqtan olardyń jumysyn jandandyrýǵa, modernızasııalaýǵa aıryqsha mán berilýi qajettigin tilge tıek etti. Árıne, adamı ólshem ustanymy tarapynda áli de kúrdeli máseleler jetkilikti ekeni daýsyz. “Alaıda, Qazaqstannyń jetekshi Uıymǵa tóraǵalyq etýi kezinde kóp jáıtti qaıta qarastyrýǵa, onyń ishinde halyqtyń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik ómir súrý sapasyn kóterýge, al eń bastysy, Uıymnyń gýmanıtarlyq ólshemin izgilendire túsýge múmkindik týǵanyn aıtýymyz qajet”, – dedi Úkimettik emes uıym­dar ókilderi. Al mundaı baı­lamdar eýroatlantıkalyq jáne eýrazııalyq keńistiktiń gýmanıtar­lyq ólshem baǵytyndaǵy budan keıingi saıası sanasyna óz áserin tıgizbeı qoımasy anyq. UIYM JUMYSY ÚShINShI SEKTORMEN UTYMDY Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń jumy­syna qaıtse Úkimettik emes uıym­dar ózindik úles qosa alady? Bul ta­qyryp boıynsha talqylaý oty­rystyń “Ári qaraıǵy is-áreketter jónindegi usynymdar jáne basymdyqtardy talqylaý” dep atal­ǵan bóliginde qyzý ótti. Otan­dyq jáne sheteldik ÚEU ókilderi óz oılaryn ortaǵa salyp, naqty usy­nystaryn jetkizýge múmkindik aldy. Sessııa jumysyna Irlan­dııa­nyń EQYU janyndaǵy turaqty ókili I.O Lırı moderatorlyq ja­sady. Onyń sózinen belgili bol­ǵandaı, EQYU-ǵa múshe elder jáne qazaqstandyq qoǵam ókilderiniń qatysýymen Astanada qarashanyń 28-29-y kúnderi paralelldi kon­ferensııa ótedi. Osyǵan oraı uıym­dastyrý alqasy Uıym ınstı­týttary men múshe elder tarapyna birqatar usynymdar ázirlep úl­geripti. Bul usynymdar alda bola­tyn sammıtke erekshe úles qosýy tıis. Ásirese, ol Uıymnyń adamı ólshemder jónindegi ınstıtýtyn damytý máselesine qatysty. Osy rette EQYU-ǵa múshe elder onyń aldynda adamı ólshemder salasyn­daǵy óz moıyndaryna alǵan mindettemelerin oryndaýǵa tıisti sharalardy qabyldap, osy baǵytqa kúsh salýy tıis. Uıymǵa múshe el­der adamı ólshemderge qatysty min­dettemelerine monıtorıng  júr­gizý, sonymen qatar, ony oryndaý barysynda óreskel zań buzýshylyq­tarǵa qarsy jedel áreket etý  tetikterin qarastyrǵany jón. Olaı bolsa BUU, Eýropa Keńesi sııaqty halyqaralyq jáne aımaqtyq uıymdardyń ázirlegen úlgileri men usynymdaryn paıdalaný ıdeıasyn alǵa jyljytý qajettigi de nazardan tys qalǵan joq. Eń bastysy – bo­lashaq Uıym tóraǵalyǵyna umtyl­ǵan elderge qoıylatyn talaptar kúsheıtilip, kez kelgen sheshim qabyl­danar kezde úmitker eldiń jaǵdaıyn baǵalaý tetigi barlyq deńgeıde iske qosylýy tıis. Quqyq buzýshylyq aımaqtaǵy turaqtylyqtyń saqtalýyna keri áserin tıgizýi múmkin. Ásirese, bul dinı saladaǵy keıbir ateıstik kózqarastaǵy adamdardyń óreskel áreketterinen kórinis tabady. Olardyń paıymynsha, dinı sım­voldar qoǵamdyq keńistikten aýlaq bolýy shart. Sonymen birge, buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy pikir alýandyǵy men ar-ojdan qorǵaý zańnamasynyń oryndalý jaıy ózekti taqyryptardyń birine aınalyp otyr. О́ıtkeni, qazirgi tańda zańdardy qorqytý men qysym jasaý baǵytynda paıdalaný áreketteri baıqalýda. Sondyqtan aıyptaý turǵysyndaǵy astary bar úderister toqtatylýǵa jatady. Olaı bolsa, EQYU-ǵa múshe elder óz moıyndaryna alǵan mindetteme­lerin taǵy bir jańartyp, jańa úderisterdiń ornaýyna yqpal etýi shart. Internet jelisinde oı erkin­diginiń bolýy da azamattar qu­qynyń saqtalýyna, olardyń óz quqyqtaryn qorǵaıtyn uıymdarǵa kirýine jaǵdaı jasaıdy. Bul baǵytta Uıym mindettemelerdiń ázirlenýin jáne onyń oryndalýyn qamtamasyz ete alar edi. Azamat­tardyń ómir súrý sapasyn art­tyrýǵa yqpal etetin úkimettik emes uıymdardyń biliktiligin arttyrý baǵytynda da EQYU kómegi artyq etpes edi degen oılar da aıtylyp qaldy. Eger sońǵy 5 jylǵa kóz salsaq, onda halyqpen tyǵyz ju­mys isteı bastaǵan úshinshi sektor ókilderiniń artqandyǵyn baı­qaýǵa bolady. Sondyqtan aza­mattyq qo­ǵam ornatýdaǵy úshinshi sektordyń mańyzy men jumys tıimdiligi joǵarylap keledi deýimiz kerek. Názik jandylar basyndaǵy jaǵdaı da talqylaýdan syrt qal­mady. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, tipti shaǵyn jáne orta bızneste de basshylyq qyzmettegi áıelder qatary onsha kóp emes. Onyń ústine saıasattaǵy áıelder sany da mardymsyz. Budan áıelder jalpy elimizde ǵana emes, álem boıynsha  ekonomıkalyq, ekologııalyq máse­lelerdi qarastyrýǵa, resýrstardy bólisýge jáne ózge de jahandyq she­shimder qabyldaýǵa aralasa ber­meıdi degen oı týady. Qazirgi ýaqyt belsendi jáne basqarýshy áıelder eńbek etetin  ekonomıkaǵa ǵana emes, memlekettik basqarý júıesi men memleketaralyq deńgeıge de qajettigin kórsetip otyr. Olaı bolsa, lıder áıelderdiń kúshin erlerdiń múmkindikterimen qatar qarastyrǵan jón. Memlekettiń órkendiligi onyń azamattarynyń áleýetine barynsha múmkindik jasaýymen ólsheneri belgili. EQYU-ǵa múshe elderdegi genderlik tepe-teńdikti saqtaý úshin esep berý, áıelderdiń belsendiligin arttyrý baǵytyndaǵy eýropalyq jelini engizý, sonymen qatar olardyń qyz­met laýazymyn ósirý men bız­nes aýandy jaqsartý turǵysyndaǵy birqatar sharalardy qolǵa alǵan jón. Áıelder máselesine durys kózqarastyń barlyǵyn ańǵartqan “Atameken odaǵy” Qazaqstan eko­nomıkalyq palatasynyń tóraǵasy Azat Perýashev memleket tarapy­nan shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaýǵa erekshe kóńil aýdarylyp otyrylǵandyǵyn jetkizdi. Eki ret osy salaǵa tekserý júrgizýge mo­ratorıı jarııalansa, jeke kásip­ker­lik týraly zańdyq qujat olar­dyń quqyqtaryn barynsha qorǵaýǵa atsalysyp keledi. Ony Parla­menttegi jumys tobynda ázirleý ba­rysyna shaǵyn jáne orta kásip­kerlik ókilderi belsene qatysty da. EQYU Is basyndaǵy tóraǵasy­nyń rólin paıdalaný jaıyn sóz ete kelip, AQSh ókili tóraǵanyń múshe elderdi Uıymnyń adamı ólshemder salasyndaǵy mindettemelerdi saq­taýǵa yqpal etýshi ınstıtýttary­nyń jumysyn qoldaýdy qam­tamasyz etýge tartýy qajettigine den qoıdyrdy. Amerıkalyq ǵalym­nyń paıymynsha, Is basyndaǵy tóraǵa ol úshin halyqaralyq bedeli bar jáne  syıly joǵary laýazym­dy ókilderdi osy salaǵa baǵyt­taǵany jón. Sondaı-aq ol DIAQB qurylymy barlyq aty atalǵan zań buzýshylyqtardy anyqtap, ony Turaqty keńes talqysyna shyǵarýy kerektigin aıtty. Atalǵan ınstıtýt janynan  beıbit jıyn ótkizý  erkindigi jónindegi irgeli máseleni qaraý úshin sarapshylar tobyn qurý qajettigi de nazardan tys qalǵan joq. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy janynan Uıym isimen aınalysatyn ÚEU ókilderi jáne saıası qaıratkerler kiretin kon­sýltatıvtik keńes qurylǵany oryndy. Quqyq qorǵaýshylar basyndaǵy sergeldeń de áńgime ózegine aına­lyp, olarǵa ár túrli jalalar jabylyp, tipti óltirý jaǵdaıyna da baryp jatatyny másele etip kóterildi. Sondyqtan EQYU-ǵa múshe elder ózderiniń moıyndaryna alǵan mindettemelerin oryndaýdy taǵy bir qýattaýlary qajet. Iаǵnı, jeke tulǵanyń quqy men bostan­dyǵyn jan-jaqty qorǵaý baǵy­tyndaǵy naqty ister qolǵa alynǵany jón. Árıne, bul úshin quqyq qorǵaýshylardyń jumysyn retteıtin, olardyń basyna bir qaýip týa qalǵanda jedel áreket etetin úılestirýshi organ qajet.  EQYU-nyń ınstıtýt retindegi pishini men rýhyn arttyrý maq­satynda ádisteme ázirlese de artyq bolmas edi. Otandyq ÚEU-lardyń ulttyq baıandama ázirleýge aralas­tyrylmaıtyndyǵyna shaǵymdanǵan keıbir úshinshi sektor ókilderi Qazaqstan men Qyrǵyzstandaǵy dinı jaǵdaıdy baıandaıtyn máli­metterdiń birjaqty ári shynaıy emes sıpat alǵanyna ókinish bil­dirdi. EQYU sheńberinde úkimettik emes uıymdardyń koalısııasyn qurý onyń jumysyn jaqsartýǵa jáne shynaıylyǵyn qamtamasyz etýge oń yqpalyn tıgizedi. Sony­men qatar, ÚEU jumysyn baǵalaý úshin jalpyǵa ortaq baǵalaý tetigin oılastyrǵan jón. Kopengagen konferensııasy barysynda aıtylǵan vızalyq re­jim máselesi Eýropa Odaǵyna kiretin keıbir elder tarapynan saq­talyp otyrmaǵandyǵyn tilge tıek etken belgili quqyqtanýshy Marat Báshimov vıza ashý úshin kóptegen qujattardy talap etetin Ulybrıtanııany mysal retinde keltirdi. Atalǵan el vıza ashtyrý rásimin ótkizý kezinde tipti esep-shotynda qansha qarjy saqtaýly turǵandyǵyn da surastyratyn kórinedi. Bul bank qupııasynyń saq­talýyna qol suǵýshylyq ekendi­gin aıtqan ol osy máselede adam quqy saqtala bermeıtindigine nazar aýdartty. Sonymen birge, kári qurlyqta meshit salý úshin jer te­limderi bólinbeı, musylman qaýy­mynyń quqy qorǵalmaıtyndyǵyna da ekpin túsirdi. Úshinshi másele retinde Qazaq­standa adam quqy máseleleri saq­talmaýda degen pikirmen kelispeı­tindigin bildirgen zańger ondaı jaǵ­daı órkenıetti degen Ulybrı­tanııada da oryn alatyndyǵyn alǵa tartty. Elimiz adam saýdasyna, esirt­ki tasymalyna tosqaýyl qoı­yp, qaýipsizdik salasynda erekshe qadamdarǵa baryp otyr. Osy oraı­da keıbir halyqaralyq uıymdar tarapynan múddeli úkimettik emes uıymdar tartylatyndyqtan, bólin­gen qarjylar maqsatty jumsalmaı jatady. Sonyń saldarynan aza­mattyq qoǵamdy damytýǵa aıtar­lyqtaı nuqsan da keletin kórinedi. “Areal” din máseleleri jónin­degi aqparattyq qor” qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Aıman Rústembekova Eýropa elderi men AQSh-qa konfessııaaralyq kelisim­niń  qazaqstandyq modelin alý týraly usynys jasady. “Eýropa el­deriniń kóptegen konstıtý­sııalarynda jetekshi ról hrıstıan dinine beriledi, biraq, sonymen birge, memleket kópkonfessııaly bolyp tabylady. Bul qarama-qaıshylyqty sheshý qajet. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Respýb­lıkasynyń konfessııaaralyq, ultaralyq kelisim tájirıbesin ilgeri jyljytýdy usynamyn”, – dedi A.Rústembekova. Sondaı-aq, ol Astanaǵa kelgen qonaqtardyń katolık hramymen qatar sınagoga turǵanyn, onyń ja­nynda orys pravoslavıe shirkeýi­niń ornalasqanyn, árirekte lıýteran shirkeýiniń, baptısterdiń, adventısterdiń minájat etý úıleri oryn tepkenin kózbe-kóz kóretinin kóldeneń tartty. Bizde, dedi ol sózin ári jalǵap, uıǵyr, ózbek, ýkraın tilderinde oqytatyn mektepter bar. Basqa qandaı elde tabysty jumys istep kele jatqan osyndaı konfessııaaralyq jáne ultaralyq kelisim modelin kez­destire alar edińizder. A.Rústembekova, sondaı-aq, EO elderi men AQSh-qa jyl saıyn kóptegen mıgranttar men bosqyn­dar keletinin eske salyp, munyń qoǵamda qaıshylyqtarǵa alyp keletinin atap kórsetti. Osynyń saldarynan Eýropanyń birqatar elderinde, tipti AQSh-ta demo­kratııalyq mindettemeler óz deńgeıinde oryndalmaıdy, ar-ojdan talaptary aıaqqa basylady, dedi sheshen. Osylaısha “Ári qaraıǵy is-áreketter jónindegi usynymdar jáne basymdyqtardy talqylaý” taqyrybynda ótken sessııa barysynda birqatar máselelerdiń basy shalyndy. Otyrys barysynda sondaı-aq elimizde mańyzdy sanalatyn, tutastaı alǵanda, qazaqstandyqtarǵa jaqsy tanys ekologııa, ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyq máseleleri de sóz etildi.