Nursultan NAZARBAEV:
Biz ózimizdiń qazaqstandyq armanymyzdyń oryndalýyna jáne Qazaqstannyń
órkendeýine senimdi túrde qol jetkizetin bolamyz!
2016 jyldyń 1 qańtarynan «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» – Ult Josparyn oryndaýdyń praktıkalyq kezeńi bastaldy.
Memleketti, ekonomıka men qoǵamdy damytý úshin qaǵıdatty jańa quqyqtyq orta qalyptastyratyn 59 zań kúshine endi.
Bizge tarıhymyzdaǵy buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdaǵy ulttyq zańnamaǵa ózgeristerdi baǵamdaý mańyzdy. Onyń ústine, olar BIZDIŃ QAZAQSTANDYQ ARMANYMYZ – HHI ǵasyrda kóshbasshy otyz ulttyń biri bolýǵa qol jetkizýimizge jol ashady.
Ár urpaqtyń óz armany bar, olarda tek jeke jáne otbasylyq ıgilikterge ǵana umtylys kórinis tappaıdy.
Olarda qashanda týǵan jerge degen súıispenshilik sezimi, óz halqy men Otanynyń baqyty týraly ańsar aıqyn kórinedi.
Ata-babalarymyzdyń kóptegen urpaqtary úshin Qazaqstannyń Táýelsizdigi asyl arman bolyp keldi.
Biz olardyń azat jáne táýelsiz Otandy ańsaǵan kóp ǵasyrlyq qııaldaryn is júzine asyrdyq.
Biz, qazirgi qazaqstandyqtar úshin Táýelsizdik kópetnosty qoǵamymyzdyń naqty joǵary ómirlik qundylyǵyna aınaldy.
Biz osydan bar-joǵy shırek ǵasyr buryn ǵana barlyq aqyl-oıymyz ben júregimizdi baýrap alǵan kóptegen oı-nıetterimizge qol jetkizdik.
Biz Qazaqstan Respýblıkasynyń egemendigi Konstıtýsııa men zańdardyń berik arqaýy men halyq múddesine qyzmet etetin memlekettik apparattyń kásibı jáne negizdi is-qımylyna arqa súıeýin qamtamasyz ettik.
Ony Qazaqstan ekonomıkasynyń naqty tabystarymen, ulttyq baılyqtyń jáne halyq ıgiliginiń ósimimen nyǵaıa túsetin ettik.
Táýelsizdigimizdiń joǵary halyqaralyq bedelmen jáne ulttyq qaýipsizdiktiń tıimdi júıesimen senimdi qorǵalýyn qamtamasyz ettik.
Biz óz jerimiz ben onyń baılyǵynyń uqypty ıesi bolýǵa úırenýdemiz, jańa tehnologııalardy meńgerip, tarıhymyzda eshqashan bolyp kórmegen óndiristik qýattar men ekonomıkanyń tutas salalaryn iske qosýdamyz.
Jáne eń bastysy – biz jańasha armandaýdy, Táýelsiz Qazaqstanymyz bir bólshegi bolyp otyrǵan jahandyq álemdegi qıyndyqtarǵa qaramastan, el men qoǵamdy damytýda naqty mindetter qoıýdy jáne olardy sheshýdi úırendik.
JAŃA QAZAQSTANDYQ ARMAN
Biz Táýelsizdiktiń 25-shi jyldyǵyna jańa qazaqstandyq armanmen aıaq bastyq, onyń basty maqsaty júzege asyrylyp jatqan «2050» Strategııasymen bara-bar.
HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı biz Qazaqstannyń álemdegi asa damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýyna qol jetkizýdi josparlap otyrmyz.
Bul 2015 jyldyń sáýirinde ótip, qazaqstandyqtardyń absolıýtti kópshiligi qoldaý kórsetken kezekten tys prezıdenttik saılaý barysynda paıda bolǵan búkilhalyqtyq armanǵa aınaldy.
Shyn máninde, osy búkilhalyqtyq senim kepili bizdiń Bolashaǵy Birtutas Ult týyndaýyndaǵy tarıhı akt boldy.
Biz ózimizdiń jańa armanymyzǵa qaraı jaqyndaýdy Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam – Ult Josparyn jasaýdan bastadyq.
Osy jańǵyrtýlarǵa sheshýshi ról berilip otyr. Olar Qazaqstandy, onyń ekonomıkasyn, memleket pen qoǵamdy ózgertetin tarıhı mindetter keshenin sheshýge dańǵyl jol salady.
Olar planetadaǵy asa damyǵan memleketterdi biriktiretin Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń standarttaryna sáıkes keletin eldi damytý, ekonomıkalyq ósim men barlyq qazaqstandyqtardyń ómirin jaqsartý úshin jańa laıyqty jaǵdaılar qalyptastyrady.
Bizdiń Qazaqstanymyz serpindirek, laıyqtyraq, senimdirek jáne dáýlettirek bolady.
2015 jyldyń birneshe aıynyń ishinde ǵana Bes ınstıtýttyq reformanyń bastalýyn zańnamalyq jáne uıymdastyrý turǵysynan qamtamasyz etý boıynsha orasan zor jumys atqaryldy.
Bul jumys meniń Jarlyǵym boıynsha qurylǵan Jańǵyrtýlar jónindegi ulttyq komıssııanyń basshylyǵymen júrgizildi.
Men birqatar keńes ótkizip, sarapshylarmen, saıasatkerlermen, bıznes jáne qarjy uıymdarynyń basshylarymen áńgimelestim.
Halyqaralyq saparlarym men kezdesýlerim sheńberinde men ózimniń áriptesterimmen – ózge elderdiń memleket jáne úkimet basshylarymen talaı ret keńestim.
Tutastaı alǵanda, meniń Qazaqstandy tereńdete jańǵyrtý jónindegi oı-nıetime barlyq taraptan jan-jaqty qoldaý kórsetildi.
Áleýmettik saýaldamalar da Ult Josparynyń barlyq bes reformasyna turaqty joǵary qoldaý kórsetilip kele jatqanyn aıǵaqtap berip otyr. Qazaqstandyqtar reformalardyń ýaqtyly jáne kókeıkesti ekenimen biraýyzdan kelisedi.
Qazirdiń ózinde barlyq qajetti zańdar qabyldandy jáne zańdyq kúshine endi.
Parlament pen Úkimet jumysynyń úılesimdiligin erekshe atap ótkim keledi. О́te qysqa merzimde júzege asyrylǵan zańnamalyq jumystardyń osyndaı qarqyny men sapasy buǵan deıin Qazaqstanda bolyp kórgen emes.
Bul – bizdiń parlamenttik modelimizdiń jáne memlekettik bıliktiń ókiletti jáne atqarýshy tarmaqtarynyń ózara is-qımyl júıesiniń joǵary tıimdiliginiń aıǵaǵy.
Ult Josparyn oryndaý boıynsha praktıkalyq jumystar jańa múmkindikter men álemdik damýdaǵy yqtımal táýekelderdi esepke ala otyryp, ózgermeli jahandyq jaǵdaılarǵa tolyq sáıkes túzilip jatqanyn kórý mańyzdy.
Bul týraly meniń 2015 jyldyń 30 qarashasyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýymda egjeı-tegjeıli baıan etilgen.
Bes ınstıtýttyq reforma Qazaqstan ekonomıkasy jahandyq ekonomıkalyq qıyndyqtardyń kúshti yqpalyn sezinip otyrǵan qazirgi kezeńde erekshe mańyzdy.
Biz olardy ekonomıkalyq ósimniń senimdi qarqynyn qalpyna keltirý men búkil halyqqa berik áleýmettik kepildikterdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan memlekettiń daǵdarysqa qarsy keń aýqymdy sharalarynyń basty quramdasy retinde qarastyramyz.
Qazaqstannyń damýdyń joǵary álemdik standarttaryna qol jetkizýine yqpal etetin jańa qazaqstandyq zańnamalar qazirdiń ózinde jumys isteı bastady.
Sondyqtan qazir qazaqstandyqtardyń olar týraly tek bilip qana qoımaı, sondaı-aq, olardyń praktıkalyq ómirde, ekonomıkalyq qyzmette nemese qoǵamdyq qatynastarda beretin jańa múmkindikterin qoldanýlary mańyzdy.
Barshanyń boıynda quqyqtyq jańalyqtar negizinde memlekettik basqarý men quqyq tártibiniń júıesi qalaı aýysatyny jaıynda barynsha tolyq túsinik bolýy tıis. Jańa jaǵdaılarda bıznesti qalaı damytýǵa nemese memlekettik emes sektordyń qyzmetin qandaı perspektıvaly baǵyttarda belsendi etýge bolady degen sııaqty.
Osynyń bári, tutastaı alǵanda, turǵyndardyń báriniń ekonomıkalyq jáne azamattyq belsendilikterin arttyrýǵa qýatty serpin beretin bolady.
Osynyń arqasynda biz ózimizdiń qazaqstandyq armanymyzǵa qaraı sekiris jasap, HHI ǵasyrdyń ortasyndaǵy basty maqsatymyzǵa jaqyndaı túsetin bolamyz.
Bes reformanyń árqaısysy boıynsha is-qımyldyń jol kartasy jasalǵan jáne biz olardy dáıektilikpen júzege asyramyz.
MEMLEKETTI KÁSIBILENDIRÝ
Bizdiń BIRINShI REFORMAMYZ «Memlekettik qyzmet týraly» jańa Zań negizinde memlekettik apparattyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Memlekettik qyzmettiń reformasyn biz alǵashqy zańnamalyq akt – Prezıdenttiń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik qyzmet týraly» zań kúshi bar Jarlyǵy qabyldanýynyń 20 jyldyǵy tusynda júzege asyra bastaýymyzdyń nyshandyq máni bar.
1995 jyldyń jeltoqsanynda bul qujat tek Qazaqstan úshin ǵana emes, sondaı-aq, búkil TMD keńistigi úshin ınnovasııa bolǵanyn atap ótý mańyzdy.
Biz barlyq postkeńestik elderdiń ishinde alǵash bolyp memlekettik qyzmetshilerdiń jańa kadrlyq korpýsyn konkýrs jáne merıtokratııa qaǵıdattary arqyly qalyptastyrýǵa kiristik.
Qazir qazaqstandyq memlekettik qyzmetti damytýdyń jańa kezeńi bastaý aldy.
Meniń Jarlyǵymmen Memlekettik qyzmet isteri jónindegi mınıstrlik, onyń qurylymynda – Jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń ulttyq bıýrosy quryldy.
Osylaısha, tek memlekettik qyzmet júıesi ǵana emes, sondaı-aq, jemqorlyqqa qarsy is-qımyl tanytatyn, ıaǵnı jemqorlyq kórinisteriniń barynsha aldyn alýǵa baǵdarlanǵan júıe de jańǵyrtylyp otyr.
Bul jerde jemqorlyqpen kúrestiń ózi barynsha dáıekti bola túsedi jáne júıeli sıpatqa ıe bolady.
Mine, jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly jańa zań osyndaı ustanymdarǵa negizdelse, onyń ózi halyqaralyq standarttarǵa baǵdarlanǵan jáne jańa jyldan bastap kúshine endi.
Jemqorlyqqa qarsy jańa zańnamamen ózara baılanysta jáne sonymen qatarlasa qabyldanǵan memlekettik qyzmet týraly jańa zań memlekettik qyzmettiń jańartylǵan modeliniń negizgi sheńberlerin jáne memleketti basqarýdyń barlyq júıesiniń tıimdiligin kúsheıtý boıynsha odan arǵy is-qımyldardyń ret-tártibin aıqyndaıdy.
Birinshiden, ákimshilik memlekettik qyzmetshiniń mansaby onyń biliktiligi jáne jınaqtaǵan tájirıbesi esepke alyna otyryp quralady.
Mansaptyq satynyń ár baspaldaǵynda ol óziniń kásibı jaramdylyǵyn dáleldep otyrýǵa tıis bolady.
Jańa zańǵa birqatar qaǵıdatty normalar engizilgen.
Memlekettik qyzmetke ornalasý tek keshendi irikteý men jumysty tek tómengi laýazymdardan bastaýdyń nátıjeleri boıynsha múmkin bolady.
Jumys tájirıbesi memlekettik qyzmetshiniń mansaptyq ilgerileýiniń basty sharty bolady jáne munda da tek konkýrstyq negizde júzege asyrylady.
Sondaı-aq, jekelegen memlekettik qyzmetshiler rotasııalarynyń múmkindigi kólbeýinen jáne tiginen olardy qyzmettik baspanamen qamtamasyz ete otyryp qarastyrylǵan.
Ekinshiden, memlekettik qyzmetke ashyq konkýrs arqyly jáne Kadr saıasaty jónindegi ulttyq komıssııanyń sheshimi boıynsha kelisimsharttyq negizde memlekettik emes sektordaǵy basqarýshylar qatarynan azamattar jáne sheteldik menedjerler tartyla alady.
Úshinshiden, memlekettik qyzmetshige eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesi onyń biliktiligi men atqaratyn jumysynyń sıpatyna, kólemi men nátıjesine baılanysty zań turǵysynan bekitiledi. Asa nátıjeli qyzmet úshin bonýstar tóleý qarastyrylǵan.
Mundaı júıeni 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap engizý josparlanyp otyr.
Bul jerde 2016 jyly búginde «B» korpýsyna kiretin memlekettik qyzmetshilerdiń eńbekaqysy joǵarylaıtynyn aıta ketý kerek.
Tórtinshiden, zańda saıası memlekettik qyzmetshiler aýysqan kezde memlekettik apparattyń avtonomdyǵy men turaqtylyǵy qaǵıdaty naqty jazylǵan.
Mınıstrler men ortalyq atqarýshy organdardyń jaýapty hatshylarynyń ókilettikteri egjeı-tegjeıli dáldep ajyratylǵan.
Besinshiden, sheneýnikter ortasynda etıkalyq normalardy buzýǵa ákeletin jáne jemqorlyq qubylystar týyndatatyn jaǵdaılardyń aldyn alý boıynsha qatań sharalar qarastyrylǵan.
Memlekettik qyzmetshilerdiń jumys pen turmystaǵy júris-turysynyń qalyptary reglamenttelgen Memlekettik qyzmetshilerdiń jańa etıkalyq kodeksi jasaldy.
Sondaı-aq, jańa ınstıtýt – etıka boıynsha ókiletti ókilder ınstıtýtyn qurý kózdelip otyr. Olar azamattar men memlekettik qyzmetshilerge keńes berip, olardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin bolady.
Altynshydan, memlekettik qyzmet týraly jańa zańnyń mańyzdy qyry onyń arqaýlyq normalarynyń quqyq qorǵaý organdaryna da qatysty bolatynymen baılanysty.
Bul jerde quqyq qorǵaý organdaryndaǵy qyzmettiń ereksheligi qoldanystaǵy «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» Zańda eskerilgen.
Jetinshiden, jańa zań negizinde jáne eńbekke aqy tóleýdiń jańa júıesi engizilgennen keıin «B» korpýsynyń ákimshilik memlekettik qyzmetshilerin jańa biliktilik talaptaryna sáıkestigi boıynsha keshendi attestattaýdan ótkizý josparlanǵan.
Attestattaý kezeńinde memlekettik qyzmetke ornalasýǵa konkýrstar ótkizýge moratorıı jarııalanatyn bolady.
Qyzmetshilerdiń biliktiligin 3 jylda bir retten kem bolmaıtyndaı etip mindetti arttyryp otyrý zań turǵysynan bekitiledi.
Tutastaı alǵanda, memlekettik qyzmetti jańǵyrtýdyń negizgi qyrlary osyndaı.
Men ony Qazaqstandaǵy barlyq jańǵyrtý úderisi oı-nıeti tabysynyń sheshýshi tetigi retinde qarastyramyn.
QUQYQ TÁRTIBI JÁNE ZAŃDYLYQ
EKINSh REFORMANYŃ máni táýelsiz sot tóreligi men Qazaqstannyń búkil quqyq qorǵaý júıesiniń tek qana azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýge, zańdardy qatań oryndaýǵa jáne quqyq tártibin nyǵaıtýǵa baǵyttalýy tıistiginde.
Ony zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý aıasynda jańa Azamattyq is júrgizý kodeksi men jańa «Joǵary Sot Keńesi týraly» Zań qabyldandy. «Sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, Qylmystyq-is júrgizý kodeksine jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske qajetti ózgerister engizildi.
Bárinen buryn, jańartylǵan zańnamalar qoǵamnyń sot júıesine senimin arttyrýǵa yqpal etetin bolady. Ádildik naq sotta saltanat quratyny belgili.
Qazaqstan sottaryn reformalaýdaǵy temirqazyq másele – sapaly sýdıalar korpýsyn jasaqtaý.
Sýdıalyqqa kandıdattardy irikteýdiń qatań tetigi men olarǵa qoıylatyn joǵary biliktilik talaptary zań turǵysynan qarastyrylǵan.
Sot tóreligin úlken ómirlik tájirıbesi bar jáne joǵary moraldyq ustanymdarǵa ıe eń laıyqty ári barynsha daıyndalǵan kásibı sheberler júzege asyrýlary tıis.
Sýdıalardy irikteý men taǵaıyndaý úderisteri qoǵam úshin móldir jáne ashyq bolady.
Osymen baılanysty óziniń apparaty bar, quramy men ókilettiligi keńeıtilgen avtonomdy memlekettik mekemege aınalatyn Joǵary Sot Keńesi túbegeıli reformalandy.
Sot reformasynyń mańyzdy qyry – sot tóreliginiń bes satyly júıesinen úsh býyndy júıesine ótý.
Tek birinshi, apellıasııalyq jáne kassasııalyq ınstansııalar qalady. Bul jerde kóp is qaralatyn birinshi jáne apellıasııalyq ınstansııalar sottarynyń rólderi aıtarlyqtaı kúsheıtiletin bolady. Mundaı qadam sottyq áýre-sarsańnyń aldyn alyp, sot sheshimin qabyldaýdyń merzimin qysqartady.
Qazaqstandaǵy sot tóreligi azamattardyń jeke ómiriniń qupııalyǵyna kepil quqyn esepke ala kelgende barynsha ashyq bola túsedi.
Sot zaldary sot isterin aýdıo jáne vıdeojazýdyń apparatýralarymen jaraqtandyrylady jáne jazbalardy qandaı da bir toqtatýǵa nemese redaksııalaýǵa múmkindik berilmeıdi.
Bul sýdıalardy jáne sot májilisine basqa da qatysýshylardy tártipke shaqyrady, sot prosesi men sot qabyldaǵan sheshimniń obektıvtiligin qamtamasyz etedi.
Sot júıesin reformalaý sheńberinde birqatar ınstıtýttyq sheshimder jumys isteı bastaıdy.
Birinshiden, Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot jıýrıi túbegeıli qaıta qurylady.
Sot jıýrıi azamattardyń sýdıalardyń is-áreketine jáne sýdıalyq korpýs ókilderiniń qabyldanady dep kútilip otyrǵan Etıkalyq kodeksti buzý jaǵdaılaryna baılanysty aryz-shaǵymdaryn qaraıtyn bolady.
Ekinshiden, Joǵarǵy Sot janynan daýlardy, onyń ishinde, iri ınvestorlar qatysatyn daýlardy qaraý úshin mamandandyrylǵan alqa qurylatyn bolady.
Onyń sheńberinde shetel ınvestorlarynyń quqyn ózderinde týyndaǵan quqyqtyq daýlar boıynsha sapaly ári ádil sheshý júzege asyrylady.
Úshinshiden, qylmystyq is júrgizý sheńberinde sottarda, onyń ishinde sotqa deıingi kezeńde, aıyptaý men qorǵaý arasynda teńgerim qamtamasyz etiletin bolýy tıis.
Buǵan adamnyń konstıtýsııalyq quqy men bostandyǵyn shekteıtin tergeý sýdıasynyń barlyq tergeý áreketin sanksııalaý boıynsha ókilettilikterin odan ári qaraı keńeıtý esebinen qol jetkiziletin bolady.
Tórtinshiden, qazaqstandyq sottardyń tóraǵalary – quqy teńderdiń ishindegi joly keńderi ekenin umytpaý mańyzdy.
Sondyqtan olardyń tarapynan basqa sýdıalar qabyldaıtyn sheshimge yqpal etý múmkindigi múldem bolmaıdy.
Besinshiden, memlekettik sot oryndaýshylaryn kezeń-kezeńimen qysqartý arqyly jeke sot oryndaýshylarynyń ınstıtýty odan ári damytylady.
Sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtatyn sharalardyń mańyzy erekshe.
Meniń tapsyrmam boıynsha búginde qurmetti zeınetke shyqqan sýdıalardy zeınetaqylyq qamtamasyz etý boıynsha barlyq máselelerin sheshýdi qarastyratyn zań qabyldanǵany belgili. Bul sýdıalarǵa bar kúsh-jigerin sot tóreligin barynsha obektıvti atqarýǵa aýdarý múmkindigin beredi.
Budan bólek, bizge barlyq quqyq qorǵaý organdarynyń jáne bárinen buryn polısııanyń adamdardyń múddesi men quqyqtyq tártipti nyǵaıtý qyzmetinde turýyna qol jetkizýimiz qajet.
Bul úshin jergilikti bıik organdary men jergilikti qoǵamdastyqtarǵa esep beretin jergilikti polısııa qyzmeti qurylady. Osyndaı qyzmet tutastaı Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe birqatar elderde ózin jaqsy tanytty.
Jergilikti polısııa qyzmetiniń qaraýyna qoǵamdyq tártip kúzeti, turmystyq qylmysqa qarsy turý, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý men usaq quqyq buzýshylyqtarǵa atymen tózbeýshilik máseleleri berilip otyr.
Osy jańalyqtar jańa zańnamada kórinis tapqan. Onda, sondaı-aq, azamattardyń etıkalyq normalardy buzǵan polısııalardyń ústinen túsirgen aryz-shaǵymdaryn qaraıtyn qoǵamdyq keńester men ózge de konsýltatıvtik-keńestik organdar júıesin qurý qarastyrylǵan.
Sondaı-aq, «Qylmystyq quqyq buzýshylyq kartasy» ınternet-portaly qurylatyn bolady. Mundaı tetik álemniń birqatar elderinde tabysty qoldanylyp keledi. Osy veb-resýrsqa eldegi barlyq qylmystyq quqyq buzýshylyqtar jedel engiziledi. Bul jurtshylyqtyń quqyq qorǵaý organdary jumysynyń tıimdiligin baqylaýyna múmkindik beredi.
Penıtensıarlyq júıeni jaqsartý kókeıkesti másele bolyp tabylady. Bul jumys memlekettik-jekemenshik áriptestigin damytý sheńberinde júrgizilýi tıis.
Shetelderdiń tabysty tájirıbeleri jeke sektordy penıtensıarlyq mekemelerdi salý men paıdalanýǵa tartý jónindegi sharalardy júzege asyrýdyń negizi bolýy tıis.
Sondaı-aq, buǵan deıin zańnan attap, sonysy úshin jazasyn ótegen adamdarǵa kómek kórsetý men yqpal etý mańyzdy.
Bul úshin áleýmettik ońaltý keshendi damytylyp, jazasyn ótep jatqan azamattar úshin arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetý standarttary engiziletin bolady.
Tutastaı alǵanda, Qazaqstanda quqyqtyq memlekettiń ornyqtyrylýy – birtutas jańǵyrtý úderisi aıasynda sheshilip jatqan bizdiń konstıtýsııalyq mindetimiz. Belgilengen sharalar men qadamdardy júzege asyrý azamattardyń, sondaı-aq, shetel ınvestorlarynyń ulttyq sot jáne quqyq qorǵaý júıesine senimin arttyryp, tutastaı alǵanda, elimizdegi bıznes-ahýaldy jaqsartady.
BIýROKRATTYQ ShYǴYNSYZ EKONOMIKAǴA QADAM BASÝ
Aýqymdy jumys ÚShINShI REFORMATORLYQ BAǴYTQA – ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý boıynsha jańǵyrtýlar keshenimen baılanysty.
Bizdiń uzaq merzimdi ustanymymyz ekonomıka qyzmetindegi tranzaksııalyq shyǵyndardy udaıy qysqartý bolýy tıis.
Olardyń kólemi, eń aldymen, memlekettik ınstıtýttardyń qalaı jumys isteıtinine baılanysty.
Salyqtyq jáne kedendik ákimshilik júrgizýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalar zor mańyzǵa ıe bolady.
Birinshiden, bul arada áńgime salyqtyq jáne kedendik júıelerdi kiriktirý týraly bolyp otyr.
Birte-birte elektrondy pishimge kóshiriletin taýarly-kóliktik júkqujat baqylaýy engiziledi. Sondaı-aq, qujattardyń sáıkestendirilýi pishini negizinde salyqtyq jáne kedendik tekserýler resimi ońtaılandyrylady.
Tekserýlerge shaǵym berý resimi birtutastandyrylady.
Ekinshiden, tabys pen múlikti jalpyǵa ortaq deklarasııalaýǵa kezeń-kezeńimen kóshý qarastyrylady.
2017 jyly deklarasııalardy memlekettik kásiporyndar men mekemelerdiń, ulttyq kompanııalardyń qyzmetkerleri – bul shamamen 1,7 mıllıon adam – usynatyn bolady. 2020 jyldan bastap jalpyǵa ortaq deklarasııalaýmen barlyq jeke tulǵalar qamtylady.
Úshinshiden, salyqtyq ákimshilik júrgizýdi ońaılatý maqsatynda qosymsha qun salyǵynyń ornyna satýǵa salyq engizýdiń oryndylyǵy máselesi qarastyrylyp jatyr.
Tórtinshiden, qoldanystaǵy salyqtyq rejimderdi ońtaılandyrý josparlanyp otyr, onda 2017 jyldan salyqtyq kirister men shyǵystardyń esebi mindetti túrde engiziletin bolady. Bul kóleńkeli ekonomıkanyń deńgeıin tómendetýge múmkindik beredi.
EYDU elderiniń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, tabysty jumys istep turǵan ekonomıkanyń mańyzdy qaǵıdaty memlekettiń shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaýy, ony qorǵaýdyń tıisti deńgeıin qamtamasyz etý bolyp tabylady. Bul jaılar bıznestiń ońaltylýy men bankrottyǵynyń jańǵyrtylǵan quqyqtyq qyrlary bar Kásipkerlik kodeksinde kórinis tapqan.
Bıznesti qorǵaý men kásipkerlerge quqyqtyq kómek kórsetýdiń ortalyq tetigi bolýy tıis bıznes-ombýdsmen ınstıtýty nyǵaıyp keledi. Onyń qyzmetiniń zańnamalyq negizi de Kásipkerlik kodeksinde bekitilgen.
Budan bólek, onda memlekettik monopolııaǵa qarsy qyzmettiń quqyqtyq sheńberleri EYDU standarttaryna sáıkes egjeı-tegjeıli baıan etilgen.
Jańartylǵan monopolııaǵa qarsy qyzmet erkin básekelestikti jan-jaqty damytýǵa baǵdarlanýy tıis.
2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap domınanttar tizilimi tek retteletin rynok boıynsha júrgiziledi, al 2017 jyldan bastap tolyqtaı alynyp tastalady.
Tıisti taýarly rynoktarǵa sýbektilerdiń úlesin ulǵaıtýǵa mundaı is-qımyldar básekelestikti shekteý belgisi bolmaǵan kezde ǵana jol beriletin bolady.
2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap baǵalyq retteý alynyp tastalady, onyń ornyna tek monopolııaǵa qarsy retteý men baqylaý quraldary ǵana paıdalanylady.
Monopolııaǵa qarsy qyzmet janynan jańa ınstıtýt – monopolııaǵa qarsy zańnamany buzýshylyqtar qorytyndylary boıynsha qabyldanatyn sheshimderdiń obektıvtiligi men móldirligin qamtamasyz etetin kelisim komıssııasy qurylatyn bolady.
Memlekettiń kásipkerlikpen ózara is-qımyly men áriptestiginiń jańa qaǵıdattary Memlekettik satyp alýlar týraly Zańnyń jańartylǵan redaksııasynda kórinis tapqan.
Olar ónimdi satý úshin uzaq merzimdi kelisimsharttar jasasý arqyly tikeleı ınvestısııalar tartýǵa jańa múmkindikter ashady. Bul, sondaı-aq, Qazaqstanda jańa joǵary tehnologııaly óndirister qurýǵa qyzmet etetin bolady.
Fermerlik pen búkil agrarlyq sektordy damytý úshin aıtarlyqtaı yntalandyrýshy kúsh Jer kodeksine engizilgen ózgerister boldy.
Jańa quqyqtyq normalar jumys istep turǵan 224 myńnan astam agroónerkásiptik keshen sýbektilerine olar jalǵa alǵan 97,4 mln. ga jerdi jekemenshikke alýǵa múmkindik beredi. Onyń ústine, kadastrlyq qunynyń 50%-y kóleminde 10 jyl merzimge bólip-bólip tóleý qarastyrylǵan.
Budan bólek, 102 mln. gektar zapas jerdiń aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizýge arnalǵan 85,3 mln. gektaryn da Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdy jáne jeke tulǵalary jekemenshikke aýksıon arqyly satyp ala alady.
Múlikti zańdastyrý merzimi 2016 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin uzartyldy. Múlik pen aqshany zańdy aınalymǵa qaıtarý úshin qosymsha yntalandyrý sharalary qabyldandy. Qupııalylyqty saqtaýǵa, sondaı-aq, Qylmystyq jáne ákimshilik qýdalaýdan qorǵaýǵa kepildik berilip otyr.
Bul kapıtal aǵynyn ulǵaıtyp, kóleńkeli ekonomıka deńgeıin aıtarlyqtaı tómendetýge múmkindik beredi.
Zańdy tulǵalardyń ońaltylýy men bankrottyǵy resimderi zańnamalyq deńgeıde naqty jáne túsinikti bekitilgen.
Kompanııalardyń bankrottyǵy, álemdik tájirıbege sáıkes, kásiporyndardyń jumysshylaryn qysqartý arqyly toqtap qalýyna alyp kelmeýi tıis.
О́ndiristiń ómirsheńdigi men jumys oryndaryn saqtaý úshin tóleýge qabiletsizdikti sotqa deıingi tártipte retteýdiń jańa tetigi jasaldy. Ol boryshker men kredıtorǵa kásiporyndy qarjylyq saýyqtyrý maqsatynda qaıta qurylymdaý máselelerin birlesip sheshýge múmkindik beredi. Investorlar ózderiniń shyǵyndaryn azaıtýǵa, qalpyna keltirýge múmkindik alady.
Memleket ıeliginen alý men jekeshelendirýdi belsendi ete túsý úshin jekeshelendirýden, aktıvterdi ádil naryq baǵasy boıynsha satýdan, sondaı-aq, qazaqstandyq jáne sheteldik ınvestorlarǵa jekeshelendirýge barynsha qatysýǵa jaǵdaı jasaý úshin shekteýlerdi alyp tastaýǵa múmkindik beretin zańnamalyq ózgerister qabyldandy.
Jekeshelendirýdiń sheshýshi tetigi aksııalardy qor rynoktaryna ashyq aýksıondar arqyly ornalastyrý bolady.
2016 jyldyń I toqsanynda múlikten aıyrýǵa jatatyn nysandardyń tizimi qysqartylyp, barlyq aksıonerlerdiń kvazımemlekettik sektorda ıelikten shyǵarylǵan aktıvterin satyp alýǵa basym quqyqtaryn alyp tastaýdy qarastyratyn zań jobasy jasalatyn bolady.
Jańa tetikterdi esepke ala otyryp Jekeshelendirýdiń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn júzege asyrý bastaldy.
Osy qujat sheńberinde básekelesti ortaǵa «Samuryq-Qazyna» UÁQ, «Báıterek» AQ pen «QazAgro» AQ-tyń memlekettik menshiktegi asa iri 65 kompanııasy, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-tyń quramyna kiretin 173 enshiles jáne táýeldi uıymdary beriletin bolady.
Sondaı-aq, 545 uıymnan turatyn Jekeshelendirý nysandarynyń qoldanystaǵy tizimine ózekti sıpat beriledi.
2016-2018 jyldary «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ, «Báıterek» UBH» AQ pen «QazAgro» UBH» AQ aktıvteriniń bir bóligi básekelesti ortaǵa ótkennen keıin olar yqsham holdıngterge qaıta qurylatyn bolady.
Memlekettik menshikti jekeshelendirý men kvazımemlekettik sektor aktıvterin berý otandyq kásipkerlikti, jeke bıznesti odan ári nyǵaıtý men damytý úshin júrgizilip otyr.
Jekeshelendirýdiń keshendi josparyn júzege asyrý shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa jańa serpin beredi.
Paıdasyn ulǵaıtýǵa múddeli jeke bıznes qyzmet kórsetý aýqymyn keńeıtip, óniminiń sapasyn joǵarylatady, básekelestik ósetin bolady, demek – usynylatyn qyzmettiń baǵasy tómendeıdi.
Agrarlyq sektorda ákimshilik kedergiler qysqarady.
Qazirdiń ózinde aýksıon tetigin engizý jolymen jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn usyný resimi jeńildetildi.
Al bolashaqta biz izdeýdi, baǵamdaý men ken ornyn ıgerýdi qosa alǵanda, geologııalyq jumystardyń barlyq túrin júrgizý tásilin ońaılatýdy qarastyratyn jer qoınaýyn paıdalanýdyń avstralııalyq modeline kóshemiz.
Ekonomıkalyq ósimniń jańa bastaýyn qalyptastyrý men qazaqstandyq bıznestiń básekege qabilettiligin arttyrýda búginde «Ulttyq chempıondar» baǵdarlamasy mańyzdy shara bolyp otyr.
Oǵan qatysýshylar – ımport almastyrýǵa baǵyt ustanǵan óndiris sektorynyń asa perspektıvaly kompanııalary.
32 kompanııa – «ulttyq chempıondar» 2019-2020 jyldarǵa qaraı ishki tikeleı ınvestısııalardy shamamen 750 mln. dollar kóleminde ósirýdi, shamamen 15 myń jumys ornyn qurýdy, eńbek ónimdiligin 30-50%-ǵa arttyrýdy jáne shıkizattyq emes eksport kóleminiń ósimin 260 mln. dollarǵa deıin jetkizýdi qamtamasyz etedi.
SYRTQY INVESTISIIаLARDYŃ JAŃA KО́ZDERI
Ult Josparynyń ekonomıkalyq blogyna kiretin sharalar bizdiń ekonomıkamyzdyń óńdeýshi sektoryna kem degende 10 transulttyq korporasııany tartýdy qarastyrady.
«Zákirli ınvestorlarmen» birlesken kásiporyndar qurý jónindegi jumystarmen óńdeýshi ónerkásiptiń, ınfraqurylymdardyń, energetıkanyń jáne basqa otandyq kompanııalardyń 3 toby qamtylatyn bolady.
Birinshi top – qaıta ınvestısııalaý arqyly tereń jańǵyrtýǵa jatatyn kásiporyndar.
Ekinshi top – transulttyq korporasııalardyń áleýeti paıdalanylatyn kásiporyndar.
Úshinshi top – «zákirli ınvestorlar» úshin joǵary naryqtyq básekeli kásiporyn men eksporttyq brendterdiń paıda bolýy.
Qazirdiń ózinde 26-dan astam TUK-pen kelissóz júrgizilse, olardyń birqatarymen naqty ýaǵdalastyqqa qol jetkizý múmkin boldy.
Ult Josparynyń úshinshi baǵytynyń temirqazyq máselesi táýelsiz sot júıesi, aǵylshyn tilin qoldaný jáne ınvestısııalyq rezıdenttik qaǵıdatyn engizý quqyǵymen jeke zań quzyreti qaǵıdaty boıynsha ASTANA halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AHQO) qurý bolyp tabylady.
«Astana» Halyqaralyq qarjy ortalyǵy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Zańy qabyldanyp, kúshine endi.
AHQO qyzmetiniń ekonomıkalyq nátıjeleri qazaqstandyq kapıtal rynogyna tikeleı shetel ınvestısııalarynyń aǵyny esebinen jyl saıyn orta eseppen IJО́-niń 1 paıyzǵa deıin jedeldete ósýinde kórinis tabatyn bolady.
Munyń syrtynda AHQO sheńberinde 2 myńnan astam bilikti jumys oryndary qurylady.
Bizdiń elordamyz Astana Eýrazııanyń iskerlik, mádenı jáne ǵylymı ortalyǵy retinde damyp, áýejaıdyń jańa termınalyn qosa alǵanda, zamanaýı halyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq júıege ıe bolady.
INNOVASIIаLYQ INDÝSTRIIаLANDYRÝ KО́KJIEKTERI
Ult Josparynda ekonomıkanyń birqatar perspektıvaly sektorlaryn damytý boıynsha sharalar qarastyrylǵan.
Birinshi kezekte ol elektr energııasy sektoryna jáne energııalyq tıimdiliktiń ósýine qatysty.
Bizge 2020 jylǵa qaraı IJО́-niń energııa syıymdylyǵyn 25 paıyzǵa jáne ǵasyrdyń ortasyna qaraı 50 paıyzǵa tómendetýge qol jetkizý kerek.
Ol úshin energııa servıstik kelisimsharttar tetigi arqyly energııa únemdeý salasyna strategııalyq ınvestorlardy tartý qajet.
Jeke energııa servıstik kompanııalardy damytýdy belsendilendirýdiń, olardy energııa únemdeý salasyna qyzmetter keshenin usynýǵa yntalandyrýdyń mańyzy zor.
Eldiń tutynýshylaryn elektr energııasymen senimdi jabdyqtaý – elektr energetıkasynyń negizgi mindeti.
Elektr energetıkasy salasyndaǵy zańnamadaǵy ózgerister energııa óndirýshi uıymdarǵa «biregeı satyp alýshy» modelin engizý arqyly negizgi qorlardy jańǵyrtýǵa, qaıta qurýǵa, ulǵaıtýǵa jáne jańartýǵa salynǵan ınvestısııalardy qaıtarýda uzaq merzimdi kepildikter berýdi qamtamasyz etýdi kózdeıdi.
Energııa men jabdyqtaý senimdiligin arttyrý jáne túpki tutynýshylar úshin elektr energııasy baǵasynyń baqylaýsyz ósýiniń aldyn alý úshin óńirlik elektr jelilik kompanııalar men elektrmen jabdyqtaýshy uıymdardy nyǵaıtý boıynsha jumys júrgiziledi.
Ol salaǵa ınvestısııalar tartý úshin qolaıly jaǵdaılar týǵyzyp, elektr energııasynyń halyqaralyq aǵyndaryn ishki tutynýshylar paıdasyna qaraı retteýdi qamtamasyz etedi, salany memlekettik basqarý sapasyn arttyrady.
Biz ǵylymdy qajet etetin ekonomıkany qalyptastyrý boıynsha jumystardy jalǵastyra beremiz.
Bul oraıda básekege qabiletti, joǵary tehnologııaly óndiristerdiń synı massasyn ósirýge qol jetkizý mańyzdy.
Qazir Dúnıejúzilik bankpen «Tehnologııalardy kommersııalandyrý» baǵdarlamasyn birlesip júzege asyrý sheńberinde 65 ǵylymı joba oryndalýda.
Zákirlik TUK-terdi tartý tehnologııalyq damý ortalyqtaryn qurýǵa múmkindik beredi.
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń ekinshi besjyldyǵynyń nátıjeleri boıynsha-aq birqatar sheshýshi kórsetkishterge qol jetkizilmek.
Bıznestiń ınnovasııalyq belsendiligi IJО́-niń 20 paıyzyna deıin, ınnovasııalyq ónimder úlesi 2,5 paıyzǵa deıin artady.
Kólik tasymaldary júıesi men tranzıtti damytý maqsatynda, «Nurly Jol» Memlekettik baǵdarlamasynda qaralǵandaı, respýblıkalyq mańyzdaǵy 7 myń shaqyrymnan astam avtomobıl joldary qaıta jańǵyrtylatyn bolady. Olarda aqy alý júıesin engizý josparlanǵan.
2022 jylǵa qaraı jol júrýden túsken alymdar shamamen 41 mlrd. teńgeni quraıtyn bolady, al ol respýblıkalyq mańyzdaǵy avtojoldardyń búkil júıesin ustaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Qazaqstandy halyqaralyq kóliktik-kommýnıkasııalyq aǵyndarǵa ıntegrasııalaý maqsatynda mýltımodaldy «Eýrazııalyq transqurlyqtyq dálizin» qurý boıynsha joba bastaldy.
Ol júkterdiń Azııadan Eýropaǵa kedergisiz tranzıtin qamtamasyz etedi, júk jetkizý qunyn 2 eseden astamǵa tómendetedi.
Qazaqstandyq marshrýttarǵa qosymsha júk aǵyndaryn tartý kóliktiń barlyq túrlerimen tranzıttik tasymaldy 2020 jyly qazirgi 18 mln. tonnadan 33 mln.tonnaǵa deıin jáne 2030 jyly 50 mln. tonnaǵa deıin ulǵaıtady.
Konteınerlik tasymaldardy memlekettik retteýden bosatý taıaýdaǵy 5 jylda olardyń kólemin 500 myń tonnadan astamǵa ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Azamattyq avıasııa salasynda áýe tasymaldary, eń aldymen, otandyq tasymaldaýshylardyń tranzıttik áleýeti maqsatty túrde ulǵaıtylatyn bolady.
Áýe tasymaldarynyń rentabeldiligin arttyrý úshin Almaty mańynda halyqaralyq avıasııalyq hab qurylady.
Astananyń álemdik deńgeıdegi qarjy ortalyǵy retinde qalyptasýy úshin 2019 jylǵa deıin Tokıo, Sıngapýr jáne Gonkong sııaqty jetekshi qarjy ortalyqtarymen jańa halyqaralyq baǵyttar ashylatyn bolady.
Qurylys salasynda qurylys salýshylardyń búkil ruqsat berý resimderin «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha ótý úderisin retteıtin biregeı normatıvtik qujat qabyldanady.
Saraptamanyń jekelegen túrleri, jumystyń tehnologııalyq kúrdeliligine baılanysty jeke sektorǵa beriletin bolady. 2016-2020 jyldary jobalardyń 90 paıyzǵa deıinin jekemenshik rynokqa berý josparlanyp otyr.
Sol sııaqty qurylystyń smetalyq qunyn anyqtaýdyń resýrstyq ádisine kóshý de josparlanǵan, ol qurylys materıaldarynyń, jumys kúshiniń jáne basqa da qyzmetterdiń aǵymdaǵy naryqtyq qunyn eskerýge jaǵdaı jasaıdy.
Onyń syrtynda 2015 jyldyń 1 shildesinen eýrokodtarǵa negizdelgen jańa qurylys normalary iske qosylǵan bolatyn.
Týrızm sııaqty perspektıvaly salada negizinen ákimshilik kedergilerdi tómendetý, jańa týrıstik nysandar men marshrýttardy damytý, kórsetiletin qyzmet sapasyn arttyrý esebinen aıtarlyqtaı ósimge qol jetkizý qarastyrylýda.
ÁLEÝMETTIK JAŃǴYRTÝ YNTALANDYRÝShYLARY
Ekonomıkanyń q
