Igilikti ıdeıa – ulttyq damýdyń kilti

Elbasynyń álemniń damyǵan 30 memleketi sanatyna Qazaqstandy qosý mindeti elimizdegi ómir súrý sapasyn arttyrý saıasatymen ushtasyp jatyr. Onyń ústine bıylǵy Joldaýdyń «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» dep atalýynyń ózi durys baǵytta kele jatqandyǵymyzdyń aıǵaǵy bolsa kerek. Osy oraıda elimiz ekonomıkasy qýatyna demeý berýi tıis «Aq-Jol-Se» kópsalaly halyqaralyq holdıngtik kompanııa­sy óz jumysyn bastap otyr. Biz atalǵan kompanııanyń prezıdenti Qanathan JAQYPOVPEN jolyǵyp, taqyrypqa qatysty birqatar suraq qoıǵan edik. – Qanathan Syrly­baı­uly, Joldaý barsha qa­zaq­standyqtarǵa úlken ja­ýap­kershilik júktep otyr. Qazirgi táýekeldi qadamdarǵa asa saqtyqpen qaraıtyn shaqta jańa da kúrdeli jobany qolǵa alypsyzdar. Árıne, atalǵan joba ómirge jaıdan-jaı kelmesi anyq. Degenmen de... – «Kóp tilegi – kól» deıdi ǵoı qazaq. Tilektes, nıettes azamattardyń qatarynyń kóbeıe túsýi qashanda jaqsylyqtyń nyshany dep bilemiz. Isimizdiń búgingideı kezeńge tap bolýy kezdeısoqtyq ta emes. «Sabaqty ıne sátimen» degen. Jobamyz bas­tamasynyń búgingi kúnge sáıkes kelýi belgili deńgeıde qajettilik dep bilemin. Oǵan daıyndyqtyń bastalǵanyna da birneshe jyldyń júzi bolypty. Kez kelgen kúrdeli joba uzaq daıyndyq pen arnaıy esepteýlerdi qajet etedi. Ideıalyq bastama mine, osyndaı saralaýlardan keıin ǵana nátıjeli bolmaq. Bul rette erekshe aıta keterligi, bizdiń osy qolǵa alyp otyrǵan kópsalaly jobalarymyz Elbasy tarapynan oń baǵasyn aldy jáne olardyń el ıgiligine baǵyttalatyny sózsiz. Bul turǵydan kelgende biz Joldaý aldymyzǵa qoıyp otyrǵan mindetterdi abyroımen atqaryp shyǵamyz degen oıdamyn. – Adam kúshi men izdenisi bir baǵytqa jumsalǵanda ǵana nátıje bereri anyq. Bul rette ne sebepten kópsalaly jobalardy tańdadyńyzdar? – Jekelegen adamnyń eńbek etýine kelgende mundaı paıym­daý­lar ábden oryndy. Rasynda da, etikshiniń egin salýǵa, al eginshiniń etik tigýge múmkindikteriniń shek­teletini sııaqty adam bel­gili bir kásippen aınalyspasa, jumysynyń nátıjesi bolmasy anyq. Alaıda, iri kólemdegi deńgeıde alar bolsaq, onyń ózine tán teorııalary men psı­hologııalyq zańdylyqtary bar. Tabıǵatynan ár adam ózindik qabiletke, erekshelikke ıe. Olar­dyń óz múmkindikterine qaraı eńbek etýin uıymdastyra bilý – menedjmenttik teorııanyń basty qaǵıdasy. Menedjmenttik strategııasy durys jolǵa qoıylǵan kompanııa adamdyq resýrsty tıimdi paıdalanýǵa negiz qalaıdy. Muny bir delik. Ekinshiden, bir salada eńbek etý jaqsy bolǵanymen, onyń da kemshin tustary barshy­lyq. Múmkindikterdiń shektelýi, basqa salalarǵa táýeldi bolýy sony aıǵaqtaıdy. Al, kerisinshe, birneshe baǵyttardyń ózara tutastyqta jáne úndestikte ju­mys isteýiniń de ózine laıyq, kerek deseńiz artyq tustary jetkilikti. Ondaıda biriniń álsiz tusyn ekinshisi tolyqtyryp, turaqtylyqtyń kúshin arttyratyny ómir tájirıbesimen dáleldenip kele jatyr. – «Aq-Jol-Se» kompanııasy ulttyq ekonomıkanyń qandaı sektorlarynda jumys istemek? – Bul oraıda men aldymen Elbasymyzdyń tapsyrmasymen júzege asyrylyp jatqan jobalarymyzǵa toqtalǵym keledi. Birinshiden ol – qoljetimdi baspana. Qoljetimdi baspana degenimiz ne? Ol naryq baǵasynan tómen, qarapaıym kópshiliktiń satyp alý múmkindigine saı turǵyn úı keshenderi. Ony qandaı jol­men tómendetpekpiz? Bile-bil­seńiz, turǵyn úılerdiń qymbat bolýy kóp jaǵdaıda qurylys materıaldarynyń nemese olardy turǵyzýǵa ketken jumys kúshiniń qymbattyǵynan emes, jer baǵasynyń qymbattyǵynan desem qatelespeımin. Osy rette biz Almaty qalasynyń aýdan ákimderimen kelissózder júrgizip, ózara tıimdi jobalardy jasadyq. Iаǵnı, biz ákimdikterge qajetti úıler salamyz, ákimdikter bizge qajetti jer telimderin bóledi. Ekinshi kezektegi kúrdeli jobamyz – taıaý tórt jyldyń ishinde Almaty oblysynyń turǵyndaryn tolyǵymen gazben qamtamasyz etý. Joba esepteri oblystyń iri eldi mekenderin ǵana emes, búkil shalǵaılardaǵy aýyldyq jerlerdiń barshasyn qamtý. Úshinshi baǵytymyz – eresek jasqa tolǵan jetim balalarǵa arnalǵan áleýmettik baǵdarlama. Kompanııamyz kámeletke tolǵan jetim balalardy kásipke baýlý arqyly jumyspen jáne baspanamen qamtamasyz etý sharalaryn júzege asyrady. Al tórtinshiden, iri joba retinde árbir oblys­ta ekoqalashyqtar keshenderin salý kózdelip otyrǵandyǵyn aıta keteıin. Ol degenimiz ne? Ol degenimiz – qysy-jazy adam balasynyń ómiri men tirshiligi úshin qajetti temperatýralyq ortany ustaı alatyn qalashyq. Ol jerde jyldyń barlyq mezgilinde kókónis, jemis-jıdek, saıabaqtar sııaqty baý-baqsha jaıqalyp turmaq. Bul jobalardan bólek aýyl sharýashylyǵy salasynda (mal bordaqylaý da, eginshilik salalary da kiredi) jobalar jeterlik. Jáne óndiristik qurylys, avtomobıl joldary, temirjol qurylysy salalarynda da jumystardy qolǵa almaqpyz. Oǵan qosa densaýlyq saqtaý keshenderin uıymdastyrý jobalary jolǵa qoıylýda. Jobalarymyzdyń qaı-qaısysy da paıdaly áser koeffısıenti joǵary kórsetkishtermen qam­­tylǵan. О́ıtkeni, atalǵan baǵyttarda biz dúnıe júzindegi eń úzdik te jetilgen, ozyq tehno­logııalarǵa negizdelgen prosesterge tańdaý jasadyq. – Mysaly? – Egin sharýashylyǵyn alaıyq. Aıtalyq, biz jylyjaıda ósiriletin ónim óndirisinde tamshylatyp sýarylatyn já­ne birneshe qabatty egistik al­qaptaryn paıdalanbaqpyz. Kánigi jylyjaı keńistiginde egin egýge bir ǵana jazyqtyq betin­de egin óndirisi oryndalatyn bol­­sa, bizdiń tehnologııamyzda egistik jazyqtyǵy men keńistigin tıimdi paıdalaný joldary qarastyrylǵan. Munda ár ósimdik qataryna ǵana laıyqtalǵan egis­tik jazyqtyǵy arnaıy egistik syzyqtaryna arnalǵan konstrýksııa aryqtaryna otyrǵyzylady. Ol arnaıy egistik aryqtary birneshe qabattan turady jáne olar ósimdikterge qajet jylý men jaryqtyń, sý jáne mıneraldy zattardyń birkelki túsýin, tıimdi sırkýlıasııalyq aınalymyn qamtamasyz etedi. Mundaı júıede jylyjaıdyń keńistigi men ja­zyqtyǵyn paıdalanýdaǵy paıdaly áser koeffısıenti birneshe eselegen tıimdilikpen paıdalaný júzege asady. Sol sekildi daıyn bolǵan ónimdi saqtaý, óńdeý jáne rynokqa shyǵarý úderisteriniń utymdy tustaryn molaıtý kózdeledi. Jáne artyq shyǵynǵa bastyrmaý jaqtary jiti qarastyrylǵan. Mundaı óndiristik qaǵıdattar tek jylyjaı óndirisimen shektelmeıdi. Aldyńǵy qatarly tehnologııalar dalalyq egistik alqaptarda da keńinen endiriledi. Sol sekildi qurylys salasynda da qymbat emes, ekologııalyq turǵydan taza materıaldardy, sonyń ishinde kúnniń qyzýyn úılerdi energııa­men, jyly sýmen qamtamasyz etýge paıdalaný jaqtaryn aıtýǵa bolady. – Básekelestik – damýdyń kózi desedi, joǵaryda aıtylǵan baǵyttarda burynnan jumys istep jatqan kompanııalar da barshylyq. Sondyqtan jańadan qurylǵan kompanııa retinde básekelestikke tótep bere alasyzdar ma? – Jańadan qurylǵan kompanııa básekege qabiletti emes degen tujyrymdy ózim durys kórmeımin. О́zgermeli, qubylmaly dúnıede barlyǵy da ótpeli, salystyrmaly túrde kórinedi emes pe. Negizinen, «Aq-Jol-Se» kompanııasynyń maqsaty bireýmen básekege túsý, bireýdiń jumysyn tartyp alý emes, biz «jaqsylyq qansha bolsa da kóptik etpeıdi...» degen fılosofııany ustanamyz. Iаǵnı, kim ne istese de odan bizge, qoǵamǵa paıda bolmasa basqa keler zııan joq. Tipti, zııan jasaǵan jannyń ózi alǵashynda bolmashy paıdaǵa tap bolǵanymen, artynan onyń ǵalamat zııanǵa ushyraıtyny anyq. Biz ony tarıhtan da, ómirlik tájirıbeden de kórip kelemiz. Sol sebepten biz tolyqqandy paıdasy bar sapaly jumysty birinshi kezekke qoıamyz. Sapaly áreketten jalpy ómirdiń de sapasy arta túsedi. Osyndaı dástúrdiń búkil elimizge keńinen taralýy Qazaqstandy álemdegi damyǵan elderdiń qataryna qosatyny esh shúbá keltirmeıdi. Elbasymyzdyń Qazaqstandy damyǵan 30 eldiń qataryna qosý ıdeıasynyń júzege asý joldarynyń biri, mine, osy jerde. – Kez kelgen qolǵa alynatyn istiń artynda ýaqyt pen qarajat jatqanyn qaperge alsaq, osy jaǵyn qanshalyqty sheship aldyńyzdar? – Igilikti isterge qaı jerde de suranys joǵary jáne bola da beredi. Bizdiń bastamalarymyz sheteldik ınvestorlar tarapynan jyly qabyldandy jáne olardy qarjylandyrýǵa ázir ekendigi aıqyndaldy. Igilikti ister qarapaıym logıka men qarapaıym arıfmetıka tilderinde túsinikti de uǵynyqty. Sondyqtan da kóptegen sheteldik bıznes kompanııalary jobalarymyzǵa ınvestısııasyn salýǵa múddelilik tańytyp otyrǵan jaıy bar. Bizge seriktester: Skyline Creation, Tam Tabdir ISSUN Engineering Company, Xinjiang Khorgos ZaoZuo Tannery, Co, Ltd, «Kouros» Capital Group Limited, Hongkong Wulian Instrument Development Company, Neochatel Financial Hungary, Tanacsado Kft, SINOWWIDE ENERGY LIMITED, «Xuchang Guangly Highway Engineering Construction Co», Ltd, Infinite Quality Croup Limited dep atalatyn kompanııalardyń qaı qaısysy da halyqaralyq rynokta jumys istep ysylǵan, ózderiniń sapalyq belgilerimen tanylyp úlgergen bıznestik qurylymdar. Onyń ústine memleket tarapy­nan da qyzmetimizge baılanys­ty salyqtyq jeńildikter qa­rastyrylǵan. Meniń paıymdaýymsha, bul aıtylǵandardyń barlyǵy jobalardyń sóz júzinde emes, is júzinde sátti júrgizýdiń alǵysharttary bolyp tabylady. – Halyqaralyq sapa degennen shyǵady, keıingi kezderi osyndaı iri kompanııalarǵa aǵylshyn tilin jetik bilmegen azamattar bara almaıdy degendi jıi estip júrmiz. Osy jaǵy sizderde qalaı sheshilgen? – Búgingi kúni shet tilderin, sonyń ishinde, orys jáne aǵylshyn tilderin bilý árbir sanaly azamatqa paryz bolyp otyrǵany anyq. Onsyz alysqa bara almaımyz. Elbasynyń da Qazaqstan azamattaryna úsh tildi birdeı meńgerý qajettigine basa nazar aýdaryp otyrǵandyǵy osyny dáleldeıdi. Al bizdiń kompanııanyń talaptaryna keler bolsaq, árıne, tilderdi bil­gen azamattarǵa basymdyq beriletini ras, biraq, qolynan is keletin bilikti mamandardy da shettetpeımiz. Tildi aqyryndap úırene berýge bolady. Lıngvıst mamandar eresek azamattardyń shet tilderin meńgerýge jarty jyldan bir jylǵa deıin ýaqyt ketetinin alǵa tartady. Al mamandy daıarlaýǵa ketetin ýaqyt pen materıaldyq shyǵyn odan áldeqaıda kóp. Sondyqtan da biz úshin aldymen mamannyń biliktiligi qymbat. О́z isine qyzyǵatyn adam úshin óz salasy boıynsha shet tilin úırený qıynǵa soqpaıdy. Termınderdiń kóbi aǵylshyn jáne orys tilderinde ekeni eshkimge jasyryn emes. Qosymsha tildi úırenemin degen mamandarǵa kompanııamyzda qashanda jol ashyq. – Densaýlyq saqtaý isimen de aınalysamyz degendi aıtyp qaldyńyz... – Iá, qolǵa alyp jatqan jobalarymyzdyń bir tarmaǵy azamattarǵa sapaly medısınalyq kómek kórsetýge arnalǵan. Bul jerde medısınalyq jumystarmen sol salanyń mamandary aınalysady. Bizdiń mindetimiz – sol dáriger mamandardyń sapaly jumys isteýine jaǵdaı jasaý. Jasyratyny joq, qazirgi kezde Qytaı medısınasy bizdiki­ne qaraǵanda damyp ketken. Olar­­­­­dyń emdeý baǵasy bizdiń medısınalyq qyzmetterden áldeqaıda tómen de, al sapasy joǵary. Osyndaı jaǵdaılardy eskere otyryp, biz Qytaıdyń, Germanııanyń dáriger mamandarymen kelissózder júrgizip, Almaty jáne Qyzylorda qalalarynda zamanaýı onkologııalyq emdeý keshenderin uıymdastyrýdy qolǵa aldyq. Bul bir jaǵynan, bizdiń azamattarymyzdyń shetelderge em izdep sandalmaýy­na septigin tıgizse, ekinshi jaǵynan, sheteldik áriptesterimen otandyq dárigerlerimiz de jumys istep, tá­jirıbe almasady. Saıyp kelgende, aldaǵy ýaqytta bizdiń dárigerler de dúnıejúzilik al­dyńǵy qatarly emdeý sharalaryn meńgeretin bolady. – Medısınalyq qyzmet baǵasyn azamattarymyzdyń qaltasy kótere alady ma? – Durys aıtasyz. Dúnıe­júzinde, ásirese, damyǵan memleketterde medısına qyzmeti óte joǵary baǵalanady. О́ıtkeni, biliktiligi joǵary ister qashanda suranysqa ıe. Joǵaryda men sizge «kez kelgen kompanııanyń bir ispen aınalysqany jaqsy, al odan da kóp istermen aınalysqan odan da jaqsy» degen pikirimdi aıttym. Mine, endi sol sózimdi taǵy da dáleldeýdiń reti kelip tur. Eger biz tek medısınalyq qyzmetpen aınalysqanda biliktiligi joǵary sheteldik dárigerlerdi Qazaqstanǵa alyp kele almas edik. Ony júzege asyrýǵa bizdiń ózge baǵyttardaǵy jumystarymyz, tabystarymyz osy salany sýbsıdııalaýǵa, ıaǵnı shyǵyndardy jabýǵa septigin tıgizý esebinen múmkindik berip otyr. Bizdiń medısınalyq keshen­derimizde mamandar joǵary ja­laqy alǵanymen, azamattarǵa kór­setiletin qyzmet baǵasy tómen ári qoljetimdi bolmaq. Kóp elderde bul másele osyndaı jolmen sheshimin tapqan. Biz joǵary sapaly medısınaǵa muqtajbyz, al joǵary sapaly medısına bizdiń qarjylyq kómegimizge muqtaj. Bar qupııa, bar formýla da osy. – Qazirgi kezde jergilikti bılik qoldaý kórsetip jatyr degendi de estip qalyp jatamyz. Osy turǵydan kelgende jergilikti atqarýshy organmen qarym-qatynastaryńyz qalaı jáne sizderdiń jumystaryńyzǵa qol ushyn berip jatqany bar ma? – Saýalyńyz oryndy. Joba­larymyzdyń júzege asyrylýyna baılanysty máselelerdi sheshýde qol ushyn berip jatqan jergilikti ákimdikter az emes. Sonyń ishinde Almaty qalasy, Almaty jáne Jambyl oblystary ákimderine erekshe alǵysymdy aıtamyn. Elbasynyń júrgizip otyrǵan ınnovasııalyq saıasatyna qatysty enjarlyq tanytatyn laýazymdy sheneýnikter bar shyǵar, biraq olardyń isi ýaqytsha kedergiler dep bilemin. – Sizdiń qolǵa alyp otyrǵan jobalaryńyz úlken qarajatty qajet etetindikten, múmkin bul kedergiler shyǵyndardy únemdeýmen de baılanysty bolar. – Bar másele osynda bolyp tur ǵoı. Elbasymyz qazirgi kezde memlekettik bıýdjetti tıimdi paıdalanýǵa, artyq shyǵyndarǵa shekteý qoıǵany ras. Kerisinshe, eldiń múddesi úshin jasalynatyn sharýalarǵa shetten ınvestısııa tartyp, jumys isteý qajet ekenin uǵyndyryp keledi. Myna bir jaıtqa ózińiz logıkalyq turǵydan qarańyzshy: ekologııalyq tur­ǵydan qolaısyz sanalatyn óńirge óz qarajatyna emdeý-saýyqtyrý ortalyǵyn salyp, tómengi baǵada medısınalyq sharalardy júzege asyramyn degen usynysqa qalaı qaraıtyn edińiz? Mine, osyndaı jaıttarǵa jaýaptyń bolmaýy keıbir jobalarymyzdyń kesheýildeýine sebep bolýda... – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».