Zańdylyqty saqtaý – basty talap

Elimizdiń Bas prokýratýrasy ótken jylǵy jumysyn qorytyndylap, alda turǵan mindetterdi saralady. Keńeıtilgen alqa májilisine Bas prokýror Ashat Daýyl­baev tóraǵalyq etti. Alqa jumy­syna Prezıdenttiń kómekshisi – Qaýip­sizdik Keńesiniń Hatshysy Nurlan Ermek­baev, Májilis depýtaty Qýanysh Sultanov, Prezıdent Ákimshiliginiń jáne Premer-Mınıstr Keńsesiniń jaýapty qyzmetkerleri, Parlament depýtattary jáne Bas prokýratýra janyndaǵy kon­sýltatıvtik keńes músheleri qatysty. Alqada sóz alǵan Bas prokýror A.Daý­yl­baev Bas prokýratýra bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýǵa belsendi túrde qatysýda ekendigine toqtalyp, memlekettik basqarý men quqyq qorǵaý júıesin reformalaý, sondaı-aq zańdylyqtyń ústemdigi qaǵıdasyn qamtamasyz etý jónindegi bizdiń usy­nystarymyz Jańǵyrtý jónindegi Ult­tyq komıssııanyń qoldaýyn tapty, dedi. Bul oraıda jańalyqtardyń biri retinde aıtar bolsaq, taraptardyń jaryssózdik qaǵıdasyn qamtamasyz etý úshin aǵymdaǵy jyldyń birinshi qańtarynan azamattyq isterdiń bes sanaty boıynsha (buryn toǵyz sanat bolǵan) prokýrordyń mindetti túrde qaty­sýy alynyp tastaldy (26-qadam).Úsh satyly sot tóreligi júıesine kóshý jaǵ­daıynda mundaı sharalar prokýrorlardyń kúsh-jigerin memlekettiń jáne óz quqyq­taryn qorǵaýǵa múmkindikteri joq azamat­tardyń múddelerin qozǵaıtyn isterdiń eń mańyzdy tórt sanatyna barynsha sho­ǵyrlandyrýlaryna múmkindik beredi. Al qylmystylyqpen kúres jónindegi jumystyń ashyqtyǵyn jáne ishki ister organdary jumysyna jurtshylyq tarapynan baqylaýdy qamtamasyz etý maqsatynda Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esep jónindegi komıtette jumys istep turǵan aqparattyq servısi negizinde «Qylmystyq quqyq buzýshylyqtar kartasy» ınternet-portaly jasalýda (32-qadam). Qazirgi ýaqytta servıs barlyq oblys ortalyqtary, Astana jáne Almaty qalalary, sondaı-aq 20 monoqalany qamtyp otyr. Jobany tolyqqandy júzege asyrý úshin 7 monoqala jáne 250-den astam aýdan ortalyǵyn qosý qajet. Onyń tolyq qyzmet etýi bıylǵy jylǵa josparlanǵan eken. Sondaı-aq, ınternet-portaldyń negizgi aqparattyq kózi Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tiziliminde (SDTBT) tirkelgen qylmystyq quqyq buzýshylyqtar týraly málimetter bolyp tabylady. Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tizilimi – ótken jyldyń 1 qańtarynan bastap iske qosylǵan jańa Qylmystyq-prosestik kodekstiń tıimdi jańalyqtarynyń biri bolyp tabylady. Onyń iske qosylýy prosestiń bastalýyn aıtarlyqtaı qarapaıym etip jáne statıstıkamen aıla-amaldar jasaýdy azaıtqan. Endi tergeý prosesi aryz tirkelgen sátten dereý bastalady. 2014 jyly sotqa deıingi tekserýdi aıaqtaý úshin qylmystyń quramy bolmaýyna baılanysty qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly 721 myń qaýly jáne qylmystyq ister boıynsha 32 myń qaýly shyǵarý qajet bolǵan. 2015 jyly osy kórsetilgen negizder boıynsha barlyǵy 229 myń sotqa deıingi tergeý qysqartylǵan. Osylaısha, jańa Qylmystyq prosestik kodekstiń qabyldanýyna baılanysty qylmystyq qýdalaý organdary júktemesiniń artýy jónindegi teris joramalǵa qaramastan, júktemeniń azaıýy baıqalady. Bul quqyq qorǵaý organdaryn qylmystyq isterdiń sapasyna shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beredi. Odan ári eldegi qylmystyń tirkelýine toqtalǵan Bas prokýror «Qylmystyq ahýal qylmystyń tirkelýiniń 13,3%-ǵa (341 291-den 386 718-ge) ósýimen sıpattalady. Atap aıtamyn, tek qana tirkelýi. О́sim 2015 jyly birqatar ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń qylmystyq teris qylyqtar qataryna ótýi (tirkelgen 40 208 teris qylyqtyń 32 544-i), sondaı-aq onsha aýyr emes qylmystar (66%-ǵa), aýyr sanattaǵy qylmystardyń 2,8%-ǵa (27 941-den 28 732-ge) jáne asa aýyr qylmystardyń 0,7%-ǵa (2 150-den 2 165-ke) ósýi esebinen boldy. Sonymen qatar, jaǵymdy úrdis retinde aýyrlyǵy ortasha qylmystyq quqyq buzýshylyqtar sanynyń 8%-ǵa (271592-den 249840-qa deıin) azaıǵanyn atap ótýge bolady, olar barlyq qylmystardyń 65%-yn quraıdy, tonaý 14,8 paıyzǵa (14 317-den 12 197-ge deıin), adam óltirý 4,6 paıyzǵa (904-ten 862-ge deıin), buzaqylyq 13,4 paıyzǵa (25494-ten 22086-ǵa deıin), áıel zorlaý 7,4 paıyzǵa (2527-den 2339-ǵa deıin), qaraqshylyq 6% paıyzǵa (957-den 900-ge deıin) tómendegen. Osylaısha, búkil álemde dástúrli túrde qoǵamdyq qaýipsizdik deńgeıin anyqtaıtyn barlyq negizgi qylmys túrleri boıynsha tómendegen», dedi. Rasynda, qylmystyq sot óndirisi sheńberine tartylǵan azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý salasynda qylmystyq jaýapkershilikke negizsiz tartylǵan tulǵalar sanyn 159-dan 37-ge deıin - tórt esege tómendetýge qol jetkizilip, sonyń ishinde qamaýda zańsyz ustaý faktileri 50-den 10-ǵa deıin - bes esege jáne zańsyz ustaý faktileri 79-dan 5-ke deıin – on bes esege azaıǵan. Kepildiń álemdik tájirıbesi engizilip, olardyń sany 3 711-den 16 217-ge deıin – bes esege artqan. Osynyń nátıjesinde qamaýǵa alý sany 21%-ǵa (12 306-dan 10 132-ge deıin) azaıyp jáne ol tek bultartpaý sharasynan ózgeleri múmkin bolmaǵan jaǵdaıda ǵana qoldanylady eken. Sondaı-aq, kelýshilerge jáne ákelinetin azamattarǵa elektrondy baqylaý júıesin engizý nátıjesinde azamattardy ákelý jáne polısııanyń qyzmettik bólmelerinde ustaý faktileriniń sanyn eki esege tómendetýge (459-dan 225-ke) qol jetkizilgen. Prokýrordyń prınsıpshil ustanymynyń nátıjesinde zańnyń jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń buzylýyna jol bergen bes jarym myńnan astam (5684) tergeýshi men anyqtaýshy jazalanǵan. Taǵy bir mańyzdy másele, sotqa deıingi tergeýdi jedeldetilgen tártippen jáne hattamalyq nysanmen aıaqtaý múmkindigi 50 myńnan astam isti (50 376) nemese sotqa joldanǵan barlyq isterdiń 79%-yn (63 852) tergeýmen aıaqtaýǵa jáne sotqa joldaýǵa jol ashqan, bul qylmystyq qýdalaý organdary men sotqa túsetin júktemeni aıtarlyqtaı azaıtyp otyrǵan kórinedi. Bul rette kináni moıyndaý týraly kelisimdik is júrgizý rásimi tártibimen prokýrorlar sotqa 4 myńnan astam qylmystyq isti joldady, bul da tergeýshilerdiń júktemesin azaıtýǵa kómektesti, deıdi baıandamashy. Aıǵaqtardy saqtaýǵa qoıý (500-den astam jaýap alý), qashyqtyqtan jaýap alý (50-den astam jaýap alý), «Mıranda erejesi» (ustaýdyń barlyq jaǵdaıynda) tárizdi jańalyqtar belsendi qoldanylýda. Kináni moıyndaý týraly mámile ınstıtýty tıimdi qoldanylýda. Olar sottarda bir kún ishinde qaralady, jábirlenýshiler men kýálardy shaqyrýdyń qajeti joq. О́tken jyly 3 myń is qaralyp, 77%-y boıynsha úkim shyǵarylǵan.Sotqa deıingi óndiristi qarapaıym etý jáne Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan jańalyqtardyń biri – prosess prokýrory ınstıtýtyn engizý boldy. Jyl boıyna prosess prokýrorlary 1200 soǵurlym mańyzdy qylmystyq ister boıynsha proseske qatysty. Olardyń tergelý (aıaqtalǵandar úlesi 61%) jáne keıinnen sotqa joldaný (49%) tıimdiligi qalǵan qylmystyq ister boıynsha osyndaı kórsetkishterden asyp tústi. Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý salasynda prokýrorlar 14,5 myń zań buzýshylyqty anyqtap, joıǵan.7,5 myń bıznes sýbektisiniń quqyqtary qorǵalyp, al olardy buzǵandary úshin 806 laýazymdy tulǵa ártúrli jaýapkershilikke tartylǵan. Bas kólik prokýratýrasy Kóliktik baqylaý komıtetiniń júk tasymaldaýshylardy negizsiz málimetter boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartý týraly 800 zańsyz aktiniń kúshin joıdy. Osylaısha, jıyn barysynda qadaǵalaý qyz­metiniń nátıjeleri taldanyp, prob­lemalyq suraqtar kóterilip, aldaǵy kezeń­ge basym mindetter aıqyndaldy. Talqy­laý qorytyndysy boıynsha Bas proký­ror oblystardyń prokýrorlaryna bes ıns­tıtýttyq reformany júzege asyrý jó­nindegi «100 naqty qadam» – Ult Jos­paryn oryndaý boıynsha múltiksiz sha­ralar qabyldaýdy tapsyrdy. A.Daýyl­baev zańdylyq pen quqyq tártibin ny­ǵaı­tý, azamattardyń quqyqtary men bostan­dyqtaryn, qoǵam men memlekettiń múdde­lerin qorǵaý, qadaǵalaý organynyń jumys tıimdiliginiń basty ındıkatory retindegi azamattardyń senim deńgeıin arttyrý boıyn­sha tıimdi jumysty qamtamasyz etýdi tap­syrdy. Reformalardy júzege asyrý maqsatynda qabyldanǵan zańdardyń qoldany­lýyn tıisti túrde baqylaý qolǵa alyna­dy. Osyǵan oraı memlekettik qazyna­ny tolyqtyrý jáne bıýdjet qarajatyn jum­saý salasyna qadaǵalaýdy kúsheıtý qajet­tiligine erekshe nazar aýdaryldy. Son­daı-aq, qadaǵalaý tájirıbesin jetil­dirý, jumystyń kameraldyq ádisine birtindep kóshý qajettiligi atalyp kórsetildi. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».