Taýlarǵa bıiktik jarasady

Almatydaǵy Abaı atyndaǵy Respýblıkalyq qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternat alǵashqyda Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen malshy qaýymnyń, aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń, kópbalaly otbasylardyń balalaryna arnalǵan mektep-ınternaty bolyp 1957 jyly ashyldy. Bul kúnde mekteptiń qazaqqa tanylǵan dara tulǵaly shákirtteri az emes. Mysaly, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev, belgili kompozıtor Keńes Dúısekeev, Parlament Májilisiniń depýtaty Máýlen Áshimbaev, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli syndy túlekter legin tanymal jýrnalısterdiń esimimen, óner juldyzdarynyń attarymen jalǵastyra berýge bolar edi... Solardyń biri jáne biregeıi, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy, keıin Ulttyq qaýipsizdik komıteti Akademııasynyń basshys­y bolǵan shákirtim: general-leıtenant Ádil Shaıahmetov týraly sóz qozǵaıtyn ýaqyt ta kelgen sııaqty. Á.Shaıahmetov bizdiń mektepte je­tinshi synyptan bas­tap oqydy. Sol jyldan bastap men oǵan tarıh pá­ninen sabaq berdim. Esimde qalǵany, ol taldyrmash boıly, aqsary júzdi, jınaqy oqýshy edi. Alǵash tanysqanda «Úı tapsyrmasyn aıtýǵa daıyn emessiń», dep eskertý jasaǵanmyn. Sodan mektep-ınternatty bi­tirip ketkenshe, tek qana «bes­tik» degen baǵalarmen oqy­dy. Onyń boıyndaǵy maq­satyna jetpeıinshe jany jaı tappaıtyn tabandylyq qasıetin sol kezden-aq jaqsy bilemin. Keıinnen joǵary oqý ornyn támamdap, elimizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý sa­lalarynda laýazymdy qyzmetter atqardy. Syrttaı tilektes bolyp júretin biz­der, onyń qyzmet baby jo­ǵarylaǵan saıyn boıymyzdy maqtanysh sezimi bılep, oqýshylarymyzǵa úlgi re­tinde jıi-jıi aıtyp otyratyn boldyq. Keıbir oqý­shy­larymyz «biz de óskende Ádil aǵamyzdaı maqtaýly jan bolamyz» dep bizdi qanattandyryp qoıatyn. Aıtqandaı, birde mek­tebimizde «Shaıahmetovtiń tár­bıeshisi bolǵan Shárbaný apaı toqsan jasqa tolady eken. Astanadan telefon shal­ǵan Ádil toıdy ózi ja­sap beretindigin aıtyp, mektep-ınternattyń dırektory Muhtar Botabaıulyna uıymdastyrý jumystaryn tapsyrypty», degen áńgime gý ete tústi. Sodan jınalys bolyp, jasalatyn jumystardy qolǵa aldyq. Boıymyzdy qýa­nysh, maqtanysh sezimderi baýrap, bir-birimizge: «Bul ke­re­met boldy ǵoı!» dep qoıa­myz. Mektep bitirgen túlek­terimizdiń ishinde: bıznesin dóńgeletip júrgender, aty áıgili óner juldyzdary, basshy qyzmettiń qulaǵyn ustaǵandar barshylyq. Olar bizdi kórgen kezde «Apaılap», kishipeıildik jasap turatyn. Qoldary jetimdi anaý-mynaý jaqsylyqtaryn tanytatyn. Biraq, moınyna orasan zor jaýapkershilik alyp, «Tárbıeshiniń, muǵalimniń toıyn ótkizemin», – degendi buryn-sońdy estimegen bizder shynynda da Ádilimizdiń aza­mat­tyǵyna súısindik. О́ıt­keni, mektepte ótetin keshterge arnaıy shaqyrylǵan ke­she­gi keıbir oqýshylarymyz «ke­lemiz» dep ýáde berip, kelmeı jatqanda oqýshymyzdyń my­na isi – kóktegi qolymyz jet­peıtin Aıdy alaqanymyzǵa salyp bergendeı ǵajaıyp oqı­ǵa boldy. Toı kópshiliktiń kó­ńi­linen shyǵatyndaı áserli ótti. Esimde júrgen jáne bir oqıǵa, 2007 jyly mek­tebi­mizdiń qurylǵanyna elý jyl tolý merekesi toılanatyn boldy. Biz mektepti bitirgen túlek­­terdi izdestirip, gazetterge habarlama jasadyq. Stýdentter saraıynda ótetin bul saltanatty ótkizý úshin kóp qarajat kerek ekenin esti­dim, másele qıyndady. Mek­tep dırektory Muhtar Botabaı­ulynyń aıtýyn­sha bul kúrdeli máseleni de Ádil Shaıah­metuly sheship bergen. Men ómirimniń elý jeti jy­lyn mektepke arnappyn. Zeınetkerlikke shyqqan soń da, mektebimdi, oqýshylarymdy qımaı, kásibimmen qoshtasqym kelmeı júrdim. Jetpis jeti jasymda zeınetkerliktiń de qyzyǵyn kóreıin dep dem­alysqa kettim. Biraq, bári men oılaǵandaı bolmady. Bir-eki aıdan soń aýrýhanaǵa túsip, tósekke tańyldym. Sondaı keleńsiz kúnderdiń birinde pala­tadaǵy esigim qa­ǵyldy. «Kirińiz» deýge yqy­la­sym bolmaı, kirgenderge de qa­ramadym. Daýysynan tanydym, bas dárigerdiń orynbasary Gúlnur Zeınelqyzy eken. «Orynsha Jolmuratqyzy, bilesiz be sizge kim kelgenin? Oqý­­­shyńyz Ádil Shaıahmetuly kelip tur», – degende jalma-jan tósegimnen turýǵa um­tyl­dym. Ádilim kire sala qushaq­tap, turǵyzbaı, qarsyda turǵan oryndyqqa jaıǵasty. – Ádil qaraǵym, ýaqytyń esepteýli ǵoı, qyzmetiń aýyr, nesine áýre boldyń? – degenime: – Alańdamańyz, apaı, bir kúnge densaý­lyǵymdy teksertýge kelip edim, aýyryp qal­ǵan joldastarǵa kirip shyqtym. Sizdiń osynda ekendigińizdi estip, hal-jaǵdaıyńyzdy kóz­ben kórip, amandyq-saýlyq surasaıyn dep kelge­nim ǵoı. Áli-aq jazylyp, shaýyp jú­retin bolasyz. Syrqatqa berilmeńiz, – dedi. Meniń kóńilimdi basqa jaq­­qa aýdaryp, jabyǵyńqy qa­­baǵymdy ashqysy kelip, ba­lalyq kezderin eske alyp, ustazdar, oqýshylar týraly áń­gimesin aıtyp, kóńilimdi bir kó­terip tastady. Kóp jaıt esime tústi. Á.Shaıahmetov gýmanıtarlyq pán­­der ǵana emes, matematıka, fızıka pán­derin de súıip oqy­­dy. Boıyna bala kúninen jaqsy qasıetter jınady. Qa­zaqı tárbıe aldy. Maǵan ke­lisiniń ózi de sony kórsetip otyr. Bıikte júrýiniń negizgi se­bepteri de osydan bolar. Shákirtimmen áńgimelese otyryp, ýaqyttyń qalaı ótke­nin de baıqamaı qalyppyn. «Ádil, aınalaıyn, biraz áńgi­meleskenimizdiń áserinen men aıyǵyp ketkendeı bolyp otyr­myn. Anama baramyn dep otyrsyń, menen sálem aıta bar. Saǵan kóz tımesin, sendeı uldy týǵan ana – baqytty ana. О́mir ókinishsiz bolmaıdy. Ákeń seniń bıikke shyqqanyńdy kóre almapty. Topyraǵy torqa bolsyn!» – dep kóńil aıttym. Shákirtim ketken soń biraz ýaqyttan keıin Senat otyry­synda ony Qazaqstan Respýb­lıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy etip be­kitken sátin kórdim. Sol kez­de anasynyń qandaı se­zim­de bolǵanyn aıtpaı-aq sezip otyrdym. О́zim aspanda qanat qaǵyp ushyp júrgendeı boldym. Senatorlardyń bildirgen yqylasyn aıtýǵa tilim jet­peıdi. Parlament dálizinde qanshama tilektester qushaǵyna alyp, súıip jatty. Osynsha jandardyń yqy­lasyna bólenýi – júrgen je­rin­degi jalpaq jurttyń súıis­penshiligine bólenýinen degen oı túıdim. «Orynsha apaıymyzǵa general-leıtenant kelip-ketti» degen sózder medbıkeler arasynda jeldeı esti. Onyń ákel­gen jemis-jıdekterinen aýyz tıip, sýsyndaryn zámzám sýyndaı simirdik. Men sol kúni ózimdi óte sergek sezindim. Esimde. 2012 jyldyń kúzi bolatyn. Mektep dırektory habarlasyp, mekteptiń aýlasyna Abaı eskertkishin ornatyp jatqandaryn, onyń ashylý saltanaty bolatynyn aıtty. Bul is-sharany Ádil Shaıahmetulynyń uıym­dastyrǵanyn atap ótti. Es­kertkishtiń ashylýyna kóp adam jınalyp, keremet jaqsy jaǵdaıda ashylý saltanaty ótti. Oǵan berilip jatqan batalar sheksiz boldy. Ádil óziniń naǵyz patrıot ekenin kórsetti. Birde Á.Shaıahmetov telefon soǵyp, «Týǵan jerim – Saý­­ryq batyr aýylyna kelip, anam So­nym­búbiniń dastar­qanynan dám tatyp, týǵan-týys­tarymnyń ara­synda boly­ńyzdar», – dedi. Ba­ratyn kúnimizge qaraı mashına da daıyn boldy. Bir top muǵalim Uzynaǵashqa qaraı jol­ǵa shyqtyq. Ádil Shaıahmetuly men ana­sy, qaryn­dastary jáne bir top aýyl turǵyny bizdi qo­shemettep qarsy aldy. Kish­kentaı aýyldy qalanyń kórik­ti bóligindeı jasandyryp qoıypty. Is basynda júr­gen azamattar óz aýylyna yqy­las bildirse, artta qalǵan aýyl bol­mas degen oı keldi. Shaıah­met aqsaqal men Sonym­búbi 11 ul men qyzdy ósiripti, búginde Sonymbúbi – «Altyn alqa» ıe­geri, eli ardaqtaǵan ana, úlken áýlettiń qazyǵy. «Ádil – el-yrystyń kilti deıtin azamat. Baýyrymyz baılyǵy asyp-tasyp jatqan mıllıoner emes, biraq bedeldi, ony úlken de, kishi de syılaıdy. Qaı jerde bolmasyn sózi ótedi. Ádildiń arqasynda aýylǵa jol tóseldi, gaz keldi, mektep, meshit salyndy. Kóp­ti uıymdastyryp, Qoqan handyǵyna qarsy Suranshy, Saý­ryqpen birge erlik kór­setken Medetbek babasyna Ádildiń uıymdastyrýymen Taýtúrgende kesene, Jambyl aýdanynda eskertkish ornatyldy. Arǵy babasy Shýashtan taraıtyn Abylaıdyń zamandasy, Aqmola, Jetisý, Ońtústik Qazaqstan óńirinde bı bolǵan Qudaıberdi bı týraly tarıhı derekterdi jan-jaqty zerttetip, kólemdi kitap, derekti fılm kórermenderine joldama aldy», – dep jazypty «Tereńnen tartqan tektilik» kitabynda Tó­re­­han Kerbotaev aqsaqal. Ádil Shaıahmetulynyń bul joly da biz bilmeıtin qan­­­shama aza­mattyq qyrlaryn ja­ńadan ta­nyp, Sonymbúbideı sińli taýyp, úıimizge marqaıyp qaıt­tyq. О́tken jyly mektep dırektory Muhtar Botabaıulynyń uıymdastyrýymen Ádil Shaıah­metulymen kezdesý ótti. Shá­kirtim ózinen keıin sol partaǵa otyrǵan oqýshylardyń su­raqtaryna jaýap berdi, óziniń ardager us­tazdaryna sheksiz alǵysyn bildirdi, jastarǵa aqyl-keńesterin aıtty.   Máde­nıet qaıratkeri, aıtysker aqyn, mektep túlegi Serik Qa­­lıev ult rýhanııatynyń jan­­ashy­ry Á.Shaıahmetovke aǵa­sy­na óz arnaý­yn oqyp, tapsyrdy. Ýaqyt qandaı júırik de­seńizshi. Keshegi mektepke ta­­rydaı bolyp kelgen Ádilimiz búgin el tanıtyn azamat boldy. Iyqtaǵy juldyzy ǵana emes, mańdaıdaǵy juldyzy da jarqyraı bersin! «Taýlarǵa bıiktik jarasady» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Bizdiń shákirtimiz osyndaı qasıetterimen bıik, árıne. Orynsha Qarabalına-Qazybaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ALMATY.