Sóz soıyl № 20

Ázil - ospaq, syn - syqaq Birde... – Bul uzaq ta aýyr saparǵa aıa­ǵym shydaı qoıar ma eken?! – deıdi jazýshy Gerold Belger Mań­ǵystaý ólkesine ushyp bara jatyp. – Men saǵan aıaǵymdy bere tu­raı­yn, sen maǵan qarnyńdy bere tur! – deıdi mundaı talaı sapardy, ásirese, qazaq dastarqanyn barynsha kóp kórgen dala perzenti, aqyn Qadyr Myrzalıev. – Mynaý baıtaq Qazaqstanda, qansha baıtaq bolsa da, salmaq aıaqqa túspeıdi, qarynǵa túsedi! *  *  * – Zaman bolsa ózgerip barady. О́z mamandyǵyńmen kún kórý múldem qıyndap ketti. Jurt úı­­­renshikti qyzmetterin tastap, basqa bir tıimdi jumystarǵa aýysyp jatyr. Endi Abaı atamyz aıtqandaı «esektiń artyn jaýyp mal tappasaq», kún kóre almaıtyn túrimiz bar! – deıdi bir jazýshy. – Ras, qazir zaman ózgergen. Endi bir esektiń ǵana artyn tazalap kún kóre almaısyń. Ne ol, bir emes, birneshe esek nemese arty sondaı úlken esek bolýy kerek! – dep túzetedi Qadyr áriptesi. Jýabaı TÁShENOV. ALMATY. «NAN TABÝǴA JETEDI...» «Ala bıeden ala da týady, Qula da týady». Al, bizdiń shalaqazaqtan Shaban attaı «shabysy» joq, Ne ulttyq namysy joq, Salt-dástúrin bilmeıtin, О́zinen assań kúndeıtin, Shala-sharpy bala da týady. Byldyr-byldyr etedi, Aǵylshyn men orys tilin, Sharaınadaı kompıýterin, Shala-pula bilse boldy, Nan tabýǵa jetedi. *  *  * Qara esekke minip ósken, Ana tilin bilip ósken, Shalabaı ákesi máz bolady, Aýyldyń qara balasy keshegi. HIRÝRG PA, QASAPShY MA?.. «Qara eshkige – jan qaıǵy, Qasapshyǵa – mal qaıǵy». Densaýlyǵy ógizdeı, Qany tasyǵan teńizdeı, Sportshymyz Segizbaı Kóp jegendeı áńgelek, Ishi keýip, isinip, Murttaı ushty dóńgelep. Talaı úlken jarysta Jibermeıtin namysty, «О́giz palýan» atanǵan Esil Segizbaıymyz Aýrýymen alparysty. Qaı jeri eken aýyrǵan, Búırek pe, álde baýyr ma? Ásheıinde Qudaıdy Eske almaıtyn Segizbaı Jalbaryndy Táńirge. «Jalmaýyzǵa da jan kerek», Tóseginde dóńgelep, Yńyrsynyp, yshqynyp, Qorqynyshty tús kórip, Kóterilip ystyǵy, Basy aınalyp, qusty da... Shydamsyz baıqus Segizbaı, Qınalǵanda qý jany, О́kirdi kep ógizdeı. Árkimniń bar esebi, Mundaıda jaıly kóriner Aýrýhana tósegi... Bolsa daǵy jerlesiń, Qudaı basqa bermesin, Hırýrg jigit kúshi aǵyn, Keserdeı bolyp tusaýyn, Jalańdatty pyshaǵyn. Esi ketken Segizbaı, О́kireıin dese ógizdeı Erkek degen aty bar, «Alda-jalda sheıt bolsam, Daý-damaıym joq» degen, О́zi jazǵan qolhaty bar, Amalsyzdan shydady. Bolsa daǵy jaqyn tanysy, Joq qoı sirá namysy, Hırýrgymyz murty qııaqty, Tanısyzdar ǵoı Muratty, Umytyp múlde uıatty, Alpys myń aqsha surapty ! – Oı, baýyrym, mynaýyńa Meniń shamam jete me? Baryp qaıtatyn qarjy ǵoı Jyraqtaǵy Mekkege !?. – Jan kerek bolsa beresiń, Áıtpese, soqyrishegiń jarylyp, Tabanda ólesiń!.. – Degen soń Segizbaı qorazdanyp, Qaryzdanyp-quryzdanyp, Alpys myńyn sanap berdi. Hırýrg ishek-qarynyn aqtaryp, Soqyrishegin kesip tastap, Qarynyn «jamap berdi»... *  *  * Qazirgi naryq zamanynda, Dárigerlerdiń qulqy basqa ǵoı. Oılaıtyny adamdardyń densaýlyǵy emes, Sytyrlaǵan aqsha ǵoı... Nurtan TО́LEPBERGENULY. ALMATY. Sol bir kez hıkaıasy О́tken ǵasyrdyń alpysyn­shy jyldarynyń ortasy. Býra­baı­ aýylyndaǵy orys-qazaq orta mek­tebinde tarıhtan sabaq be­rip júrgen kezim. Kommý­nıs­tik par­tııaǵa múshelikke ótý úshin Kúrshim aýdan­dyq partııa komı­tetine kel­dim. Onyń shaǵyn qabyl­daý bólme­sinde qaısymyzdy shaqy­rady dep 10-15 adam kezek kútip tur­ǵan­byz. Bir ýaqytta bıýro ótip jatqan birinshi hatshynyń bólme­sinen tolaǵaı tulǵaly «Qal­ǵutty» qoı sovhozynyń partkomy Tur­synǵalı Moljigitov monshadan býsanǵandaı terlep-tepship shyqty. Qatty renjýli. Onyń sońynan shaǵyn deneli, alasa boıly, qarapaıym eńbek adamy ilese keledi. Sóıtsek, jaǵdaı myna tómendegideı bolypty. «Estimegen elde kóp» degen osy ǵoı. Partııa músheligine kandıdat – bala jasynan mal baqqan, eń­be­gimen tanylǵan ozat shopan, je­timdikti kóp kórgen, birde-bir synyp bitirmegen, oqymaǵan adam eken. Odan bıýro músheleri anany-mynany mólsherlep surapty. Ol bolsa tatymdy jaýap qaıtarmaǵan. Aqyr aıaǵynda birinshi hatshy Aqash Ibejanov: «Osy otyrǵandardan kimdi tanısyń?» – depti. Sonda ol uzyn boıly, tolyq deneli aýdan­dyq halyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Ábilqaıyr Sembaevty qolymen kórsetip: – «Bizdiń Aqshı fermasynda bolyp, mal otarlaryn aralaǵan. Meniń úıimnen et jep, araǵyn iship, tústenip ketken», – depti qannen qapersiz. Uzyn stol basyndaǵylar arýaq­ty eske alǵandaı únsiz qalyp­ty. Birer mınýttan keıin Aqash Jaqypbekuly: «Maly aman, semiz, kúıli, alǵan tóli, qyryqqan júni jaqsy, qabyldansyn», dep usynys jasapty da: «Joldas Moljigitov, kommýnısterdiń saıası saýatyna erekshe kóńil bólińiz» depti. Úmithan NURǴALIEV, zeınetker-ustaz. О́SKEMEN.

*Áziliń jarassa...

Sýretti salǵan Nurlan TAZABEKOV.

Mundaı da bolady eken... Tirkelmegen degen anyqtama ala qoıaıyn dep psıhıatrǵa baryp... kezek uzaq-sonar, kezeksiz kirýshiler júıke juqartyp, bul amalsyz ashýǵa berilip, aqyry aıǵaı-súreńge ulasyp, sońynda buny «psıhıkalyq aýyrýy bar» dep tirkep tyndy... *** Dári ala qoıaıyn dep baryp, baǵasy ýdaı... búıtkenshe óle qalǵan jón shyǵar dep jerleý mekemesine baryp edi... mundaǵylardyń qyzmet kórsetý baǵasy tipten ýdaı... qaıta dárihanaǵa qaraı shapty... *** Zoopark kúzetshisi: – Maǵan eki myń dollar jınap berseńder men arystannyń toryna kirip qana qoımaı, qol-aıaq, basyma deıin onyń aýzyna tyǵa alamyn dep, – keýde soqty. Kelgenderge de qyzyq kerek, álginikin jınap bere qoıyp edi... páleket kúzetshi torǵa kirip qana qoımaı, bas-aıaǵyn arystannyń aýzyna kezekpe-kezek tyǵyp erlik jasaǵany bar... Sóıtsek, páleket kúzetshi sonyń aldynda ǵana 200 dollarǵa 30 kılogramm shoshqa etin satyp alyp, arystandy aýzy-murnynan shyǵara tamaqtandyryp qoıǵan eken... *** Sheteldiń nán de óte qymbat kóliginiń artyndaǵy jazý: «Meni tegi bolmasa súıkep ótesizder me, óıtkeni maǵan da aqsha kerek edi...» *** Zeınetaqysy 10 paıyzǵa ósip edi, ájeıge nemereleri de kelýin 10 paıyzǵa jıiletti... KEShIR, ARNAIY ShAQYRAMYN... Áıelim túngi kezekke jumysqa ketip, mańdaıymyzǵa bitken tórt balany tamaqtandyryp otyrǵanmyn. Bireýi – nan, ekinshisi – aıran, úshinshisi – kóje, tórtinshisi talqan surap esimdi shyǵardy. Osyny ańdyǵandaı aptalap jóndelip, aılap úni óshetin tórdegi telefonǵa til bitkeni. «Tamaq jasaýǵa tapsyrys bergeli otyrǵan báıbishem shyǵar», dep qaltalaqtaı baryp qondyrǵysyn kóterdim. Joq, iship ketken erkektiń daýysyna uqsaıdy. – Áleý, kim eken? – dedim. – Kókishpin ǵoı, ınstıtýtta birge oqyǵan... – Oı, ıt-aý, qaıdan zvondap tursyń? – Vokzaldan… – Oıbý, endi ne istedim… On jyldaı boldy, aty joq kóshede turamyz. Áıelim túngi jumysta, balalarǵa qarap otyr edim. Kete qalsam, myna qaǵynǵyrlar úıdi órtep jiberýden taıynbaıdy. Qap! – Bylaı… jobalap jolyn aıtsań da taýyp alarmyn. –Tyńda onda… Aınalma jolmen baryp temirjol kópirinen ótkesin oń jaǵyńda kommýnıster, sol jaǵyńda Shevchenko kóshesi… Oǵan jetpeı bes pereýlok bar. Ortalarynda eski monsha, Úsenbaıdyń eski úıi, óte qalǵanyńda О́teshtiń órt sóndiretin mashınasy turady, ol ıttiń órt joq kezde ań aýlap ketetini bar… Eger órt sóndiretin mashına kórinbese, sol jaǵyndaǵy Qudyshtyń úıindegi kók motosıkldi kóresiń. Ol ıt te qudasyna baramyn dep otyr edi. Oı, shyn izdegen adam ońaı tabady. Qudyshtyń úıinen keıin kilt burylyp taýǵa qaraı júrseń aldyńnan kók qaqpaly Qapastyń úıi kezigedi. Soǵan jetpeı ońǵa burylyp ketseń sýy joq kóldeneń aryq jatyr. Túsip ketpeı solǵa qaraı jyljysań bir kisilik aǵash kópir… О́tesiń de týra tartasyń… Aty joq eki kósheden ótkennen keıingi burylysta bizdiń kóshe. Sál tómen tússeń, bir jaǵy jabylmaıtyn aǵash qaqpamyz kózge uryp tur. – Túk túsinsem buıyrmasyn! – dedi dosym bulqan-talqan bolyp. – Basqadaı tóte jol joq pa?.. – Eı, onda sen poıyzdyń astynan eńbektep ót te, qumdaýyt sha­­­ǵyldyń arasyndaǵy soqpaq jolǵa tús. Aldyńnan bıik munara kórine­di. Sodan kóz almastan ilgeri júrge­nińde Eskermes shaldyń eski úıi tur. Soǵan jetpeı solǵa burylsań buzylǵan mekteptiń orny jatyr. Oǵan toqtama, túnde urylardyń bári sol jerge jınalady. Sál júrgennen keıin ońǵa burylsań… óı, óziń kóresiń… Shatyrbaıdyń qorasyn aınalyp ótkende shaǵyn kóshe kóldeneńdeıdi. Bas jaǵy­nan sanaǵanda altynshy úı… Kórshi­lerden suraısyń ǵoı… – Tún ishinde kim meni úıine kirgizedi deısiń?.. – Bizdiń jaqtaǵylar esiginiń ilge­gin salmaıdy. Irkilmeı kirip, tezi­rek shyqsań bolǵany. Men maıǵa kes­pe basqansha kelip te qalasyń. Da­vaı, qushaqtasyp kóriskenshe, dosym… Taǵatsyzdana kútkenimdi qaı­teı­in, dosymdy bizdiń úıdiń dámi tart­­­­pa­dy. Túni boıy tentirep, tańǵy poıyz­ben tartyp ketipti. «Keshir. Kóshe­mizge at berilgen kúni nómirin kórse­tip, áıeliń ekeýińdi arnaıy qonaqqa shaqyramyn» dep, qalaǵa ketip bara jatqan Qapshyqbaıdan hat joldadym. Turlyhan KÁRIM. TALDYQORǴAN. * Túrik ázilderi Til Temel Anglııaǵa qonaqqa kelip ornalasyp bolǵan soń odan Jamal surapty: – Aǵylshyn tilin bilmeısiń, munda jetkenshe qatty qınalǵan shyǵarsyń? – Joq-a, ushaqtan túskennen osynda jetkenshe aǵylshyndardyń ózderi qınaldy... Dári Temeldiń jóteli basylmaı aýrý­hanaǵa barsa, dáriger qatelesip Te­­mel­ge ish ótkizetin dári jazyp beredi de: – Bir apta boıy tamaqtan keıin ish te, dári bitkennen keıin kelesiń, – depti. Bir aptadan keıin dáriger surapty: – Qalaı, jóteliń qoıdy ma? Temel jan-jaǵyna kóz tastap: – Shynymdy aıtsam, jótelýge batylym barmaıdy, – depti Temel. Temeki Ǵaryshqa nemis, fransýz jáne túrik ushpaq bolady. Túrkııanyń atynan ushatyn Temel bar daıyndyǵyn jasap úlgergen. Ǵarysh stansasynyń bastyǵy: – Sizder birneshe jylǵa ushyp ketesizder. Sondyqtan qalaǵan nár­selerińiz bolsa ǵaryshqa alyp barýǵa ruqsat beremiz, – dep ǵaryshkerlerdi qýantady. Nemis mıneraldy sý suraıdy, fransýz áıelin birge alyp ketýdi ótinedi, Temel bolsa «Temeki berse­ńizder jetedi» – deıdi. Birneshe jyldan keıin ǵarysh­kerler jerge qonady. Nemis qampı­ǵan dáý qarnymen asyqpaı túsedi. Fransýz áıelimen birge eki balasyn ertip shyǵady. Temel temekisin qo­lyna alyp, kabınadan atyp shyǵyp: – Jerlesterim, sirińke bar ma? – deıdi, sálem bergen jurtqa. Kongress Genetıka taqyrybynda halyq­aralyq kongress ótip, aǵylshyndar: – Biz zertteýdiń nátıjesinde balyq pen túıeniń tuqymyn bir-birimen qosyp edik, holestırınsiz et óndire bastadyq, – dep maqtanady. Odan keıi sóz alǵan fransýzdar: – Bizdiń ǵalymdar taýyq pen sıyrdyń tuqymyn qosyp, etke qatysty máseleniń barlyǵyn sheshti, – dep kergıdi. Sonda Temel minbege shyǵyp: – Ol ol ma, biz qarbyz ben qońyzdyń tuqymyn qosyp kórip edik, qarbyzdy soıǵanda shopaqtary ózdiginen jan-jaqqa qashyp ketetin boldy. Qazir túrikter shopaqsyz qarbyz jeıdi... – degen eken. Arazdyq Temel men Tursyn bir-birimen renjisip qalady. Bir kúni Tursyn eshkisin satý úshin qaladaǵy bazarǵa kele jatyp jol­da Temeldi kezdestiredi. Temel Tur­­synnyń qasynan ótip bara jatyp: – Esekpen birge qaıda barasyń? – dep qaǵytady. Buǵan Tursyn bulqan-talqan ashýlanyp: – Qózińdi ashyp qara, jetegimdegi esek emes, eshki, – deıdi keıip. Sonda Temel Tursynǵa ojyraıa qarap: – Saǵan til qatqan eshkim joq, esh­kińe aıtyp otyrmyn... – degen eken. Túrik tilinen tárjimalaǵan Málik OTARBAEV. STÝDENTTIK «SÚR» SО́Z Eki stýdenttiń áńgimesinen: – Sen nege erte úılendiń, álde boı­­­­daqtyqtan tez jalyǵyp ket­tiń be? – Joq, boıdaqtyqtan qarnym ashyp ketti... *  *  * Eki stýdenttiń áńgimesi: – Qansha emtıhannan quladyń? – Erteńgimen beseý bolady. *  *  * Stýdent úıine kelip, ákesinen aqsha surap jatyr: – Áke, 5 myń teńge bershi. – Ony qaıtesiń? – Aýystyramyn. – Qanshaǵa? – Tórtke. – Sonda qandaı kýrs boıynsha? – Matematıka páninen... *  *  * Test suraǵy: «Abylaı hannyń arbakeshiniń kórshisiniń qaıyn atasynyń qu­dasynyń nemere aǵasy bolyp kele­tin jylqyshynyń jezdesiniń ata­las rýynan shyqqan baqsynyń jylqysynyń aty kim?» Jaýaby: «Abylaı hannyń arbakeshiniń kórshisiniń qaıyn atasynyń quda­synyń nemere aǵasy bolyp keletin jylqyshynyń jezdesiniń atalas rýynan shyqqan baqsynyń jyl­qysynyń atyn ıtim bilip pe?» «Sóz soıyl» ázil-ospaq otaýynyń belsendi avtory Turlyhan Kárimniń budan buryn «Qubyjyq», «Kúldirgim kelip turady», «Erkek qalaı kún kóredi?» atty satıralyq jınaqtary jaryq kórse, endi mine Almaty oblysy ákimdiginiń qoldaýymen «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha «Tilimniń tikeni bar» atty ázil-syqaq kitaby jaryq kóripti. Satırık-jazýshy T.Kárimge jazar kóbeısin, tyń týyndylaryńyz aldymen «Sóz soıyl» oqyrmanyna buıyrsyn deımiz. Múıisti júrgizetin Berik SADYR