Arman. Asý. Baqyt

Qazir álemniń tórt buryshyn daǵdarys pen tapshylyq jaılap alǵany anyq. Odan da beter, keıbir memleketterde halyq «baıtal túgil bas qaıǵy» degendeı, el ishinen tynyshtyq ketken soń basqa baspana, kıerge kıim, isherge as taba almaı alapat ajal sepken atys-shabystan bas saýǵalaýǵa májbúr bolýda. Elimiz mundaı qııametten aman qaldy. Jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovpen «О́mir ótkelderi» atty suhbat kitabynda Nursultan Nazarbaev: «Júrgizilgen reformalardyń tıimdiligi arqasynda biz elimizdiń ornyqty damýyn, ekonomıkanyń odan ári ósýin, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy qamtamasyz etetin tuǵyr daıyndadyq. Memlekettilikti qalyptastyrýdyń, táýelsizdikti nyǵaıtýdyń asa mańyzdy belesterin artta qaldyra otyryp, biz jańa asýlardy qalaı baǵyndyrǵanymyz jóninde tolǵana alamyz», deıdi. Búginde álemge, aınalaǵa qaraı otyryp, buǵan tolyqtaı kóz jetkize alamyz jáne bul jetistikter bizdi odan ári armandarǵa jeteleı túsedi. Soǵan oraı bizdiń qazaqstandyq armanymyz – HHI ǵasyrda kóshbasshy 30 ulttyń biri bolýǵa qol jetkizýimizge jol ashatyny sózsiz. Buǵan qazirgi naqty is týraly Elbasymyzdyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasyndaǵy jańa mindetter tolyq dálel. Mine, osy tarıhı mindetter keshenin iske asyrýdyń konstıtýsııalyq mán-mańyzy týraly bizge zań ǵylymdarynyń kandıdaty Anar JAIYLǴANOVA áńgimelep berdi. Bizge suhbat bergen kezde Anar Jaıylǵanovanyń Konstıtýsııanyń Keńes múshesi bolǵanyn eske salamyz. – Anar Nuralyqyzy, qazirgi álemdik daǵdarys barlyq elge áserin tı­gizip jatyr. Biraq osy daǵ­darystan jol taýyp, odan kúsheıip shyǵýdyń qamyn qamdanǵandar qapyda qal­maı­tyny belgili. Osy oraıda bizdiń eldi de ushpaqqa shyǵara­tyn jol tabyldy emes pe? – Iá, oǵan qazir esh kúmán joq. О́ıtkeni, Memleket basshysynyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» maqalasy «Ár urpaqtyń óz armany bar, ol tek jeke otbasymen ǵana shek­telmeı, týǵan jerge degen súıis­penshilikten týyndaıtyn Otan baqyty. Biz talaı ata-babalarymyz asyl arman etken Qazaqstannyń táýelsizdigi men egemendigin júzege asyrdyq. Eń bastysy, biz jańasha armandaý­dy, el men qoǵamdy damytýda naqty mindetter qoıýdy jáne olardy sheshýdi úırendik. Endigi jańa qazaqstandyq arman – XXI ǵasyrdyń ortasyna qaraı asa damyǵan 30 memlekettiń qataryna kirý» dep bastalady. Shyndyǵynda, Qazaqstanda táýelsiz­diktiń alǵashqy jylda­rynda ekonomıkalyq jáne áleýmettik quldyraýdy toqtatý, qylmystylyqty aýyzdyqtaý, eń bastysy, halyqqa memleket pen ulttyq abyroıǵa degen shynaıy senimdi uıalatý tárizdi orasan zor jumys júzege asyryldy. «Bizdiń tabıǵı resýrstarymyz úlken baılyq, biraq eń bastysy – bizdiń adamdarymyz, olardyń biliktiligi, energııasy, bilimi jáne belsendiligi. Qazaqstannyń gúldenýi men damýyna jeteleıtin basty «altyn kilt» osy», – dep edi Memleket basshysy sonaý 1997 jyly Qazaqstan halqyna Joldaýynda. «Shırek ǵasyrdyń ishinde ǵana Qazaqstan álemdik sharýashylyq baılanystarǵa jáne jahandyq ulttar otbasyna tolyqqandy múshe retinde kiretin egemen ulttyq ekonomıkaǵa aınaldy», – dep atap kórsetti Elbasy 2015 jyly 30 qarashadaǵy Joldaýynda. Biraq ómir bir ornynda tur­maıdy, memleket aldynda jańa únqatýlar men syn-qaterler paıda bolady, óıtkeni, jahannyń barlyq memleketteri qazir kúr­deli kezeńdi bastan keshýde. Bul ýaqyt – álemdik transformasııalar men ózgerister, ıaǵnı turaqsyz kezeń bolyp tur. Keshe ǵana aqaýsyz jumys istep turǵan quraldar búgin isten shyǵýda. Sondyqtan, ne isteý kerek degen zańdy saýal týyndaıdy. Álemde oryn alǵan qıynshylyqtar men qaıshylyqtar bizge qanshalyqty áserin tıgizedi? Osy daǵdarystan Qazaqstan memleketi qalaısha jańaryp ári kúsheıip shyǵady? Bul suraqtarǵa jaýap iz­deý dúnıedegi bolyp jatqan eko­nomıkalyq, saıası jáne quqyqtyq negizgi zańdylyqtardy túsinýden bastalady. Álemde bolyp jatqan jaǵdaılarǵa, qubylystarǵa nazar aýdarsaq, eń bastysy – bul ınvestısııalar úshin básekelestik. Ekinshisi, jańa tehnologııalar úshin básekelestik. Bul jerde tek qana óndiristik tehnologııalar ǵana emes, sondaı-aq, áleýmettik tehnologııalardy eskergen jón. Úshinshiden, ártúrli quqyqtyq júıelerdiń – azamattardyń óz elderine degen kózqarastary senimdi de turaqty bolýy úshin básekelestik. Iаǵnı, ár memleket óz azamattaryna qu­qyqtar men bostandyqtardy kepildik etip qana qoımaı, sondaı-aq olarǵa quqyqtyq qundylyqtardy belsendi túrde darytý qajet. – Bizdiń elimiz jahandyq arenada bolǵandyqtan, bul álem­dik aýmaly-tókpeli quby­lys­tardyń bizge de qatysy bar. Biz­diń qoǵamymyzǵa da eko­no­mıkalyq qana emes, sonymen qa­tar, quqyqtyq tehnologııalar men quraldar qa­jet. О́ıtkeni, tek qana quqyq qoǵamda oryn ala­tyn jaǵ­daılardyń zańdyq shegi men sheńberin aıqyndaıdy ǵoı. – Iá, biz osy turaqsyz ýaqytqa qanshalyqty jańa múmkindikter ýaqyty dep qarasaq ta, «jahandyq táýekelder qoǵamy» oryn alyp otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Tipti bul jaǵdaı adamdardyń quqyqtyq sanasyna da keri áserin tıgizetinin esten shyǵarmaý kerek. Sondyqtan, osyndaı alasapyran zamanda memleket úshin búkil halyqtyń qamyn jegen, erteńin oılaǵan, kemeńger danalyq aýadaı qajet ekeni aıdan anyq. Tarıhqa kóz júgirter bolsaq, mundaı mıssııany ózine kemeńger danalar men aǵartýshy ǵulamalar alǵan eken, al bizdiń baǵymyzǵa qaraı, Qazaqstanda bul mıssııany ózine taǵy da bizdiń Elbasymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev aldy. Bul jerde bastysy, bola­shaq­tyń naqty josparlanýy. Bo­la­shaǵymyzdyń ózin aıqyn da túsinikti jobaǵa aınaldyrý. Ol jobanyń barlyq jaǵynan negiz­diligi, ásirese, quqyqtyq turǵydan beriktiligi qajet. Endeshe, Elbasy qazaqstandyq asyl armandy oryndaý úshin naq­ty qadamdar algorıtmin usynyp otyr: uly maqsatqa jetý úshin 5 ıns­tıtýttyq reformany júzege asyrýdaǵy «100 naqty qadam» Ult Josparyn múltiksiz oryndaý qajet. Atap aıtar bolsaq, memleketti kásibılendirý, quqyq tártibi men zań ústemdigin ornatý, eko­nomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý, onyń ishinde, syrtqy ınves­tısııalardyń jańa kózderin ashý jáne ınnovasııalyq ındýstrııalandyrýdy qolǵa alý ári damytý, jańa áleýmettik saıasat jáne transparentti ári qoǵamǵa esep beretin ashyq memleket qurý. – Osy baǵyttardyń árqaı­sysy boıynsha jol kartalary jasalyp, soǵan qol jetkizýdiń naqty qadamdary anyqtalǵan. Al ekonomıkalyq daǵdarysqa keletin bolsaq, bizdiń Elbasy belgilep bergen basty strategııa­myz: «ósim, reformalar jáne damý» deımiz. – Iá, ınnovasııalyq ekonomıkasyz myqty Qazaqstan bolýy múmkin emes. Sondyqtan, Elbasy bilim berý júıesin damytýǵa, elimizdiń ekonomıkasy úshin kásibı mamandar daıarlaýǵa, sondaı-aq, memlekettiń áleýmettik saıasatynda adamı kapıtalǵa aýqymdy ınvestısııalar salýǵa basa nazar aýdaryp otyr. О́ıtkeni, memleket tarapynan jasalyp jatqan barlyq sharalar men is-áreketter qoǵamnyń qajettilikterine, um­ty­lystaryna jáne áleýmettik kúıine sáıkes bolýy kerek. Iаǵnı is júzinde, árkim memleket tarapynan oǵan qamqorlyq bar ekenin, onyń quqyqtary men zańdy múddeleri aıqyn ári qorǵaýly ekenine jáne memleket óziniń ár azamatynyń erkin jáne abyroıly ómir súrýine jaǵdaı jasaýǵa múddeli ekenin is júzinde sezinip bilýi kerek. Sonda ǵana, memleket pen memlekettik bılik qoǵam tarapynan jan-jaqty jáne shynaıy qoldaý taba alady. Iаǵnı, memlekettiń quqyqtyq júıesinde eldiń mentalıteti, mádenı ustanymdary, halyq ara­syndaǵy ádildik týraly qaǵı­dalar oryn alǵany durys. Qoǵam men memleket tikeleı baı­lanysta, sondyqtan olardyń múddeleri bir-birine saı bolýy kerek. Bul degenimiz, azamattyq qoǵam memleket tarapynan jasalyp jatqan barlyq sharalarǵa qoldaý bildirýi tıis. Bir sózben aıtqanda, qazirgi ýaqytta memleket tarapynan jasalyp jatqan is-áreketterge kópshilik tarapynan túsinistik jáne qoldaý kerek, al kópshiliktiń memleketten kómek kútýleri soǵan laıyq bolýy tıis. Konstıtýsııaǵa sáıkes, Qazaq­stan ózin tek qana demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq memleket dep qana emes, sondaı-aq, áleýmettik memleket dep ornyqtyrady. Bul jaǵdaı, Qazaqstan memleket retinde óz azamattarynyń aldynda múmkindiginshe áleýmettik mindettemelerin oryndaýǵa múddeli ekenin bildiredi. Bi­raq, áleýmettik memleketti pa­ternalıstik memleketpen teńes­tirýge bolmaıdy, ıaǵnı memleket barsha halyqqa áleýmettik kómek kórsetýdi moınyna ala almaıdy, ol kómek tek qana zańda belgilengen arnaıy (materıaldyq jaǵynan neǵurlym álsiz) toptarǵa kómek kórsetiledi. Qoryta aıt­qanda, adamdardyń áleýmettik kómek kútýleri zań sheńberinde bolýy qajet. Sondyqtan Elbasy óz maqalasynda, memleket tarapynan jasalyp jatqan barlyq aýqymdy sharalar men is-áreketterdi aıta kele, Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn tabandy túrde ómirge engizý qajettigin atap ótti. – Osy aıtylyp, júrgizilip, atqarylyp jatqan jaqsylyq­tardyń bárin halyq jetik bilýi qajet dep oılaımyn. Bul tur­ǵyda qandaı sharalar qolǵa alynǵany jón? – Memlekettik bılik tarapynan jasalyp jatqan barlyq reformalar adam úshin, árbir qazaqstandyq úshin jasalatyn bolǵandyqtan, osynyń bárin árbir azamatymyzdyń sanasyna jetkizý qajet. Endeshe, bul jerde buqaralyq aqparat quraldarynyń róli erekshe. BAQ oqyrmandarǵa aqparatty tek qana jetkizip qoı­­maı, sonymen qatar, olarda áleýmettik optımızm týdyratyn durys kózqaras qalyptastyra bil­geni jón. Sondyqtan, Elbasy óz maqalasynda qazaqstandyq BAQ-tardy jańǵyrtý, birqatar mádenı-bilim berý jáne aqparattyq jobalardy júzege asyrý qajettigine de toqtalǵan. «Jahandyq daǵdarys – ol tek qaýip qana emes, sonymen birge, jańa múmkindikter. Qa­zirgi jahandyq daǵdarys bizdiń basymyzǵa kútpegen jerden kelip túsken joq. Biz ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń ekinshi besjyldyǵyn bastadyq, «Nur­ly Jol» memlekettik ınfra­qurylymdyq damý baǵdarlamasyn qabyldadyq, 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult jos­paryn júzege asyrýdamyz, qajetti memlekettik qor men altyn-valıýta rezervin jınaqtadyq, munaı baǵasy 20 dollarǵa deıin tómendegen jaǵdaılarǵa oılas­tyrylǵan is-qımyldar nusqasy ázirlendi. Memleket qandaı jaǵdaıda da áleýmettik min­dettemelerin árdaıym oryndap keledi. – Bir sózben oıymyzdy túıin­der bolsaq, arman asýynan asyp naǵyz kemeldener shaqqa jeter ýaqytymyz alys emes deısiz ǵoı. – Iá, daǵdarystardyń bári ótkinshi, ótedi de ketedi. El tá­ýelsizdigi, ult muraty, ur­paq bo­lashaǵy sııaqty uly qun­dylyqtar ǵana máńgi, dep naq­tylady El­basy óziniń Qazaq­stan halqyna Joldaýynda. Endeshe, «Eldiń baǵyn ashpasa, er muratqa jeter me?! Eriniń saǵyn syndyrsa, el muratqa jeter me?! El tiregi – eri, er tiregi eli bola bilgen qaýymnyń basynan baǵy keter me!», dep dana babalarymyz aıtqandaı, biz Qazaqstannyń osynaý tarıhı taǵdyryna senemiz. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».