Ǵalymjan Ibrahımov

túrki-tatar oıshysy, túrki-tatar bilgirI, túrki-tatar jazýshysy Ahmet Baıtursynulynyń tatar tilindegi maqalasy tabyldy Jaqynda Qazan qalasyna ǵylymı issaparmen baryp qýanyshqa keneldim. Tatarstannyń «Bizdın ıýl» (Bizdiń jol) jýrnalynyń 1928 jylǵy 2-sanynan Ahmet Baıtursynulynyń tómendegi maqalasy tabyldy! Bul eńbek Qazaqstandaǵy bıblıografııalardan ushyraspap edi. Maqala keıipkeri – tatar arasynda bizdiń alashshyldarmen pikirles bolǵan qaıratker, ultshyldyǵy úshin qurban bolǵan, sovet ulttarynyń latyn árpine kóshýine qarsy bolyp Ahmet Baıtursynulyn qoldaǵan, túrki halyqtarynyń birligi jolynda qyzmet qylǵan oıshyl, jazýshy, ǵalym, jýrnalshy (joǵarydaǵy jýrnaldyń redaktory bolǵan) Ǵalymjan Ibrahımov bolǵanmen, munda túrki halyqtarynyń rýhanııatynyń taǵdyry tarazylanady. Mazmunyn, mańyzyn oqyrman ózi baǵalar. Maqala, bálkim, qazaq tilinde jazylyp, redaksııa tatar tiline aýdarǵan bolar. Maqala arab negizdi jazýmen tatar tilinde jarııalanǵan, kırıll jazýyna túsirip, qazaqshaladyq. Sol maqala mátinin jáne maqalanyń skanerlengen kóshirmesin gazetke berip otyrmyn. Kitaphananyń sırek qoryna jol ashyp bergen tatar ǵalymy Kım Mınýllınge, tatar tilindegi mátindi túzýge kómektesken tatar ǵalymy Ilham Gýmerovke alǵys bildiremin. Ǵulamalarymyzdyń jazǵan bir árpin de eskerýsiz qaldyrmaı keıingi urpaqqa jetkizip ketsek, arman joq! Mádenıet jolynda artta qalǵan eldiń alǵa shyǵyp, kózge kórinerlik adamdary saýsaqpen ǵana sanarlyq bolady. Bul – bir. Ekinshiden, ondaı adamdardyń óz halqynan arttyryp, isiniń nátıjesin shetke shyǵararlyqtary da az bolady. Jyraqta, dalada, jatqan biz – qazaq týǵandarynyń kózine Ǵalymjan joldas kópten túsken bir azamat, onyń istegen isteri, oılaǵan pikirleri tatar muhıtynan shetke shyǵyp, bizge de asqan bir kisi. Sondyqtan onyń 20 jyldyq pikir, til qyzmetin eske alyp, oǵan qurmet kórsetip, óz halqy toı qylyp jatqanda, biz de bir-eki aýyz sóz aıtýǵa tıistimiz dep taptyq. Eń áýeli mynany aıtý kerek: bir halyq ekinshi halyqqa túrli jaǵymen jaqyndasady, túrli jaqtan baılanysady, jalǵanady, qandaı halyq bolsa da biriniń mádenıetinen biri paıdalanyp, birinen biri órnek kórip, úlgi alyp alǵa basqany mádenıet tarıhynan belgili. Sol birinen biri úlgi alyp paıdalaný eki halyq arasynda turmys jaǵynan, ǵuryp-ǵadet jaǵynan, til jaǵynan jaqyndyq bolýmen de bek nyq baılanǵan. Sondaı jaqyndyq bolǵanda ǵana birinen biri paıdalaný jeńil bolady, – ondaı jaqyndyq bolmasa, paıdalaný az bolady. Sol kanonnan túrki halyqtary da qutyla almaǵan hám qutyla almaıdy da. Biraq bulardyń arasy jaqyn bolǵandyqtan «oń qol bergendi soly bilmeı» qalyp, óz aralaryndaǵy yqpal-áser sezilmeı qalady. Mysalǵa bizdiń qazaq halqyn alsaq, mańyndaǵy halyqtan árqaısynyń jaqyndyǵyna qaraı paıdalanǵany kórinip turady. Qazaqtyń mańyndaǵy halyqtyń eń mádenıettisi nemis, onan sońǵysy orys, onyń artynda tatar men ózbek turady. Qazaq halqy solardyń mádenıetinen paıdalanǵanda azynan az alyp, kóbinen kóp alyp paıdalanǵan joq, bálkı, jaqyndyǵyna qaraı paıdalandy. Nemis mádenıetinen qazaq, túrki de alǵan joq. Orys mádenıetinen óz erkimenen alǵany – egin sebý. Tatar men ózbekten alǵany: ózbek qazaqqa ıshan berdi, tatar muǵalim berdi. Patsha zamanynda qazaqqa muǵalim ázirlep bergen, qazaqqa túrkı tanytyp, oqýǵa-jazýǵa úıretken tatar boldy. Patsha ókimeti tatar muǵalimin qazaq arasyna jibermeske túrli sharalar istese de, oǵan qaramady, tatar muǵalimi qazaq ishine tolyp ketti. Orys tatardan kóp, onyń mádenıeti de tatardan kúshti edi, ýchıtelderi nege qazaq arasyna shyqpady, nege qazaqqa oqý-jazý úıretpedi? Olardyń qazaq ishine barýyna patsha ókimeti qarsy bolmaq túgili, barýyna járdemdeser edi. Tatar muǵalimin qazaq ishinen qýyp bitire almaı patsha ókimetiniń azaptanýynyń sebebi ne edi? Onyń sebebi joǵaryda aıtylǵan jaqyndyq edi. Orys pen qazaqtyń arasynda kórshilikti jaqyndyq bar, kásibiniń túrinde jaqyndyq bar: ekeýi de egin egedi. Kásibiniń túri jaqyn bolǵandyqtan qazaq orystan úlgi alyp egin egýge úırendi. Onan basqa ne tilinde, ne turmysynda, ne ǵuryp-ǵadetinde jaqyndyq bolmaǵan soń, orys ýchıteli qazaq turmysyna oraılasa almady, qazaq turmysy orys ýchıtelin óz ishine kóptep tarta almady. Munan ne kóremiz? Munan kóremiz: arasynda jaqyndyq bar halyq bireýi alǵa bassa, basqalary da sonan úlgi alyp alǵa umtylady eken, birine biri yqpal jasaıdy eken. Endi osy yqpaldy hám jaqyndyqty úzbeske nendeı sharalar bar? Másele sonda. Joldyń túrli jaqqa qaraı taralýy sol jerde. Bireýler túrki halyqtarynyń arasy erekshelenbes úshin tili bir bolý kerek deıdi. Tili bir bolý úshin mádenıeti tómenderi óz tilderin tas­tap, mádenıeti joǵary bolǵandarynyń tilin qoldanyp, sol tilmen oqytyp, sol tilmen ádebıet týdyrsyn deıdi². Bireýleri túrki halyqtarynyń tilderin birlestirý, áýeli, múmkin bolatyn is emes, ekinshiden, múmkin bolǵanda da oǵan kóp kúsh pen kóp is kerek, ol eshbir túrki halqynyń qolynan kelmeıdi, maqsat túrki halyqtarynyń bárin de bir tilde sóılestirý emes, birinen biri úlgi alyp, mádenıet jolynda birinen biri paılanarlyq etý, ol úshin tilin birlestirgenshe, biriniń ádebıetin ekinshisi ańdarlyq bolsa jetedi deıdi. Mine, osy máselede Ǵalymjan joldas túrki oıshyldarynyń qaı tarapynda turyp qazaq kózine kóringenin aıtyp ótpekshimin.

1. Biz, qazaq halqy, saf qazaq tilinde bas­pa jasap, ádebıetimizdi tiriltkende, balalarymyzdy óz tilimizde oqyta bastaǵanda, tatar týǵandarymyzdyń ol ýaqytta alǵy saptaǵylarynyń kóbisi bul iske qarsy boldy. Ol ýaqytta tatarsha gazet-jýrnaldarda bizge qarsy jazylǵan pikirlerge oryn berildi. Sol ýaqytta bizdiń jolymyzdyń týralyǵyn aıtyp, bizdiń isimizdi qoldaǵan tatar azamattarynan Ǵalymjan Ibrahımov pen Hasan Ǵalı boldy.
2. Birinshi túrkologııa quryltaıynda jasaǵan baıandamasy (doklady) boıynsha Ǵalymjan joldasty qazaqtardyń tanýy basqaraq boldy. Másele – túrki halyqtarynyń qazirgi qoldanýda júrgen jazýy men árpi máselesi edi. Ǵalymjan: «Tildi biriktirý qıyn is, ol qolymyzdan kelmeıdi; mádenıet qazynasy bolǵan ádebıetten túrki halyqtary ortaq paıdalaný úshin til bir bolý kerek edi, biraq olaı emes, til basqa-basqa. Ony biriktirý múmkin de emes. Solaı bolǵan soń, túrki ádebıetin túrki halyqtarynyń báriniń de paıdalanýy bólek, ortaq qazyna etý úshin basqa shara izdeý, basqa amal tabý kerek», – dep shyqty.

Ol amal, Ǵalymjannyń pikirinshe, 1) túrki tilderindegi barynsha ortaq nárselerdi durystap, ortaq paıdalana bilýde, 2) túrki tilderinde joq nárselerdi jańadan kirgizgende túrki halyqtary ózara túsinisip kirgizbek. Túrki tilderinde, bir jaǵynan, birinen birin aıyratyn erekshelikter bolsa, ekinshi jaǵynan, biriktiretin erekshelikter de bar deıdi Ǵalymjan. Máselen, fonetıka zakony bárine de bir; morfologııa jaǵynan sózderdiń túbirindegi dybystarda ortaqtyq bar. Solardy tártipke salyp, ortaq paıdalanarlyq etý kerek. Olaı etý úshin Ǵalymjan mynadaı negizderdi usynady: a) emlede tek fonetıka negizine súıenbeı, sózderdiń týý negizine de qaraý kerek. b) emleni dıalektilerge baılaýdan qashý, baılaýshylarmen kúresý. p) dybys tańbalary (áripter) bir bolý, jańa ataý alǵanda birge túsinisip alý. t) jańa pán ataýlaryn alǵanda ortaq qoldanýǵa jararlyqtaryn alý. j) solardyń bárin til quramalary arqyly ótkizý. Túrki ádebıeti túrki halyqtarynyń ortasyndaǵy ortaq qazyna bolýy týrasynda Ǵalymjannyń qalaı oılanyp, qandaı sharalar izdegeni budan aıqyn kórinip turady. Mine, osy aıtqan nárselerdiń bári de Ǵalymjan joldasty tatar sheginen shyǵaryp, keńirek maıdanda kelbeti bar jalpy túrki-tatar oıshyly, túrki-tatar bilgiri, túrki-tatar jazýshysy etip tanytyp turǵan ister. Ǵalymjan joldasty biz osylaı tanımyz. «Joldas» degen sózdi men bul jerde ádettegi sypaıylyqtan aıtylatyn joldas maǵynasynda almaımyn, shyn maǵynasymen joldas dep alamyn. О́ıtkeni, júrisimiz basqa bolsa da, jolymyz bir. Jolymyzda túrli oı-shuqyr bolar, qaı orynda túsip te qalarmyz, is onda emes, is nıette. Nıetimiz durys bolsa, joldyń oı-shuqyrynan kóp zarar bolmas. Sózdiń sońynda Ǵalymjan joldasqa tilegimiz – uzaq ómir men saýlyq. Ǵumyry bolsa, nıetine jetetinine ımanymyz kámil. Ahmet Baıtursynuly. 24.I.28 – Qyzylorda. ¹ Oıshy degen sóz myslıtel maǵynasynda alynǵan. ² Ataqty Gasprınskıı 30 jyl boıy osy pikirdi taratty. Jamal Válıdıde de sondaı oı bar edi. (“Tatar ádebıetiniń barysy” degen kitabyn qarańyz) Biraq bulardyń taratqan pikiri eshbir jemis bermedi. Qazaq óz aldyna ádebıet týdyrdy. Bashqurt, qyrǵyz sııaqty sany az halyq ta sovet ókimeti arqasynda óz tilin tiriltip, óz ádebıetin qadam bastyrdy. Jantas JAQYPOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti.