Sút bulaǵyn aǵyzǵan

«Andı» JShS-niń súttik ba­ǵyttaǵy golshtın-frız tu­qymdy 474 qashardy alystaǵy Ame­rı­kanyń Aıdaho shtatynan alyp kelgeni kúni keshe sııaqty edi. Sol kezde muhıt asyp kelgen sıyrlardy kórip, ishteı jersinip ketse durys-aý degen oıǵa qalǵanymyz da ras. Jaqynda osy seriktestikte bolǵanymyzda muhıt asyp kelgen qunajyn qasharlardyń ekinshi ret buzaýlap, sút bulaǵyn aǵyzyp qana qoımaı, tabyndy tolyqtyrýǵa múmkindik berip jatqanyn kórip súısindik. Temir-beton buıymdaryn shy­ǵaratyn zaýyttyń burynǵy qosalqy sharýashylyǵynyń izin­de qurylǵan bul seriktestik qala mańyndaǵy №39 temirjol beketi aýmaǵynda ornalasqan. Serik­testik basshysy Mádı Qabaq­baev­tyń áńgimesine qaraǵanda, bul seriktestik 1998 jyldan beri mal sharýashylyǵymen aınalysyp keledi. Buǵan deıin zaýyttyń qosalqy sharýashylyǵynda biraz mal ósirilip, ónimderi qala halqyna usynylǵan. Alaıda, olardyń bári de ónimdiligi tómen jergilikti maldyń tuqymy bolatyn. Bulaı naryqtyq qatynas jaǵdaıynda básekelestikke tótep bermek túgili, tabys tabýdyń ózi múmkin emestigin baıqaǵan sharýashylyq quryltaıshylary men basshylary mal tuqymyn jaqsartýǵa baǵyt ustady, Elbasynyń aýyl sharýashylyǵy keshenderin damytý týraly baǵdarlamalary aıasynda jańa jobany júzege asy­rýǵa qadam jasady. Sóıtip, 2011 jyly seriktestik qolǵa alǵan bul joba elimizdiń údemeli ınno­vasııalyq-ındýstrııalyq damý baǵdarlamasyna endi. «Qaz­AgroQarjy» AQ-tyń qarjy­lan­dyrýy arqyly shetelden jet­kiziletin sıyrlar úshin joba­lyq qýattylyǵy 500 iri qara turatyn taýarly-sút fermasyn saldy. Qazirgi zamanǵy talapqa saı jabdyqtar ornatyp, iske qosty. Osy sharýalar aıaqtalǵan soń, asyl tuqymdy saýyn sıyr­lar alý­dyń qamyna kiristi. Ame­rı­kanyń Aıdaho shtatynan asyl tuqym­dy golshtın-frız sútti sıyryn satyp alýǵa nesıe bóldi. Joba­nyń quny 1079,4 myń teńge turady. Sonyń 916,5 mıllıon teńge­sin «QazAgroQarjy» AQ nesıe­lep otyr. Qalǵan qarjyny quryl­taıshynyń ózi saldy. – Mundaı maldy alǵandaǵy maqsatymyzdyń ózi sút óndirýde álemdik básekelestikke daıyn bolý ǵoı. Bul atalǵan mal tuqymynyń dúnıejúzinde sút óndirý jóninde genetıkalyq qýaty óte joǵary. Bir sıyr jylyna 7 myń lıtrge deıin sút beredi, – deıdi seriktestik dırektory Mádı Qabaqbaev. Taýarly-sút fermasynda maldy jaılaý, saýý avtomatty túrde atqarylady. Munda 40-qa jýyq adam jumys isteıdi. Bir mezette 28 sıyr avtomatpen saýylatyn orynda aýysymyna eki saýynshy jumys isteıdi. Qazir seriktestiktegi iri qara 700-ge jetken. Sonyń 600-i saýyn sıyr. Ázirge munda 310 sıyr saýylady. Ár sıyrdan kúnine 17 lıtr sút saýylady. Kún saıyn 5,2-5,3 tonna sút óndiriledi. Sıyrlar qol­dan uryqtandyrylady. Son­dyq­tan da sıyrlardyń qashan buzaý­laıtyny aldyn ala belgili bolady. Aıyna keminde 25 sıyr buzaýlaıdy. Buzaýlar týǵan boı­da enesinen aıyrylyp, bólek kútim­ge alynady. Byltyr 100 sıyr­dan 80 buzaý alynypty. Jal­py, mun­da saýyn sıyrlar sanyn 1000-ǵa jetkizý kózdelýde. Son­da kú­nine 10-15 tonnaǵa deıin sút ón­dirýge múmkindik týady. – Sheteldik mal bizdiń óńirge jaqsy úırenip, beıimdelip ja­tyr. Sebebi, bul maldar baǵyl­ǵan jerdiń aýa raıymen bizdiń óńirdiń aýa raıy, klımat jaǵ­daıy úılesedi. Sheteldik mal­dy azyqtandyrý máselesi de barynsha durys sheshilýde. Sharýa­shylyqtyń kúshimen júgeri, sýdan shóbi beriledi. Qunarly jemmen azyqtandyrylady, – deıdi malshy Aqjol Molbaev. Seriktestik basshysynyń má­limdeýinshe, buǵan deıin munda óndirilgen sút qaladaǵy óńdeý kásip­ornyna tapsyrylyp kelgen eken. Jaqynda seriktestikte sút ónimderin óńdeıtin sehtyń birinshi kezegi paıdalanýǵa berildi. Qurylys-montaj jumystaryn qosqanda jobaǵa 800 mıllıon teńge ınvestısııa salynǵan. Ázirge osynda ornatylǵan Reseıdiń qondyrǵysyn iske-qosý retteý jumystary júrgizilýde. Sehtyń birinshi kezegi tolyq qýatynda jumys istegende munda aýysymyna 6 túrli 3 tonna sút ónimderi shy­ǵarylady. Olar qaımaq, aıran, súzbe jáne basqalar. Qazir 8 adam jumys isteıdi. Keıin sehtyń ekinshi kezegi iske qosylǵanda 14 túrli 8 tonnaǵa deıin sút ónimderin shyǵarýǵa qol jetkiziledi dep kútilýde. Oǵan Izraıl qondyr­ǵysy ornatylady. Seh tolyq qýatynda jumys istegende 20 adam eńbek etetin bolady. Saýyn sıyrlardy 1000-ǵa deıin kóbeıtýge baǵyt us­tap otyr­ǵan se­riktestikte mal azyǵyn daıyndaý máselesi kól­deneńdeıdi. Taýarly-sút fer­masynyń ma­ńyn­daǵy jerdiń bar­lyǵy sharýa qojalyqtarynyń úlesine berilgen. Sondyqtan se­riktestik sýarmaly jerdi ıge­rýdi qolǵa almaqshy. Alaıda, sharýa­shy­lyqqa bólingen jerdi ıgerýde qolbaılaý bolatyn jaıttar da bar. Se­riktestik bas­shylary ózderine bólingen sha­byndyq alqapqa baratyn jol­daǵy kópirdi kóktemde «Aq­bulaq» AQ-tyń shaıyndy sý to­ǵandarynan jiberiletin sýdyń jyryp ketip, ári qaraı ótýge qı­yndyq keltiretinin aıtady. Qala ákimi Erbol Saǵyn bul máseleni sheshýge ýáde beripti. Qazir munda mal azyǵyndyq da­qyl­dardy sýar­maly alqapta ósirý jolǵa qoıylýda. Bolashaqta onyń kó­lemin keńeıte túsý kóz­delýde. «Andı» JShS taýarly-sút fermasyndaǵy asyl tuqymdy sıyrlardan alynǵan buzaýlarmen bastapqyda óz tabyndaryn to­lyq­tyrý kózdelýde. Sodan keıin asyl tuqymdy iri qarany basqa sharýashylyqtarǵa ótkizý josparlanýda. Seriktestikte atqary­lyp jatqan zootehnıkalyq-mald­á­rigerlik jumystardyń aýqymy, eń­bek úderisin uıymdastyrýdaǵy yjdaǵattylyq bul oıdyń júzege asatynyna kámil sendiredi. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.