«Bul bolyp turǵan zaman – Alashtyń azamatyna zor júk»

Babalar ǵasyrlar boıy armandaǵan azattyqqa qol jetkizgenimizge bıyl shırek ǵasyr tolady. Kezinde Alash jurty derbes el bolyp, keıinnen qolyndaǵy bıligi ýysynan sýsyp shyǵyp ketken kezderi de az bolǵan joq-ty. Dese de, erteńgi kúnnen úmitin úzgen emes. Azattyq úshin arpalysty, táýelsizdik úshin kúresti. Kúreskende de ol úzdiksiz jalǵasyp, urpaqtan-urpaqqa aýysyp otyrdy. Ultynyń azattyǵy úshin kúresken qaıratkerler kóńilge túıgenin halqyna jetkizýge, erteńgi kúnniń qandaı bolaryna boljam jasady. Qaıtsek áleýetti elge aınalamyz dep «tún uıyqtamady, kúndiz otyrmady». О́tken ǵasyrdyń basynda azattyq kúresiniń bastaýynda turǵan Alash kósemi Álıhan Bókeıhanovtyń aıtqany qazirgi qazaqstandyq armanǵa ulasyp jatqandyǵyna kóz jetkizesiz. Bul zańdylyq bolar. Uly Dala tósinde ǵumyr keshken halyqtyń urpaqtary arasynda sabaqtastyqtyń bolýy, babalar amanatyn urpaǵy ári qaraı jalǵastyrýy ǵana eldiktiń ónegesin kórsetedi emes pe! Ult jazýshysy, tarıhshy Tur­syn Jurtbaev Álıhan Bó­keı­hanovtyń memleketshildik ustanymyn beske bólip qaras­tyrady. Eń birinshi ustanymy – Alash ulttyq demokratııalyq memle­ket bolýy kerek. Ol úshin eń aldymen «jer, jer jáne jer» bolýy tıis. Jersiz Otan joq. Álıhan Bókeıhanovtyń uı­ǵarymy boıynsha, qazaqtyń baıyrǵy jerin qashan qazaqtyń ózi ǵylym men tehnıkaǵa sú­ıe­­nip, tolyq ıgermeıinshe, jer jekemenshikke, qonys aýdarý­shylarǵa berilmeýi qajet. Ekinshi ustanymy – Alash jeriniń astyndaǵy, ústindegi, kógindegi barlyq baılyq qazaq­tyń ózine qyzmet etýi kerek. Úshinshi ustanymy – Bókeı­hanovtyń jobasy boıynsha, qazaqtyń jerinde óndirilgen bir ýys jún sol memlekettiń aza­mattarynyń ústine toqyma bolyp toqylyp, kıilýi kerek. Iаǵnı, memleket tolyqtaı eko­nomıkalyq táýelsizdikke qol jetkizýge tıis bolyp shyǵady. Tórtinshi ustanymy – qa­zaq memleketinde memleket quraýshy ulttyń tili, dini, mentalıteti ózge ulttarǵa qara­ǵanda ústem bolýy kerek degenge saıady. Al besinshi ustanymy – eń negizgi ustanymy boıynsha ǵy­lymǵa, sonyń ishinde táýelsiz ǵylymǵa, ulttyq dástúrge negiz­delgen zańǵa súıene otyryp, Japonııa úlgisindegi ult­tyq demokratııalyq memleket qurý. «Tiri bolsaq – aldymyz úlken toı. Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar!» degen Álıhan Bókeıhanovtyń aıtqan boljamyna jetpis jyldan astam ýaqyt ótkennen keıin ǵa­na qol jetkizdik. Táýelsizdik al­ǵanymyzǵa shırek ǵasyrǵa qadam basty. Osy aralyqta baǵyt-baǵdarymyzdy aıqyndap asqaraly mindetterge ıek artyp otyrmyz. «Qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» – sonyń bir aıǵaǵy. «El» sózinde úlken birik­tirýshi kúsh bar, óıtkeni, bar­lyq ýaqyttarda da týǵan jer qazaqstandyqtar úshin eń jaqyn jáne ózine tartýshy qundylyq bolǵan jáne bolyp qala beredi» dep jazdy Elbasy óziniń «Ult Jospary – qazaqstandyq ar­manǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarlamalyq maqalasynda. Osydan bir ǵasyr ýaqyt buryn Álıhan Bókeıhanov qandastaryna tómendegideı sózdermen qaıyrylyp edi: «Qazaqtyń oqyǵan azamattary qazaqqa osyndaıda qyzmet etpegende qashan qyzmet etip paıdamyzdy tıgizemiz?!». El­dik máselesin kún tártibine qo­ıyp, janaıqaımen ult úshin qyzmet etýge úgittegen bolatyn. «Qazaq balasy birigip, tize qosyp is qylsa – halyqtyq maqsat sonda oryndalady». «Bul bolyp turǵan zaman – Alashtyń azamatyna zor júk». Qaıratkerdiń aıtqandarynyń máni áli joǵary. Bıik belesterdi baǵyndyrý, álemdegi ozyq 30 eldiń qataryna ený úshin de jumylyp jumys istep, ýaqyt talabyna qaraı áreket etýde «Alash azamatyna zor júk» artylyp otyrǵandyǵy taǵy málim. Elbasy óz maqalasynda «Qa­zaqstan Táýelsizdiginiń shırek ǵasyry toptasqan halyqtyń ǵana damýdyń tańǵajaıyp shyńdaryna jete alatynyn jan-jaqty kórsetip berdi. «Bizdiń elimiz óziniń tabys­ty damý modelimen turaq­ty­lyqtyń, beıbitshilik pen kelisimniń qanshalyqty ma­ńyzdy ekenin kórsetti» dep bir qaıyrsa, kezinde Álıhan Bó­keıhan «Bostandyqqa aparatyn jalǵyz jol – ulttyq yntymaq qana» dep shegeleı otyryp, «Birlikten aıyrylǵan el qań­ǵyp qalady» dep tujyrym jasaǵan edi. Alash jurtynyń maqsat-mu­raty qaı zamanda da biregeı bolǵanyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Eldik máselesi, basqa jurt­pen terezesi teń dárejede, ıyq­tasa ómir súrý máselesi Alash jurtynyń qaı kezde de basty muraty bolǵan. Bókeıhanovtyń jazǵandaryna úńilseńiz osyny baıqaısyz. «Japonda ki­si qajetine jaratylmaǵan ala­qandaı jer joq. Onda mundaı yjdahatty jankeshtilik bolmasa ashtan ólesiń». Japondardyń jankeshtiligin úlgi etken qaı­rat­ker qazaqtyń ómirdegi óz úlesin alýǵa jantalasýy kerek ekenin ańǵartady. «Ár zamannyń óz rá­si­mi, óz salty bar. Bizdiń za­man­daǵy salt: árkim quqyna talasý, quqyna tartysý bolady. Jylaý salty artta qaldy». Qandastarymyzdyń Álıhannyń aıtqandaryn áli kúnge tolyqqandy túsinip úlger­megenderi anyq. Áıtpese, atalǵan máseleni HHI ǵasyrda qaıta qozdatyp ne kórinipti?! «Qazirgi zamanǵy álemde bar­­­lyq damyǵan memleketter – birtutas ulttar. Olar biryńǵaı ekono­mı­kalyq, saıası jáne mádenı ret-tártippen ómir súredi, olardy damýdyń ortaq maqsattary, jeke adamnyń tabysy mem­lekettiń qýatymen jáne tabys­tylyǵymen ajyraǵysyz baılanysty ekendigine degen biregeı túsinik biriktiredi. Búginde álemniń barlyq damy­ǵan elderi ózderiniń jań­ǵyrtýshy jobalaryn burynnan qalyptasqan birtektilik ne­gizinde júzege asyrady. Qa­zaqstanǵa keler bolsaq, biz de osy jolǵa tústik» dedi Memleket basshysy óziniń Ult Josparyna qatysty maqa­lasynda. Damyǵan elderdiń tańdaǵan baǵytyna ilesken jurttyń baǵyndyratyn belesi de osal bolmaq emes. Endeshe, Ult Josparynyń úkili úmiti de osyǵan saıady. «Bárinen buryn, jańar­tylǵan zańnamalar qoǵamnyń sot júıesine senimin arttyrýǵa yqpal etetin bolady. Ádildik naq sotta saltanat quratyny belgili. Qazaqstan sottaryn refor­malaýdaǵy temirqazyq másele – sapaly sýdıalar korpýsyn jasaqtaý. Sýdıalyqqa kandıdattardy irikteýdiń qatań tetigi men olarǵa qoıylatyn joǵary bi­liktilik talaptary zań tur­ǵysynan qarastyrylǵan. Sot tóreligin úlken ómirlik tájirıbesi bar jáne joǵary moraldyq ustanymdarǵa ıe eń laıyqty ári barynsha daıyn­dalǵan kásibı sheberler júzege asyrýlary tıis». Sot tóreliginiń tıimdiligin arttyrýǵa oraı Elbasynyń aıt­qany bul. Al kezinde Álıhan Bókeı­hanov «Zań – adam paıdasyna jazylady, adam – zań úshin týmaıdy ǵoı», dep quqyqtyq qaǵıdattyń aldymen halyqty qorǵaýǵa arnalatynyn aıta kelip, «Jurtqa ádil bı paıdaly, kópke súıengen, kóp sózin tyndaǵan, bıligin ornyna jumsaıtyn, aram jemeıtin, is biletin, el múddesin ashyq qorǵaı alatyn bolys paıdaly» dep búgingishe aıtqanda, sýdıalarǵa qoıatyn talaptardy túgendep beredi. Sóıtedi de, olardyń táýelsiz bolýyna da keńinen toqtalady: «Bıdi kim bolsa sodan qoryqpaıtyndaı, bireýdiń betiniń qyzylyna nemese bireýdiń jaqsy jaǵasyna qaramaıtyndaı jaǵdaıǵa qoıý shart», deıdi. Elbasynyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda elimizdi órleýge bastaıtyn qa­­ǵı­dalar da jan-jaqty sóz bolady. «Ult Josparyn oryndaı otyryp, biz ózimizdiń Ulttyń órleý dáýiriniń kókjıekterin keńeıtemiz, ózimiz Táýelsizdik jyldary ishinde qol jetkizgen jáne bizge jahandyq damý bergen barlyq múmkindikterdi paıdalanamyz. Álemde, sóz joq, úshinshi álemnen birinshige qadam basqan elderdiń mysaldary bar. Biz olardyń jarqyn tájirıbelerin zertteımiz jáne eskeremiz. Qazir biz ekonomıkanyń, memleket pen qoǵam damýynyń eń tabysty jahandyq model­derin ólshem retinde alamyz. Búginde álemde óziniń jalpyulttyq armanyn umyt qalýdyń júzjyldyǵynan shyǵa otyryp, álemniń eń uly ulttarymen bir qatarda turý turǵysynda beıneleıtinder kem de kem. Biz Qazaqstannyń osynaý tarıhı taǵdyryna senemiz». Bir ǵasyr buryn Álıhan Bókeıhanov «Dúnıe bıligi kúnnen-kúnge aqyldy, usta jurt qolyna aýyp barady» dep beker aıtpasa kerek-ti. Odan bergi jerde qazaq eli keńestik keńistik aýmaǵynda óziniń hal-qaderinshe aldyna maqsat qoıyp, órkenıettiń órisine enetindeı murshasy da bolǵan joq. Al endigi jerde Ult Jospary aıasynda «Tor­ǵaıdyń aq úrpek balapanynsha aýyzdy ashyp, bireýge ja­lynyp-jalpaıa bergennen túk shyqpaıdy, is ónbeıdi» degendi tereń túsinip, «Bóten kisi qazaqqa eshqaıdan eshteńe jaqsylyq ákep bermeıtinin» biletin ýaqyt jetti. «О́z kúshine senbegen adam da, halyq ta eshqashan ómir báıgesin ala almaıdy». Álıhan Bókeıhanov osyny beker aıtty deısiz be! Halqyn qaıraý úshin aıtty. Al endi búgingi isimiz keshegi maqsattyń jalǵasy. Búgingi qazaqstandyq arman – erteńgi naqty ómir. Endeshe, keshegisin búginge, búginin erteńge ushtastyrǵan halyqtyń bolashaǵy da jarqyn bolýy tıis. Ásirelep, aıshyqtap aıtý emes, alǵa qoıǵan maqsattardy naqty júzege asyrǵanda osylaı bolatyndyǵy belgili. «Uly maqsat qoımasaq aldymyzǵa, Bola almaımyz esh­qashan uly halyq!» – biz­diń Qadaǵań da aıtady-aý! Ulttyq minezge tán osyndaı iri sózdi Qadaǵań ǵana, qa­zaq­tyń Qadyry ǵana aıtsa kerek-ti. Endeshe, eldiktiń erteńi, memlekettiliktiń mura­ty turǵysynan kóz salatyn bolsaq, urpaqtar rýhynyń jalǵastyǵyna basa nazar aýdaratyn bolsaq, Qadaǵań aıtqan tujyrymǵa toqtalatynymyz aıqyn. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan».