Qos palataly Parlament

óziniń tıimdiligin kórsetip keledi 1996 jylǵy 30 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi shaqyrylǵan Parlamentiniń birinshi sessııasy ashyldy. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev qatysyp, elimizdegi tuńǵysh qos palataly kásibı Parlamenttiń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdi belgilegen bolatyn. Bul kún Táýelsiz Qazaqstan parlamentarızminiń tarıhy jańa sıpatpen, jańa dástúrmen, jańa deńgeımen jalǵasqan kúni bolyp sanalady. Sodan beri 20 jyl ótti. Osy oraıda elimizdiń tuńǵysh Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy О́mirbek Baıgeldimen suhbat ázirlengen edi. Sol suhbatty nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz. – О́mirbek Baıgeldiuly, siz qos palataly Parlamenttiń bas­taýynda bolǵan jandardyń birisiz. Sol kezdegi jaǵdaı kóz al­dyńyzda shyǵar? – Iá, bári kúni búgingideı esimde. Eń aldymen, qos palataly Parlamenttiń tarıhy 1995 jyly 30 tamyzda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynan bastaý alatynyn aıtý kerek. Elimizdiń Ata Zańynda Parlament Qazaq­stan Respýblıkasynyń zań shyǵarý qyzmetin júzege asyratyn eń joǵary ókildi organy bolyp belgilendi. Bul elimizdiń tarıhyndaǵy tuń­ǵysh kásibı Parlament boldy. О́tkenge topyraq shashý ádetimde joq, degenmen, odaq­tas respýblıka kezindegi, son­­daı-aq, táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldaryndaǵy zań shyǵarýshy organ – Joǵarǵy Keńestiń qyzmeti ózgeshe bolatyn. Shynyn aıtqanda, res­pýblıkamyzdyń Joǵarǵy Keńesi odaqtyq Joǵarǵy Keńestiń sheshimderin qaıtalap otyratyn edi. Al táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Joǵarǵy Keńes keńestik taptaýryn soqpaqtan shyǵa almady. Táýelsizdikke ıe bolǵan Qa­zaqstanǵa kásibı túrde ju­mys isteıtin, memleket qury­lysyn nyǵaıtýǵa atsalysatyn, el damýyna asa qajetti sapaly zańdardy qabyldaıtyn, tu­raqty túrde jumys isteıtin Parlamenttiń qajettigi tarı­hı muqtajdyq bolatyn. Sóı­­tip, Konstıtýsııada bılik tar­maqtary aıqyndaldy, zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligin bólý qaǵıdasy jarııa­landy, tejemelilik pen tepe-teńdiktiń naqty júıesi baıandy etildi. Kásibı Parlament tu­raqty negizde jumys isteıtin eki palatadan: Senattan jáne Májilisten quralatyn boldy. Senat konstıtýsııalyq zańda belgilengen tártippen ár oblys­tan, respýblıkalyq mańyzy bar qaladan jáne elordadan eki adamnan ókildik etetin depýtattardan turady. Negizgi Zań adamnyń joǵary qundylyqtary retinde onyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn bekitti. 1995 jylǵy 5 jeltoqsanda ótken saılaýdan keıin Senat depýtattarynyń negizgi quramy belgili boldy. 1996 jylǵy 24 qańtarda Qazaqstan Prezıdenti joǵarǵy palataǵa 7 depýtatty taǵaıyndady. Osylaısha, Senat quramy tolyqtaı anyqtaldy. 1996 jylǵy 30 qańtarda Qazaqstannyń birinshi shaqy­ryl­ǵan Parlamentiniń birinshi sessııasy ashyldy. Sessııanyń ashylýyna qatysqan elimiz­diń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Parlament aldyn­daǵy negizgi mindetterdi bel­gilep berdi. Bul kún men úshin de erekshe tarıhı kún boldy. Elbasynyń usynysymen Senat depýtattary meni biraýyzdan Senat Tóraǵasy etip saılady. Bul óte jaýapty mindet bolatyn. El tarıhynda buryn qos palataly Parlament te, Senat ta bolǵan joq. Tyńnan túren salǵanda qateliksiz bolmaıtyny anyq, al biraq bizge qatelesýge bolmaıtyn edi. Oǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryndaǵy Joǵarǵy Ke­ńesterdiń tarıhy dálel. Son­dyqtan, maǵan júktelgen mindet – táýelsizdiktiń al­ǵashqy kezeńinde tabıǵı túr­de týyndaıtyn saıası teke­tiresterge urynbaı, memleket qurylysyndaǵy aýqymy zor qadamdardy ilgerilete otyryp, endi ǵana ómirin bastaǵan táýelsiz elimizdiń Parlamentin shyńyraýǵa da, quz-jarǵa da qulatpaı, belgilengen merzimnen aman-esen ótkizý boldy. Bul rette qos palataly Parlamentti qalyptastyrý jáne jumysyn uıymdastyrýǵa úles qosyp, Memleket basshysynyń senimin aqtaýdy mártebeli mindet dep túsindim. Senatqa júktelgen mindet – asyǵystyq pen qar­balastyqqa, negizsizdikke jol bermeı, eldiń beıbit damýyna, erkin ilgerileýine qajetti naqty quqyqtyq sheshimderdi, sapaly zańdardy qabyldaý. Májiliste maquldanǵan zań jobalaryn egjeı-tegjeıli talqylap, jan-jaqty saralap, súzgiden ótkizip baryp qabyldaýdy maqsat ettik. Palatadaǵy 47 depýtat uıym­­­­­shyldyqpen qajyrly qyzmet etti. Salmaqty sheshim­der qabyldaý arqyly joǵarǵy Palatanyń tejegishtik sıpaty da osylaı kórinis tapty dep oılaımyn. Depýtattyq korpýstyń qu­ramyndaǵy 4 ǵylym doktory, 11 ǵylym kandıdaty aıanbaı eńbek etti. Kóptegen depýtattar buryn zań shyǵarýshy organdarǵa saılanǵan edi, olardyń arasynda Qazaq KSR, KSRO halyq depýtattary, kásibı zań shyǵarý qyzmetinde tájirıbesi bar, on ekinshi jáne on úshinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Jo­ǵarǵy Keńesiniń depýtattary boldy. Sondyqtan, sapaly zań qabyldaýda Senattyń óz ereksheligi boldy dep aıta alamyn. – Senat jumysyn bas­ta­ǵan kezde alǵashqy bolyp qandaı zańdar qabyl­dandy? Jumysty neden bas­tadyńyzdar? – Parlament sessııasynyń ashylýynda Elbasy eń aldymen negizgi resimdik máselelerdi retteıtin Senattyń da, Máji­listiń de reglamentterin qa­byl­daýdy usynǵan bolatyn. Palatalardyń reglamentteri qabyldanǵannan keıin uıym­dastyrý máseleleri túbegeıli sheshildi. Sóıtip, biz zań jobalarymen jumys úderisteri belgilenip, tııanaqtal­ǵannan keıin negizgi zań shyǵarý jumys­taryn bastap kettik. Eń alǵash Senattyń tal­qy­laýyna túsken zańdar «Qo­ǵamdyq birlestikter týraly», «Memlekettik emes erikti zeınetaqy qorlary týraly», «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly», sondaı-aq, «Tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar týraly» boldy. Shyny kerek, alǵashqyda bul zań jobalarymen jumys isteý ońaıǵa túsken joq. Depýtattardyń bári birdeı zańger, bári birdeı burynǵy depýtat emes. Osy kezde halqymyzdyń «kóz – qorqaq, qol – batyr» degen maqaly es­ke túsedi. Qandaı kúrdeli qujat, qandaı qıyn zań jobasy bolsa da sol kezdegi senatorlar zań jobasyn jetildirý jumystaryna aıanbaı kiristi. Quqyqtyq saladaǵy tájirıbesi jetkilikti dep aıtý da qıyn edi. Zań jobalary aldymen jumys toptarynda, sodan ke­ıin salalyq komıtet otyrystarynda sarapqa salyndy. Komıtettiń keńeıtilgen otyrysynda zań jobalary jan-jaqty saraptalyp, ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge usy­nystar ázirlenip, palata otyrysyna aldyn ala kelisilgen daıyn jobamen keledi. Senat otyrysynda ári tartyp, beri tartqan talqylaýdyń az bolý sebebi de sol boldy. Bul eńbek ýaqytyn únemdeýge kóp septigin tıgizdi. Biraq, palatanyń jumys ereksheligin túsinbegender ony syn sadaǵyna ile bastaǵanyn da aıtýǵa tıispin. Jumys top­taryndaǵy, komıtetterdiń ál­deneshe otyrystaryndaǵy tal­qylaýlardan beıhabar jan­dar «senatorlar kóp tal­qylamaı, qabyldaı salady» dep te aıyp taqty. Alaıda, zań shyǵarýdaǵy kúrdeli de daý­ly otyrystardyń bárin jurt­shylyqqa jetkizý múmkin emes edi. – Alǵashqy otyrystarda qanshama zań qabyl­da­dyńyzdar, solardyń ishin­de eń mańyzdysy, eń este qal­ǵa­ny dep qaısysyn aıtar edińiz? – Senat qabyldaǵan zań­dar­dyń árqaısysy elimizdiń damýyna asa qajet, ári mańyzdy ekeni aqıqat. Máselen, biz qa­byldaǵan «Memlekettik emes erikti zeınetaqy qorlary týraly» Zań zeınetaqy refor­masynyń bastaýy boldy. Osy zań qabyldanǵannan keıin elimizde zeınetaqy qorlary paıda boldy, eńbek adamdary zeınetaqy qorlarynan esepshot ashyp, jarnalaryn jınaqtaı bastady. Bul keleshektegi zeı­netkerlerdiń alańsyz ómirin qam­tamasyz etýge, memleketten ǵana zeınetaqy kútip otyrmaı, óziniń jınaǵy bolýyna yqpal etti. Endi bir mańyzdy zań «Ti­keleı ınvestısııalardy mem­lekettik qoldaý týraly» boldy. Bul zań bizdiń elimizge sheteldik ınvestorlardyń kóptep ke­lýi­ne jol ashty. Sóıtip, sol arqyly óndirisimizdi da­mytýǵa, ekonomıkalyq jaǵ­daıymyzdy kóterýge, jańa tehnologııalardyń kóptep kelýine múmkindik aldyq. Ásirese, munaı men gaz, tústi metall óndirýdegi burynǵy tehnologııalardyń eskirgeni aqıqat bolatyn. Bizge kelgen ınvestorlar qarjysymen ǵana kelgen joq, jańa stanoktary men jabdyqtaryn da ala keldi. Investısııa kólemi kúrt kóterildi. Mıllıondaǵan AQSh dollary kólemindegi qarjy elimizdiń ekonomıkasyna qo­syldy. Al oǵan jańaǵy biz qabyldaǵan zań múmkindik berdi. Sóıtip, elimizdiń Parlamenti, Senat memleketimizdiń damýyna, ekonomıkalyq órkendeýine zańnamalyq baza qalyptastyrý arqyly úles qosty. Qos palataly Parlamenttiń tıimdiligine biz anyq kóz jetkizdik. – Zań jobalaryn qabyldaý barysynda Senat pen Májilis arasynda kelispeýshilikter bolǵan joq pa, álde úılesimdi jumys qalyptasty ma? – Elbasynyń osynyń aldynda aıtyp júrgen qos palataly kásibı Parlament qurý ıdeıasy órkenıetti qoǵam­da­ǵy parlamentarızmniń qaǵı­dalaryna súıengen bolatyn. Memleket qurylysynda eki palataly Parlamenttiń bolýy zań jobalaryn qaraý men talqylaýda jáne qabyldaýdaǵy shynaıy demokratııalyq usta­nym­dardyń saqtalýyna jol ashady. Sol kezderde qos palataly Parlamenttiń tıimdiligi aıryqsha baıqaldy. Shyny kerek, zań jobalary Májiliste qyzý pikirsaıystarǵa arqaý bolyp, demokratııanyń bar bolmysy jan-jaqty kórinis taýyp jatty. Májilistegi áriptester qyza-qyza kele, keıbir asa qajetti zań jobalaryn qaramaı, Úkimetke qaıtarý týraly da pikir aıtyp qalatyn. Al saıası qyzbalyqqa salyný Senattyń tabıǵatyna jat ekeni aıqyn bolatyn. Tejemelik turǵysynda tepe-teńdikti saqtaýdaǵy Senattyń róli oıdaǵydaı atqaryldy. Memlekettiń qos palataly zań shyǵarý organynyń tıimdiligi osylaı aıqyndaldy. Zań jobalaryn qaraý barysynda eki palata arasynda kelispeýshilikter de boldy. Biz ony «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly» Zańnyń aıasynda palatalar arasyndaǵy kelispeýshilikterdi kelisý resimderi arqyly sheshtik. – Parlamenttiń Arqa tó­rine, Aqmolaǵa qonys aýdarýy zań shyǵarý jumystaryna kedergi bolǵan joq pa? – Kóship-qoný kimge de ońaı bolmasa kerek. Bir otbasynyń basqa páterge kóshýiniń ózi talaı áýrege túsiredi emes pe. Biraq, biz myna nárseni túsindik – Qazaq eli tarıhynda tuńǵysh ret óziniń elordasyn ózi belgiledi, ózi tańdaý jasady, kóshý týraly ózi sheshim qabyldady. Bul – erekshe máni bar tarıhı oqıǵa, oǵan kýá bolǵanyma ári qýanamyn, ári maqtanysh. Basqa elder elý jylda ótken joldan, biz bir jylda, tipti, odan da az ýaqytta ótip otyrdyq. El­basynyń memleket astanasyn aýystyrý týraly batyl sheshimin ol kezde túsinbegender kóp boldy. Taýdyń bıiktigin alystaǵanda bilesiń degendeı, 20 jyldan astam ýaqyt ótkende Nursultan Ábishulynyń dana sheshimine qazirgi kezde barsha qazaqstandyqtar rıza. Biz kóshi-qon máselelerin zań shyǵarý jumystaryna kedergi bolmaıtyndaı etip uıymdastyrdyq. Bul turǵyda sol kezdegi Senat Apparaty aıryqsha eńbek sińirdi. Depýtattar da, Apparat qyz­metkerleri de tyńǵylyqty daıyndyqpen qonys aýdardy. Aqmoladaǵy Parlament ǵımaraty, tehnıkalyq qoldaý, sharýashylyq salasynyń úı­leri, depýtattar men qyz­met­kerlerdiń úı-jaılary daıyn boldy. Sondyqtan zań jobalaryn talqylaý jáne zańdardy qabyldaýda eshqandaı kedergi nemese úzilis bolǵan joq. – Astanaǵa kóship kel­dińizder. Elordadaǵy Senat ǵımaratynyń qurylysyna sizdiń de qatysyńyz bar dep estımiz. Sol týraly aıtyp ótseńiz. – Iá, Astanaǵa kóship keldik. Joǵarǵy zań shyǵarý organy qalypty jumys istep jatty. Biraq Senat pen Májilis bir ǵımaratta bolǵandyqtan, shaǵyn ǵımaratta otyrǵandyqtan, tar­lyq ete bastady. Apparattyń birneshe bólimin basqa ǵı­maratqa ornalastyrdyq. Esil­diń sol jaq jaǵalaýynan «As­tana – jańa qala» erkin eko­nomıkalyq aımaǵy qurylyp, jańa ákimshilik ortalyǵy salyna bastady. Parlamentke jańa ǵımarat turǵyzylatyny, Senat pen Májilis bólek ornalasatyny belgili boldy. Parlamenttiń qyz­meti de qarqyn ala tús­ti. Par­­­la­mentaralyq yn­ty­maqtastyq nyǵaıdy. Halyq­aralyq qa­tynastar óristedi. Birde Shve­sııa astanasy Stok­golmge baryp, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­my Parlamentaralyq As­sambleıasynyń sessııasyna qa­tystyq. Parlamenttik delegasııamen Túrkııada da boldyq. Sankt-Peterbýrgte TMD elderi Parlamentaralyq Assambleıasynyń otyrysyna qatystyq. Biz de bardyq, sheteldik parlamentshiler de keldi. Saýd Arabııasyna barǵan saparda Korolmen kezdesýdiń sáti tústi. Sol jerde Qazaqstannyń elordasy jańa qalaǵa qonys aýdaryp jatqany týraly áńgime boldy. Korol bizdiń jańadan egemendik alǵan musylman el ekenimizdi eske alyp, Senattyń jańa ǵımaratyn salýǵa syı retinde qarjy beremin dep ýáde etti. Sol qarjyǵa qazirgi Senat ǵımaraty salyndy, ol Parlamenttiń joǵarǵy palatasyna qaltqysyz qyzmet etip keledi. – Al endi búgingi kúnge oral­saq. Elbasy «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde sóılegen sózinde «Bes ıns­tıtýttyq reforma» aıasynda transparentti jáne esep berýshi memleket qu­rýdy, bılik ókilettikterin qaıta bólýdi usyndy. Onyń Parlamentke de qatysy bar degen sóz. Osy turǵyda sizdiń oıyńyz qalaı? – Elbasy Ult Josparyn usyndy. Ol bizdiń elimizdiń jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge, sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda 30 damyǵan memlekettiń qataryna ený jónindegi jospary bolyp tabylady. Reformalardy júzege asyrý – alda turǵan 10-15 jylǵa birinshi kezekti jalpyulttyq mindet. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı, kúshti memleket, damyǵan jáne lıberaldy qoǵam qalyptasýy úshin eldiń alǵa qaraı turaqty qozǵalysy qajet. Elbasy aıtqandaı, bı­lik ókilettikterin bizdiń dás­túrlerimizdi esepke ala otyryp Prezıdentten Parlamentke jáne Úkimetke qaıta bólýdi kózdeıtin konstıtýsııalyq reforma kezeń-kezeńimen júrgiziledi. Bul rette qos palataly Parlamenttiń tıimdiligi eskerilýge tıis dep oılaımyn. Munyń bári Qazaqstan memlekettiligin nyǵaıtý men álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna ený úshin jaǵdaılar jasaıtyn bolady. Bul – «2050» Strategııasyn oryndaýǵa jol bastaıdy. Bes ınstıtýttyq re­formanyń árqaısysy – el úshin orasan zor syn-qater jáne aýqymdy sharalar. Mundaı reformalar tek bılik pen ha­lyqtyń myqty erik-jigerimen ǵana qamtamasyz etile alady. Taıaýda Memleket basshysy «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵ­darlamalyq maqalasynda qa­zirdiń ózinde barlyq qajetti zańdar qabyldanǵanyn já­ne zańdyq kúshine engenin aıtqan bolatyn. Sondaı-aq, Parlament pen Úkimet ju­mysynyń úılesimdiligin erek­she atap ótti. Qysqa mer­zim­de júzege asyrylǵan zań­namalyq jumystardyń osyndaı qarqyny men sapasy buǵan deıin Qazaqstanda bolmaǵany da aıtyldy. Elbasy muny – bizdiń parlamenttik modelimizdiń jáne memlekettik bıliktiń ókiletti jáne atqarýshy tarmaqtarynyń ózara is-qımyl júıesiniń joǵary tıimdiliginiń aıǵaǵy ekenin atap ótti. – Burynǵy áriptesterińiz – búgingi senatorlarǵa qandaı tilek aıtar edińiz? – Qazirgi senatorlardyń zań shyǵarý jumystaryna tilektes bolyp otyramyn. Eń bastysy, eldiń damýyna asa qajetti zańdardyń qabyldanýyna atsalysý. Zań jobalarynyń egjeı-tegjeıli qaralyp, tal­qylanyp, je­tildirilýi asa jaýapty ári ne­gizgi másele. Sondyqtan, se­­natorlarǵa osy jaýapty qyzmetterinde tabys­ty bolýǵa tilektespin. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Serik QARAJAN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.