Oı men sezim sáýletkeri

Sábıt Orazbaev Á.Mám­betovtiń «Qan men ter» spektaklinde Súıeý qartty oınaǵannan keıin tanymaldyǵy buryn­ǵydan da arta tústi. Ázelden, Týrgenev zamanynan beri ádebıette «ákeler men balalar» taqyryby nazardan túsken emes. Elamannyń «balamdy qalada oqytamyn» degenine, «al, oqyt, tar shalbar kısin, túregep turyp sısin, saǵan bul ıman bere me?» deıtin Súıeýdiń silkinisin Sábeń jetkizgende dúr silkinbeýshi me edik. Nebári birdi-ekili kóriniste ǵana kórinetin Súıeýdiń obrazy qazaq teatr óneri tarıhynda máńgilikke umytylmastaı bolyp qalǵan joq pa? Nesheme jyldar ótse de Súıeý qart beınesi nege bizdiń jadymyzda jańǵyryp júredi? Nege biz qazaqtyń tomyryqtaı ǵana osy bir shalynyń boıyndaǵy tektilikti saǵynamyz? Bálkim, osyndaı beınelerdi jáne ony jerine jetkizip somdaıtyn drama artısteriniń qazir saýsaqpen sanarlyq, ne bolmasa joqtyń qasy eken­diginen bolar. Sábeńmen syr­las­qan bir sátterde qabaǵyn azdap kirbiń shalyp otyryp bylaı degeni bar edi. «Obraz jasaý prosesi óte kúrdeli ekenin qazir qaperge almaıtyn boldyq. Qazirgiler dep aıtsam, renjı qoımas, kúıingennen soń aıtasyń ǵoı. Oıpyr-aı, esh oılamaıdy, sózin jattap alyp sahnaǵa yrǵyp shyǵa beredi. Onyń sebebi nede? Sebebi, sahna tilin oqytý nashar. Eń qıyn nárse, óziń bir obrazǵa enip, oı men sezimniń teńizin keshpeı, balaǵa eshteńe aıta almaısyń ǵoı. Eń aldymen, sahnada ózińdi kórset, ómir alyp kel sahnaǵa. О́ner degeniń ómir ǵoı. О́zińdi emes, ómirdi oına. Seniń talantyń sonda, ózgeni ózegiń órtenip oınaý arqyly ashylady. Sahna tiline sonda til bitedi». «Osy róldi áý basta Elaǵań (E.О́mirzaqov) oınaýy kerek edi. Ol kisi naýqastanyp qaldy da, maǵan tapsyryldy. Sodan úlken oıǵa tústim. Aýyldyń shaldaryn kóz aldyma keltiremin. «Kók bazarǵa baryp nasybaıshy shaldarǵa qaraımyn. Jalpy, Súıeý – almas sekildi qyry kóp ról ǵoı. Onyń sózi qysqa bolǵanmen de, sol sózde úlken áreket bar edi» deıdi Sábeń sol kúnderdi eske alyp. Shynynda, Súıeý qarttyń jurt jadyna birden uıalap qalýy­nyń syry, árkim odan óz atasynyń, ákesiniń beınesin, minezin kórdi. Oıymyzdy óristetip aıtar bolsaq, ult­tyń minezin kórdi. Tipti, kórer­men ulttyń márt mine­zin sa­ǵynǵanda teatrǵa, Súıeý qart­qa asyǵatyn jaǵdaıǵa jetti. Qazaq­tyń shaldarynyń qyńyr mine­zinde de úlken maǵyna, tárbıe kózi jatatyndyǵyn ashty akter. Qys­qasy, ózi sahnaǵa úsh-aq márte shyǵatyn Súıeý qart shamamen 50 jylda bir týatyn, ulttyń tekti qalpyn boıyna jıǵan jıyntyq beıne edi. S.Orazbaev osy obrazdy 38 jasynda beıneledi. Jigittiktiń aýylynan áli de uzaı qoımaǵan akter ony óte nanymdy shyǵardy. Ony osy ról kóp eseıtti. Shyn túısingenge – ómirde de, ónerde de kúres kóp. Osy kúresterdiń bárin kórkemdik ústinde ashyp, jurtshylyqtyń jadynda qalý degen bolady. Al, akter Orazbaev sol kúresti darynynyń qos qanatyndaı júrektiń nurymen, sezimniń kúshimen ashady. Ol bar bolmysymen aqtarylyp, obrazǵa enedi. Kórermenge tolaıym beriledi. Barym da, janym da seniki deıdi. Sol áserden aıyǵa almaı ómirin ótkize beredi. Sahnaǵa jáı kelip, tula boıy eshteńeni sezbeı túregep turyp, taqpaq aıtyp ketpeıdi. Júrekterdi julqyp, sezimderdi seldetip ketedi. Ol únsiz turyp-aq kóp nárseni uǵyndyryp ketedi. О́ıtkeni, shyn akterdiń júrek tili, ishki sezim tili, sol ishki dúnıeniń báriniń aınasy kózi kóregen, kóńili júırik bolmaı tabysqa jete almaıdy. Ol obrazǵa oranǵan sát árkimniń esinde osylaı qalady. Akterdiń basyn bulǵaqtatyp, qolyn erbeńdetýine deıin ózin ózgeden ózgeshelep, erekshelep turatyn, sátti tabylǵan tásil. Árıne, mundaı shaǵyn tolǵanysta onyń akterlik álemin ashý qıyn. Ol bir ózi bir ǵylymı konferensııalardyń arqaýyna aınalatyn akter. Árıne, sheberdiń aty – sheber. Áýelde Arystan, Sultan (Q.Baıseıitov, Q.Shańǵytbaev. «Beý, qyzdar-aı!») sekildi kúldirgi keıipkerlermen joly ashylǵan ol kúrdeli obrazdardy jasaýdyń da sheberi. Qazaq sahnasynda tuńǵysh ret Dostoevskııdiń («Daladaǵy tutqyn») obrazyn jasaǵan da Sábeń. Bul týyndynyń sahnada uzaq júrmeýiniń ózindik sebepteri bar bolar. Al Sábıt Orazbaevtyń psıhologııalyq ıirimderi qyryq qabat uly sýretker beınesin somdaýy óz deńgeıinde qalǵany haq. Sondaı kúrdeli obrazdyń biri de biregeıi Súıeý qart boldy ǵoı. Keıde maǵan Sábeńniń oǵan deıin de jurtshylyqtyń ystyq yqylasyna bólengen burynǵy beıneleri osy Súıeý qartqa barar joldaǵy jat­tyǵý tárizdi kórinedi. Ázirbaıjan Mámbetov jetekshilik jasaǵan jyldary ákemteatrdyń qoıylymdary Máskeý synshylarynyń tarapynan da úlken qoldaýǵa ıe bolyp, tipti, múıizi qaraǵaıdaı rejısserlerdiń jaqsy maǵyna­syndaǵy qyzǵanyshyn da týǵyzyp jatatyn. Máselen, A.Chehovtyń «Vanıa aǵaıy», ásirese, ondaǵy Á.Moldabekovtiń oıyny talaı myqtylardyń túsine kirgen desedi. Sol sekildi «Qan men terdegi» Súıeý qart ta sol kúıdi bastan keshti. Sonyń bir mysaly, orys teatrynyń tulǵaly teoretıkteriniń biri Nıkolaı Abalkın Máskeýge sapary kezinde Súıeýdi oınaǵan akterge qoıylymnan soń arnaıy iltıpat bildirmekshi bolyp, ony aǵa býyn artıster ishinen izdegeni bar deıdi. Alaıda, Súıeý – Sábıt Orazbaevtyń áli de qyryqqa jete qoımaǵan jigit ekenin bilgen soń, tańdanbasqa sharasy qalmaǵan. Súıeý qartqa qatysty mundaı deńgeıdegi tańǵalý men tamsaný ol kezde az bolmaǵan. Tipti, spektaklden soń Sábeńniń óz-ózine kele almaı, obrazdan shyǵa almaı júretin sátteri kóp bolǵan. Jylaý men kúlý, kúlý men jylaý. S.Orazbaev osy bir egiz stıhııa­men tynystap, ony óte shynaıy meńgergen sheber. Osy stıhııamen-aq kórermenderdiń kúreskerlik rýhyn oıatyp ketedi. Ol búginge deıin osy úrdisti jalǵastyryp keledi. Shyn júırik shapqan saıyn túledi. О́zge qyrynan ashyla berdi. Áýelde «Ana – Jer-Anadaǵy» qoıshydan, Dúrbit, Sultan, Arystan sekildi obrazdardan bastap, sheberligin shyńdaǵan ol sodan beri shoqtyǵy bıik, el esinde qalatyn qanshama obrazdar somdady. A.Súleımenovtiń «Tórt taqta – jaınamazyndaǵy» – Shal, Dýlat Isabekovtiń «Eski úıdegi eki kezdesýindegi» – Aıtory, B. Muqaıdyń «О́mirzaıasyndaǵy» – Es qarııa rólderimen ózin de, ózgeni de ósirdi. Osy obrazdardyń qaısybiri bolsyn udaıy irgeli, ińkár izdenisterden, jankeshti tirlikten turatyn teatr ómirine jańasha lep qosty, tynys ákeldi. Sábeń «Tórt taqta – jaınamazdaǵy» Shal beınesin sonshalyqty saǵynyp oınaǵan sekildi. О́ıtkeni, ol keshegi Súıeý qarttyń rýhanı jalǵasy ispetti. Osy bir eki beıne arasynda zańdy sabaqtastyq bar edi. Ony kórip otyryp keshegi tulpar tekti Asqardy da saǵynasyń. Árıne, saǵyndyratyn da Sábeńniń sýretkerlik tegeýrin-qýaty. Al, D.Isabekovtiń «О́kpek jolaýshy» povesi negizinde jazylǵan atalmysh dramadaǵy Aıtory beınesi de akterdiń sátti jumysy. Adamnyń ishki sezim dúnıesin qozǵaıtyn psıhologııalyq beıneni jetkizýde akter alysqa ketti. Al, Es qarııa bolsa kúni keshegi kúndeı kúrkirep ótken Jeltoqsan oqıǵasynyń adam tilimen aıtyp jetkize almaıtyn qasiretiniń qurbany. Ishten shyqqan perzentiniń óz ákesin satqan aıýandyq áreketin júregimen kótere bilgen beıne akter­diń somdaýynda sonshalyqty aıanyshty, sonshalyqty sátti. Bul obraz Sábeń sýretkerliginiń taǵy bir sony qyryn ashty. О́nerde ózgeshe bolý darynnyń isi. Basqa-basqa, ónerde ozyq bolyp, oza shabý qıynnyń qıyny. Sábeńniń aldyndaǵy «samorodok – sary altyn aǵalary», óz býyny da sondaı boldy. Talantty adam qaı jaǵynan da talantty jáne kóp qyrly bolyp keledi. Bizdiń Sábeń aýyzeki áńgimeniń de sheberi. Jazýshylardyń ishinde aýyzsha áńgimege sheberdiń (sózin túzemeı-aq basa berýge bolady) biri biz bilgende Aqseleý Seıdimbek edi, al akterlerdiń ishinde bizdiń biletinimiz – osy Sábeń. Biz emes, bári biledi. Olaı deıtinimiz, budan buryn da aýyzsha áńgimelerimen tamsandyryp, bir kitap shyǵaryp úlgergen Sábeń 2-3 jyl boıyna «Almaty aqshamynyń» senbilik nómirinde úzbeı jarııalandy. Biz de yrza, oqyrman da yrza. Redaksııanyń telefonyna da tynym joq. Sodan bul áńgimeler «О́mirdiń ózi – teatr», «Tazarǵyń kelse, teatrǵa bar» degen atpen qos tom bolyp shyqty. Bul bir sátti joba boldy. Áýelde osy jobaǵa kiriserde Sábeńniń azdap júreksingeni bar edi. «Qadirli Sábe, bul áńgimelerdi qazir Asanáli Áshimuly ekeýińiz aıtpasańyz, erteń basqalar ótirik aıtady. Sonda keıingi urpaq betimizge túkirmeı me?» dep ózimizshe qaıraǵan boldyq. Sábeń «Nege ótirik aıtady?» deıdi. «Solaı, uıalǵannan ótirik aıtady» deımiz. Aıtqandaı, biraz ýaqyt ótken soń «Almaty aqshamyna» Sábeńder qatarly bir aktrısamen suhbat jarııa­lanyp, keı tusta apamyz bósińkirep ketipti. Sábeń álgi kisige qaradaı ashýlanyp, «Oıpyr-aı, senderdiń aıtqandaryńa endi kózim jetti, mynalardyń biz tiri turǵandaǵy áńgimesi mynaý, kózimiz ketken soń ne aıtpaıdy?» dep bulqan-talqan bolsyn. Sóıtip, áýelde bastaýy qıyn bolǵan áńgimeniń budan soń tastaýy qıyn bolyp, el izdep oqıtyn eki kitap jaryq kórdi. Bul oqyrman úshin úlken olja boldy. Oqyrmandarymyz áli kúnge deıin sol áńgimelerdiń jalǵasyn kútip otyr. Áńgimeni kim aıtady? Áńgimeni oqyǵan, toqyǵany, kórgeni kóp adam aıtady. «Kóp jasaǵannan emes, kópti kórgennen sura» deıdi qazekem. Sábeńe kóp jasaı ber deımiz, al endi kópti kórgeni ras. Álgi qalyń eki kitap sonyń bir elý paıyzyna da jeter-jetpesi bolsa kerek. Aıttyq qoı, talanttyń aty talant. Sábeń – fotoónerdiń de has sheberi. Erterekte bir balqardan attaı qalap satyp alǵan «FED» fotoapparatynan bastalǵan bul kásip oǵan aldanyshtan góri, ómiriniń bir altyn arqaýyna aınaldy. Búgingi ákemteatr murajaıyndaǵy sarǵaıǵan sýretterde Sábeńniń sheber qoltańbasy jatyr. Bul ónerdi áli de kenjelep turǵan kezde qolǵa aldy Sábeń. Qazir sonyń tek bir ózine emes, búkil ultqa paıdasy tıip otyr. Sebebi, keshegi ómirden erte ketken asyldarymyzdyń talaıynyń saǵynyshqa aınalǵan beınesi saqtalyp qaldy. Keıde qaljyńy joq adamdy aıaıtyn halde júresiń. Al endi Sábeńmen sóılese qalsań, mindetti túrde bir ázil áńgime estısiń. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Elbasynyń óziniń de Sábeńmen ushyrasa qalǵanda ázilge erik bergenine kýá bolǵanymyz bar edi. Sol ázil degennen shyǵady, kóp qyrly Sábeńniń kıimdi ózi piship, tigip ala beretin de óneri bar. Erterekte, jastaý kezinde túrli-tústi, óte sándi kostıým kıip júredi. Soǵan qatty qyzyqqan Beken Imaqaev degen dosy «Tek maǵan ǵana aıtshy, qaı jerde satylyp jatyr» dep suraıdy. Keıinnen ony Sábeńniń ózi tigip kıip alǵanyn biledi. Sodan «Maǵan da tigip bershi» dep ótinedi. «Joq, ekeý bolsa qyzyq bolmaıdy» deıdi bul. Aqyr sońynda soǵan uqsas bir kostıýmdi satyp áperip qutylady. Bul, árıne, Sábeń aıtatyn ázilderdiń bir ushqyny ǵana. Teatr artısteri arasynda bolatyn ázilderdiń ózi de sahnanyń syrtyndaǵy spektakl tárizdi ǵoı. О́nerdiń de, ónerpazdyń da, kerek bolsa eldiń de ómirin uzartatyn osy ázil. Árıne, ornymen aıtyla bilse. Sábeń qazirgi kúni keshegi qaljyńdardy saǵynady. Qaıran Ánýar, Esbolǵan, Raıymbek... Olar bardaǵy ázildiń orny múldem bólek eken. Olaı deıtinimiz, Sábeńniń ózi aıtqandaı, qazir bireýmen qaljyńdasý úshin, áýeli tamyryn basyp, jumsartyp aıtpasań, seni sotqa berýi múmkin deıdi. Rasynda solaı. Demek, keıde qaljyńǵa da qaýip tónip turady. Saǵyna bilý shyn ónerpazǵa ǵana tán. О́tkenge degen saǵynysh keıde ózegińdi órtep jiberetin jaǵdaıǵa deıin jetkizedi. Sebebi, tunyǵyń laılanyp, keshegi altyn qaınarlar men bastaýlaryń sarqylyp, saf óner, tekti ónerdiń órisi tarylyp bara jatqany alańdatady. Sol asylymyzdyń biri án edi. Qazir teledıdardy ashyp qalsańyz, radıony basyp qalsańyz, qaptaǵan ánshige kezigesiz desek, jańalyq ashyp otyrǵan joqpyz. Qaptaǵan toptar. Shamasy 40 shaqty bolar. Sony eger irikter bolsa, ári ketkende bir tórt-beseýi ǵana jobaǵa keler. Sýretker Sábeńdi sol án-symaqtardyń este qalmaıtyn áýenderi oılandyrady. Ásersiz, eser án-symaqtardyń efırge qalaı shyǵyp ketetinine tań. Kóbine jylmań, bulǵań bıge shaqyryp turady. Shoý-bıznesiń taza ý-shý bızneske aınaldy. Solardyń kóbisi ómirden óz ornyn tappaı júrgender. Shirkin, qazaqtyń nebir bıik, asqaq, ádemi sulý qyzdary men kórkem jigitterin kórgende, osylardyń ishinde nebir ǵalym, ınjener, matematıkter júr-aý degen oı maza bermeıdi Sábeńe. «Bári de kúnkóristiń ońaı jolyna túsken. Bárin tehnıka atqarady, tek selteńde de sekire ber. Tipti, ózi ánshi, ózi kompozıtor, ózi aqyn. Áı, bulardyń keýdesin án tesip bara jatsa, nege Abaıdy, nege Maǵjandy, nege Qasymdy oqymaıdy? Qudaı-aý, deni saý sóz kerek bolsa, solarda bári bar ǵoı. Abaıdyń kez kelgen óleńi áýez tilep turady ǵoı», – dep kúıinedi taǵy sýretker Sábeń. Ándi jerine jetkizip aıtatyn, án de shyǵaratyn Sábeńniń bulaı taý­sylyp sóıleýge de tolyq haqysy bar. Án bolǵanda qandaı! Álgi kóp shýyldaqtyń bireýi sondaı án shyǵarsynshy, jerden jeti qoıan tapqandaı, tóbeńizdi oıar edi. Joq, Sábeń ony týmysy «ándi erttep, kúıdi mingen» (Jaryl­ǵapberdi) ónerpaz elge tán, qara­paıym qalyp dep qabyldady. «Toq­ta botam, atań keledi artyń­da!», «Búgin meniń týǵan kúnim...», ­«Súrinip ketpe» tárizdi Muqaǵalı­dyń sózine jazylǵan ánderi el júregine uıalap qalǵaly qaı zaman! 1982 jyly Tashkent jaqta bir aqsaqaldyń aýzynan jazyp alǵan «Tóle bıdiń tolǵaýyna» da óz janynan ǵajap maqam qosyp, eldiń týyndysyna aınaldyryp jiberdi. Kúni keshegi teleteatr «Qymyz­hanany» jurt nege saǵynady? Sábıt Orazbaıdyń termeshiligi, ánshiligi osy «Qymyzhanada» múl­dem bólekshe qyrynan kórindi. Halqymyzdyń jadynan óshe bas­ta­ǵan, tek jergilikti jerler­de ǵana jylt etip kórinetin osy bir al­tyn bastaý – dástúrli óne­ri­miz­di sol jyldarda qaıta jań­ǵyr­typ, úıirine qosqannyń bire­geıi de Sábeń edi. Sol jyldarda Jambyldyń «О́tegen» das­ta­nyn radıoǵa jazdyrdy. Jambyl jákemniń Súıinbaıdan alǵan batasyn Sábeńdeı aıtatyn adam sırek. Qysqasy, nebir qıssa, dastandardy talmaı aıtyp, akterlik ónerdiń bir qanatyna aınaldyrǵany jáne osy qasıettiń osy býyn ókilderine kóbirek tán bolyp, keıingilerge daryǵany da – aıtyp bolmaıtyn shyndyq. Talant qashanda talant. Ol qaı kezde de, qaı jasynda da ózi­n­iń júırik qalpyn baıqatpaı qalmaıdy. Aqıqat-Ábish, ańyz-Ábishtiń «Birjan sal» kórkem fılmine jazǵan tolǵanysyndaǵy myna sózine úńilińizshi. «Jer túbinen kele jatqan beısaýat jolaýshy kórindi. Asyqpaı aıańmen keledi eken. Kári bı eken. Ustalyp qalǵan habarshysynyń sońynan keledi. Jappaı quraq usha qarsy aldy. Dáýlet Janbaı qaıtyp oraǵytsa da kári bı miz baqpady. Aqyrynda sózden jeńip, tutqynyn bosatyp áketti. Bul Qazaq jurtyndaǵy bılik óneriniń shoqtyǵyn asyrǵan áıgili sahna edi. Halyq ártisi Sábıt Orazbaev halyq yntymaǵynyń dińgegi kári bıdiń rólin maıyn tamyzyp oryndady. Ne qımylynan, ne sózinen selkem-shalys eshteńe baıqalmady. Bári de altyn tabaqqa quıylǵan sary baldaı asa dámdi shyqty». Sábeńniń oıynynda birde-bir falsh joǵyn Ábekeńnen artyq ańǵarý múmkin de emes shyǵar. Rýhyń shat bolǵyr, klassıktiń aty klassık qoı, aıtpaıdy, aıtqan kúnde oǵan túzetý engizbek túgili, túsinik berýdiń ózi de artyq. Sol «kári bı» búginde teatrdyń tóbe bıi bolyp otyrǵan joq pa!? «Fransýz qalamgerleri arasynda kúni búginge deıin bir-birine, tipti, telefonmen saǵattap roman oqıtyn ádet áli joǵalmapty» deýshi edi jatqan jeriń jánnat bolǵyr Talasbek Ásemqulov. Al bizdiń qoǵamda bir-birimizdi oqymaıtyn, oqyǵan kúnde de únsiz qalatyn bir dert bar ekeni ras qoı. Bul eki kisi de mundaı keselden aman. Oqyp qana qoımaıdy, oıyn ashyq, búkpesiz aıtady. Oıyńa oı, pikirińe pikir qosady, kisini qanattandyryp jiberedi. Pende ǵoı, eger bul kisilerdiń boıynda kemshilikter bolsa sony júıeli túrdegi oqýmen, ilim-bilimmen joıyp kele jatqan jandar. Shetinen sheber bul býynnyń biz áńgime etip otyrǵan eki ókiliniń osy jasqa kelip, súıikti bolýy ekiniń biriniń mańdaıyna jazyl­maǵan. Osynyń bári – ómirge, ónerge, aınalasyna adaldyqtyń, tazalyqtyń arqasynda kelgen abyroı. «Abyroı Allanyń qa­synda» deıdi. Sol armandaı alys, asqaq abyroıdy Alla bul ekeýine úıip-tógip berdi. Eń bas­tysy, sony ustap turý da – shyn talanttyń qolynan keletin tirlik. Asekeńniń ózi aıtpaqshy, «Bireýlerge ataq bergen, bireýge sony ustap turatyn abyroı bermegen». Bul ekeýine bergen. Rýhanı muratqa adaldyqtyń, elge qyzmet etýdiń názıra úlgisi osyndaı bolady. Ekeýin qatar kórgen saıyn ult abyroıy qol ustasyp kele jatqandaı kúı keshesiń. Bir-biriniń baǵasyn bilý, ózgeniń de baqytyn baǵalaý, aıalaý degen osy. Osy bir asyl týǵan tektilik ónerdegi qaı býyn ókilderine de juǵysty bolsa eken deısiń. Osynyń bári qaıdan bastaldy? «Bulaq basynan tunady» degen sóz bar. Bular – adal sút emgender. Osynaý uly dostyqtyń basynda «qaıran bizdiń ardy oılaǵan shesheler» tur. Sábeńniń, Asaǵańnyń sheshelerinen qalǵan qasıet bul. Mine, sol altyn úzikti úzip almaı búginge jalǵap kele jatqan jampozdardyń asyl qasıetin jaza alsaq, jetkize alsaq, qanekı? Al endi bar ǵoı, bul taqyrypqa bir kirseńiz, tek nurlanasyz da otyrasyz, onyń shet-shegi kórinip bitpeıdi, erke jeldeı esip otyryp jazýǵa bolady». Osydan biraz ýaqyt buryn ónerimizdiń qos abyzy týraly aǵa basylymda osylaı búkpesiz sóıleppiz. Ákemteatrǵa lek-legi­men kelgen keshegi, búgingi tolqyn­nyń qaı-qaısysynyń da óz erek­sheligi, qoltańbasy bar, árıne. Al, keshegi qasıetti qara shaldardy by­laı qoıǵanda, osy tolqyndy aıryq­sha jaqsy kórýimizdiń syry da túsi­nikti bolsa kerek. Shetinen bir bıik, baǵlan, bekzat ónerpazdar kóz al­dyńa kele qalady. Bulardyń artyq­shylyǵynyń biri – kóp oqy­ǵan eken. Jasy sál úlkendeý N.Jantórın bıik ıntellektýal bol­ǵan. Tipti, onyń orysshasyn ev­reı­diń ózi (áıeli evreı bol­ǵan­nan emes) túzete alma­ǵan deıdi. «Murnyna deıin kúletin ártis» (R.Nurǵalı). Esbolǵan Jaısańbaevtyń da kóp oqyǵanynan, qalamgerliginen habar­dar­myz. Asanáli Áshimuly­nyń N.Jantórınmen, Q.Muhamedjanov­pen, Sh.Ýálıhanovpen sóz qaǵys­ty­ryp, óleńmen jaýap qaıtarýy, Rahmetbaı Teleýbaevtyń taban astynan taýyp aıtatyn, tańǵaldyratyny osy oıymyzdyń aqsamas aıǵaǵy. 70-80-shi jyldar teatrdyń altyn dáýiri atanýy da osylardyń aıryqsha talantymen qosa bilimi men mineziniń arqasynda jetken bıik. Búgingi akterlerdiń oqý deń­geıine arnaıy zertteý júrgizip baryp aıtqan durys bolar. Al orys, Reseı teatrlaryn­da bul qalyptasqan dástúr. Árıne, Shekspırdi, Chehovty oqymaǵan­dary kem de kem bolar, odan bas­qa­sy da jetip artylady ǵoı. Áńgi­me­niń sátine qaraı orystyń uly akteri G.Vısın eske túsip otyr. Kitaphanasynda 80 myń kitaby bolǵan akter kógershin baǵýmen aınalysty. Odan keıingi hobbıi kitap jınaý bolǵan. El ishine saparǵa shyqqanda mindetti túrde sol jerdiń kitaphanasyna, ne kitap dúkenine soqpaı ketpeıdi eken. Maskúnemderdiń rólin ózinen asyryp oryndaıtyn ol eshqashan ishimdik ishpegen. Osy uly akter boıyndaǵy qasıetter Sábeńniń boıynda da artyǵymen bar. Muny nege aıtyp otyrmyz? Sondaı kitapqumar, oıpaz, úzdiksiz oqıtyn bilim ıesiniń biri de biregeıi Sábıt Orazbaev. Fransýz qalamgerleri telefonmen saǵattap sóılesse, sóılesken shyǵar, al bizdiń Sábeń telefon shalǵandaǵy áńgimesiniń keı sáttegi ýaqyty kemi 30-40 mınýttan shań berip qalady. Onyń telefondaǵy áńgimesiniń ózi bul paqyryńyzǵa aptaǵa azyq. Al kezdese qalǵandaǵy áńgimesi aıǵa, bálkim, jyldarǵa azyq. Rýhanı azyqty aıtyp otyrmyz, árıne. Ondaıda tilde tıek joq, ult qundylyqtary, rýhanı daǵdarys, taqyryp degenińiz tus-tustan jamyraıdy. Osynyń bári ýaqytqa ilesip otyryp oqýdyń arqasy. Bir maqala, esse jóninde pikir bildirýdiń sońy úlken máselelerge ulasyp ketedi. Qysqasy, osy úzdik úrdistiń búginde jalǵasyn tappaýy teatr ómirine rýhanı daǵdarys alyp kelý qaýpine kelip tireledi. Sábeńniń somdaǵan beıneleri, ónerpazdyń bolmys-bitimi qaı kezde de jazyldy ǵoı. Bul jolǵy jazbada akterdiń kózqarastaryna, pikirine kóbirek den qoıyp, oı toǵystyryp jazýymyzdyń máni de túsinikti bolsa kerek. Sol oıdyń bir josyǵy bylaı: «Orys tilin jaqsy bilgiń kelse, Petrovskıı teatryna bar» degen eken Belınskıı. Meni áli de bolsa alańdatatyny – teatrdyń tili, artısterimizdiń sahnadaǵy sóz qoldanysy, sóıleý máneri. Qazaqtyń baǵzydan búginge jetken sheshendik óneriniń damymaı otyrǵany. Bul ónerdiń akter boıyndaǵy qajettiligine sóz joq qoı. Al endi bar ǵoı, osy sheshendik mektebi bizde toqtap qalǵan tárizdi. Ony baıqaıtynym, qanshama bilimdi, saýatty jastarymyz bar, solar óziniń oıyn óz ana tilinde jetkize almaıdy. Orysshaǵa kelgende suńqyldap ketedi. Bul qalaı? Al, erteń osylar qa­laı mekeme basqarady, el basqa­rady? Kóptiń aldynda qalaı sóı­leıdi? Osyny oılap jatqan pende balasy bar ma?». Sábeńniń oılary osylaı ordaly bolyp keledi. Sirá, bul ózi bir ǵylymı konferensııanyń taqyryby bolar. Alaıda, osy she­shendik óneriniń bizdiń keıip­kerimizge tikeleı qatysy bar. Qazaq tiliniń asa baı, sheshen ekendiginiń bir dáleli, tipti, keıbir sózderdiń boıynda aıtylǵan kezde bir áýen, áýez bary astaryna úńilgen adamǵa ańǵarylyp turady. Qaı kezde de baıqap júrgenimizdeı, Sábeń jaı sóılegenniń ózinde maǵan ándetip otyrǵandaı kórinedi. Sábeń sóılegende kúndelikti estip júrgen jaı sózińniń ózine jan bitip, ándetip turǵandaı seziledi. Qaı kezden de bolsyn akterliginiń bir qanaty – án, bir qanaty – sóz bolǵan ónerpazdyń ózgeden ózgeshe bul qasıeti de zertteýshisi tabylsa, teatrtanýshylardyń túren sala­tyn taqyryby bolýy ke­rek. Bul jaǵdaıǵa korol Lır­diń monologyn tyńdaǵanda eki ese kóz jetkizemiz. Bir zamanda Bal­tyq jaǵalaýy elderiniń óner zert­teýshileri Lıtvanyń ataqty kompozıtor, sýretshisi Chıýrlenıstiń shyǵar­mashylyǵyndaǵy qupııanyń kiltin taba almaı sendelgeni bar. Bir­de-bir qarapaıym ǵana kórermen onyń sýretterinen mýzykanyń únin estigenin jazady. Sodan keıin baryp sýretshi shyǵarmashylyǵyndaǵy osy erekshelikke zertteýshilerdiń nazary qulaǵan. Demek, Sábeń sóılegende sózde de saz bolatynyna tańǵalmańyz. Osy oı bıiginen qaraǵanda bizdiń Sábeń sýretker degen qalyptasqan uǵymnan góri, sáýletkerge kóbirek uqsaıdy. Til ushyna sózdi sulý sazǵa aınaldyrǵan sańlaq, oı men sezimniń sáýletkeri degen beıneli, tartymdy tirkestiń orala beretini de sodan bolar, bálkim!? Sýretti túsirgen Jeńis YSQABAI.