nemese uly qaǵan ulaǵaty
Sońǵy 10-15 jyl ishinde ǵalymdarymyz ben jazýshylarymyzdyń álem ámirshisi atanǵan Shyńǵys han týraly, onyń zamany men tulǵasy jaıyndaǵy, álemdik jáne qazaq tarıhyndaǵy alar orny haqyndaǵy oı-paıymdary men tolǵanys zertteýleri jurtshylyq nazaryn aýdaryp otyr. Bul oraıda zertteýshi ǵalym Tileýberdi Ábenaıulynyń kitaptaryndaǵy oı-tujyrymdar uly qaǵan týraly buǵan deıin beımálim bolyp kelgen kóptegen derekterdi alǵa tartady. Sondaı-aq, belgili qalamgerler Maral Ysqaqbaıuly men Beksultan Nurjekeulynyń uly tulǵa Shyńǵys han jaıyndaǵy ár jyldary baspasózde jarııalanyp kele jatqan tanymdyq sıpatqa toly zertteý maqalalary da oqyrman kóńilinen shyǵyp otyr. Jaqynda ǵana «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan ǵalym Záripbaı Orazbaıdyń «Myńjyldyq qupııasynyń sheshimi» atalǵan kólemdi maqalasynan da Shyńǵys han týrasynan kóp jaıǵa qanyǵyp, nebir sony maǵlumattarǵa kóz jetkizgendeı boldyq. Bul taqyryptaǵy irgeli eńbek kórnekti qalamger Muhtar Maǵaýınniń tórt kitaptan turatyn «Shyńǵys han» atty tolymdy, derekti hıkaıasy dep bilemiz. Hıkaıanyń alǵashqy kitaptary oqyrman qolyna tıdi. Basylym jaıyndaǵy baıypty áńgime aldaǵy kúnderdiń enshisinde.
Zerdelep qarasaq, munyń bári álemge áıgili tulǵanyń kim ekenin, qaıdan shyqqanyn, shynymen jolyndaǵyny jaıpap, qyryp-joıǵan joıqyn joryq ıesi me, álde... degen saýaldarǵa jaýap tabýǵa degen qulshynys edi.
Búgingi áńgimemizdiń arqaýy belgili jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hıkaıaty týraly bolmaq. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, bul shyǵarma da uly qaǵandy tanýǵa degen ıgi maqsattan týsa kerek.
Áýelde hıkaıattyń atalýyna qarap oılanyp qaldyq: «Shyńǵys hannyń kóz jasy». Ne deıdi?! Kóz jasy nesi? Jarty álemdi jaýlaǵan uly qaǵan jylaýshy ma edi? Jylasa, ol da kádimgideı et pen súıekten jaratylǵan adam boldy ǵoı. Neden janaryna jas toldy eken? Ishki sheri aǵytylyp ketken-aý!.. Já. Ne boldy eken? Neden mundaı kúıge tústi eken?..
Osyndaı oıǵa bastaǵan shyǵarma oqýǵa jeteleı berdi. Hıkaıat Shyńǵys hannyń birtalaı jasqa kelip, kóp nársege kóńili qaraıyp shaý tartqan shaǵyn sýretteýden bastalady. Qaıran zaman-aı, deseńshi! Jas kezindegi ashýly qaıraty búginde sap-sap sabyrǵa ulasqan. Zamanynda tabaldyryqta turyp tepsingen jaýynyń basyn dopsha domalatqan Temýchın... Iá, ashýly qaırat – almas qylysh eken. Shapsa – týraıdy. Endi qarasa qanshama jyldar sýsyp óte shyǵypty. Odan beri de uly qaǵan álemniń ár túkpirinde at tuıaǵyn oınatqan. Astamsyǵan nebir jaýynyń mysyn basqan, qııamettiń qyl kópirinen ótkizgen.
Aınalasyna altyn shýaq úıirilip júretin meıirimniń de odan kem túspesin kesh ańdady. Taǵdyryna taýpyq aıtyp, táýbege kelgeni sosyn da shyǵar.
Aq ordasynan adym ozdyrmaǵaly kóp ýaqyt bolypty. Esiginen syǵalap ıilip-búgilgen elshiler men dárgeıine bas urǵan jurttan qajyp bitti. Az qolmen shyǵyp ań qaǵýǵa yntasy aýǵan. Qus salyp, qumaı tazy júgirtip sergip qaıtpaq-ty. Qulaǵyna at dúbiri, qyran shańqyly keledi...
Biraq sergimek kóńildi sel shaıǵandaı boldy-aý! Qý túlki aılasyn asyryp baqqan. Qyran qos qanatyn qýsyryp shúıilgenimen, jemtigine dóp túse almady. Topshysyn syndyrdy. Bul ne?! Qaıda júrse de jeńisti sapardyń jelbiregen jalaýyndaı bop tóbesinen qalmaıtyn aqsha bultty Kók táńiriniń ózine kórsetken qýaty, demeý-dármeni sezinetin. Odan da qaıran bolmaǵany ma?! Búgingi kórinis tosyn. Shyńǵys han sekem aldy, tań-tamasha qalyp, aspannan kóz aıyrar emes. Alǵash alty kez naıza ustap atqa qonǵannan jelep-jebegen Kók Táńiriniń syıyna bir náýbettiń tóngenin uly qaǵan anyq sezdi. Dál tóbesinde aq bult pen qara bulttyń aıqasy. Sumdyq-aı! Bul ne ǵajap?! Qara bult óktemdik alypty. Aýdarylyp-tóńkerilgen aqsha bult esin jınaı almaı pyshyraı qashqan. Kútir-kútir aspan jarylyp, shatyr-shutyr naızaǵaı oınady. Jasynnyń bir ushqyny uly qaǵandy tý syrttan kep urǵan. Shyr aınalǵan aqboz tulpardan aýyp túskeni. Tula boıyn jalyn sharpyp, kúıip-janyp barady. Endi, mine... «Naızaǵaı bop urǵan dert es jıǵyzar emes. Tilden dármen joq. Tilegi úzik-úzik. Tini úzilmegen soń ǵana tiri jatyr. Tek sana túkpirinde janyp-óship eles qashady. О́tken kúnder elesi. О́miri túskirdiń alqulym shaqta ókinishi kóbeıip kete me, nemene?..
Kóńildiń kók dónenin shaptyryp ótken kúnniń salaýaty men keler kúnderdiń qanaǵatyn tarazy basyna tastasa...».
Avtor qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan uly qaǵannyń eles shyrmaǵan sátterine barlaý jasap, onyń basynan ótken árqıly áreketterge toqtalyp, sol arqyly onyń jan-dúnıesine úńilip, ishki syryn ashýǵa umtylady. Shyńǵys hannyń kóz aldynan ótip jatatyn eles-oqıǵalardy áńgimelerde jazýshy: «Quıryq-jaly súzilgen myń sáıgúlik myń tarapqa bas bermeı aǵyzyp bara jatyr eken deıdi...» degen kirispe tirkesti qaıtalaı keltirip otyrady. Munyń ózi de sátti tabylǵan ádis retinde oqyrmandy maquldatady. О́ıtkeni, ómir boıy attan túspeı álemdi sharlaǵan adamnyń mynadaı jaǵdaıda esine dúnıeni dúbirletken myń sáıgúliktiń túsýi, árıne, tabıǵı. Shyndyǵynda, solaı. Túmenderi dúnıeniń tórt tarabyn úńgip barady. Jeńis býyna qaralaı pisken noıandarynyń alys ólkeden at shaptyryp suraǵan keńesiniń ózi migir taptyrmaǵan. Aqyl men aılany qat-qabat joldaıdy da jatady. Birinsiz biri jetim. Qanjardyń júzindeı qylpyldatyp ekeýin teń ustar bolar.
Sapyrylysqan elesten bas aınalardaı. Keıde kóz aldy buldyrap ketedi. Darıǵa dáýren esken jeldeı bolyp munyń ǵazız basynan ótip bara ma?!.
«Men, uly qaǵan, jer betinde tutas memleket qursam dedim. Osy maqsatta qanshama qaıratymdy saryqtym. Tózimimdi taýystym. Dindi syıladym. Esh pendeniń senimine qııanat qylmadym. Baǵynǵannyń basyn qadirledim. Shaharyn qıratpadym. Mal ósirsin, baqsha salsyn, ań aýlasyn dedim. Meniń áskerimniń at tuıaǵy tıgen jerde qatygezdik qaldy ma? Álde izgiliktiń dánin septim be?».
Shyńǵys han osylaı tolǵanady.
...Jurt ne dep jatyr eken?! Ańǵa shyǵyp... mertigip... Qudaı saqtasyn!
Uly joryq jolynda osy júgirgen ań, ushqan qusty talaı azyq etken. Qalyń túmen ash ózegin jalǵaǵan. Kezikkenin qynadaı qyrýǵa ruqsat joq. Shyńǵys hannyń pármeni sondaı. Jylt etken kóktemnen qara kúzge deıin qarý kótertpeıdi. Ań tólin, qus balapanyn órgizer shaq. Tuqymy úzilmesin, alańsyz aıaqtansyn, túbitin túsirsin degen tilek.
Nemene, sonda uly qaǵan ań terisine zárý me edi? Jo-joq, aıta kórmeńiz. Teri-tersek turmaq, basy artyq altyn, kúmis, aqyǵyńdy da aq ordasyna jolatpaı qoıǵan. Munyń sońynda aqtarylǵan altyn, kúmis emes, aspandy jarǵan ataǵy qalar. Endi, mine, jolbarys jyǵar aıbatyn alpys aılaly túlkige qor etti. Qumaıyn qańǵyrtty. Qyranyn tasqa túsirip talqandap ketti.
Shyńǵys han osyndaı bir qınalǵan sátterde ylǵı da ákesi Esýkeı ónegesin eske alady. Ol da jas kezinde osylaı ańǵa shyqqan eken. Aldynan týra kókjaldyń ózi shyǵady. Kókjal kóp bultaqqa salmaı apanǵa kirip ketedi. Taıaq júgirtip kórse, tereń emes sııaqty. Túbinde bylqyldap birdeńe jatyr. Kókjalym, ólgen jeriń osy dep indi qazýǵa kirisedi. Ne kerek, kesh batqansha qazady ǵoı. Túbi jetkizer emes. Sodan sharshap, sál tynys alyp otyrsa, anandaı jerde bóri qashyp barady. Onymen qatarlasa túlki jáne bir qarsaq zyta jóneledi. Ań-tań qalady. Sóıtse, úsheýi de álgi apan-inniń qosalqy úsh taram aýzynan shyǵyp ketken eken.
– Siz qaı ańnyń sońynan tústińiz? – degen bul.
– Balam, meniń dáýrenim ótip barady. Sen qaısysyn ustar ediń? – dep Esýkeı Temýchınge synaı qaraǵan.
– Qolymnan kelse birine birin ustatar em!
Sonda Esýkeı óziniń úzik-úzik úmitin osy uly jalǵardaı kóńiline toqtyq bitip, shúkirlik qaıyrǵan.
Odan bári de nebir soıqannyń ortasynan ótti ǵoı. Endi, mine...
Jazýshy osylaı uly tulǵanyń kúrdeli oqıǵalarǵa toly ótken ómir belesterine oı jiberip, ol bastan keshken qym-qýyt áreketterdi saralap, onyń adam retindegi tolǵanys-tebirenisterin shynaıy jetkizip, jan álemin asha túsedi.
Sonaý jetim ósken balalyq shaǵy da, jesir qalǵan anasynyń úsh balasyn qaıtip asyraımyn dep joqtyqtyń qamytyn kıgen kezi de kóz aldynan ketpeıdi. «Urpaǵym, aldymen baılyqtyń emes, joqtyqtyń qadirine jet» dep kúbirledi.
Bul oıyn Shyńǵys han joryq jolyndaǵy sarbazdaryna ylǵı da eskertip otyratyn: «Baılyqqa úıir bolmańdar. Odan ashkózdik balalaıdy. Qyzǵanyshtyń qyzyl shoǵyn kóseıdi. Basyńa tóner qaýip-qater sodan.
Súbedeı bahadúr men Muqylaı jat jurttyń kóz arbaǵan qyzyl-jasylyna qyzyqqannan ne paıda tapty? Ata dástúrden alshaqtap barady. Analaryńnan jalańash týǵan joq pa edińder? O dúnıege ne alyp keteıin dep júrsińder? Maǵan qaramaısyńdar ma? Artyq dáýlet jınadym ba? Iyǵyma jattyń kıimin ildim be? Qolyma solar soqqan qarý ustadym ba? Opasyz dúnıeniń quly boldym ba? Joq! Kózderiń kórdi ǵoı».
Áke ónegesi degende bul da tuńǵyshy Joshydan kóp úmit kútip, qasynan tastamaı ertip júrip Ulytaýǵa aparǵan. Jasanǵan jaýǵa, jabysqan daýǵa qımaıtyn, quty qashpaıtyn ólkeni tanyǵan. Kerilip jatqan kerbez jonǵa alshaıta tigip aq ordany qondyrsa jarasar.
– Ulym Joshy, – degen sonda bul kúmis erden quıryq kóterip. – Erteńdi-kesh enshi alar jeriń – osy ólke. Ordańdy ońtaıly jerge tik.
– Ordam qonar tusty ózińiz belgileńiz, áke.
Jebeniń altyn ushy kún sáýlesine jarq etip shaǵylyp, aspanǵa áýeleı kóterildi de, aýany jaryp ysqyra jóneldi...
– Áne, sol jer! Ulysyńdy usta. Mańdaıyńdy Qaraqorymnan aıyrma!..
Erte tolǵan aıdaı tolyqsyp turǵan tolaǵaı uly Joshysy, arqasúıer arysy qapııada mert boldy-aý! «Joqty – bar qyldym, bardy – nar qyldym. Janymdaǵy nókerdiń bári aqsúıek atandy. Esiktegi basy tórge jetti... Satqyndyqty kóp kórdim. Jattan da, jaqynnan da. Ittiń dos bolǵany jaqsy, biraq dostyń ıt bolǵany jaman».
Joshy mine, osy satqyndyqtyń qurbany boldy. Munyń tepkisinen qorqyp, janyna úrkerdeı qosynyn alyp Qarpat taýyna qashyp elin de, jerin de, dinin de satyp ketken Aqsaq Qulan batyr buqpantaılap kelip, ań qyzyǵyna túsken Joshyny tý syrtynan oqqa baılaǵan.
Joryq jolynda Shyńǵys hannyń ashýy men meıirimi qatar júretin. Asqaqtaǵannyń aptyǵyn basar, jaqsy kóringenniń kóńilin kóterip, tórine shyǵaryp meıirimine bóler. Otyrar... Qoqan... Osy tarapqa attanǵan alty júz túıege artqan kerýeni tonaldy. Beıbit sapar edi. Áı, shirkinder-aı! Buǵan kórsetken erligi me, ersiligi me?!. Uly qaǵan óz tórindeı jaılaǵan jerdiń kúllisine ornatqan óz pármeni bar. Sonyń bir parasy – el men eldi jalǵap saýda jasaǵan, jurtqa zárý qazyna artqan kerýenniń jolyn tospaý, dushpandyq tanytpaý. Bul tirshilik nári darııany bógegenmen birdeı. Kimde-kim bul quzyrdy qasaqana buzsa – jazasy ólim! Endi ózinen kórsin...
Alty aı berilmegen qalanyń qaqpasyn Qaıyr hannyń bas ýáziri ashyp beredi... Sonda Shyńǵys han Qaıyr hannyń qaısarlyǵyna «Jaraısyń, er ekensiń?» dep súısinse, bas ýázirdiń satqyndyǵyna qany qaınaǵan. «– Áı, Qaıyr han! – degen bul sonda sańqyl qaǵyp, – Qasyńa ómir boıy opasyzdy ustapsyń. Ol búgin seni satty. Erteń meni satady. Dúnıede satylmaıtyn nárselerdiń bar ekenin bul neme uqpas. Armanda kettim deme. Má, sadaq. Qoramsaqtaǵy qyrǵı qaýyrsyn oqtyń birin óziń tańda. Jiber janyn jahannamǵa óz qolyńmen. Munyń aram qany aq ordamdy bylǵamasyn!».
Kelesi oq Qaıyr hanǵa baǵyttalǵan. Átteń!.. Tátti ótirik pen ashy shyndyqtyń arasynda bosqa ketken eken esil er!
Otyrardyń oırany shyqty. Jaı halqyna keńshilik bergen. Dán izdegen qumyrsqaǵa tımeńder deıtin. Otyrardyń kitaphanasy... Qısapsyz kitapty órtetpeı alyp qalyp, álem aqyl-oıynyń jınaqtalǵan qazynasy dep, toqsan arbamen toǵyz kún tasyp, Saıramǵa shyǵar joldaǵy bıik tóbeniń basynan qoıma jasatyp, sý shaımas, jel tımes etip kómdirdi.
Al Buharaǵa... Dátin ustady. Attap basqan saıyn bir meshit. Dinmen demalyp turǵan shahardyń shańyn kótermedi. At tuıaǵyn abaılap basty. Sóıte tura, shahardyń bas múftıi Nájimeden Kúbiranyń basyn alǵanyna qatty ókinedi. «Qanyn beker júktepti. Qasıetti jan eken. Sheksiz bıliktiń shektirer beıneti de az emes-aý. Átteń!..». Sol Kúbira: «– Áı, Shyńǵys han, ajalyń ottan ne sýdan keler. Kór de tur!» dep edi. Shynymen de, solaı boldy ma?!.
Adamnyń ótirik máımóńke minezin, keshirimsiz kisápirlikterin jaqtyrmaıdy Shyńǵys han. Saraıshyqta ne bolyp edi?! Kúndik jerden kórisip, tústik jerden táý etip jaqsysy men jaısańy aldynan shyqty. Shaharyn shappady. Meıirim kórsetti. Shańyraqtan túsken jylanǵa da aq quıyp shyǵarǵan ákesi Esýkeı.
Aqyry ne bop shyqty! Jandy eritip, jaınań qaqqandardyń janalǵysh ekenin kórdi. Munyń jazyq qabaǵyn, jaıdary kóńilin kishiktik dep uǵypty. Aramzalyqtaryn júzege asyrmaq eken. Dastarqan jaıyp otyryp, ý usyndy.
Taǵy da óz obaldary ózderinen. «Shyńǵys han – Allanyń qylyshy!» degizdi.
Eki úlken eldi shabasyz degen sáýegeı. Munyń da oıynda bar-dy. Kózdegeni uly qorǵannyń yǵynda jatqan Qytaı edi. Qytaı jaýdyń ótine qolpashtap tańǵuttardy qoıypty deıdi. Tańǵut eli ejelden kektengen jaý emes pe! Handary qytaıǵa súıenip meımanasy tasypty. О́zinshe altyn taqtan túspeıtin hanynyń sońǵy toqaly Merkit sulýy eken. Shynyna kelgende áýelden qan urttasqan ata jaýy osy merkit qoı.
Ákesi Esýkeı bahadúrmen ǵumyr boıy arpalysty. Aınalany alataıdaı búldirip, tek shabysýmen ótti. Tabysý joq. Bul Bórteni úkilep alǵan tusta. Tún jamylyp, shapqyn sap... Jetimniń qyzyǵyn kópsinip, qalyńdyǵyn tartyp áketisken. Keıin qol kóterip baryp arashalap alǵan. Bul da bolǵan istiń buraý basyn shalmady. Tuńǵyshy Joshy týǵanda da kóńiline kúdik ustamady.
Dúnıe kezek. Bir kezde Bórte qoldy bolsa... Endi, mine, tana kózi jarqyraǵan merkit qyzy – Tańǵut hanynyń tańǵajaıyp toqaly munyń aldyna ákelindi. Peri násili aralaspasa, pende shirkinge bitpegen sulýlyq. Biraq sulýdyń zymııandyǵyna qaıran qaldy. Eki sanynyń arasyndaǵy ashamaıyna almas jasyrypty. Dushpandyq oılapty... Jymysqydan jaqsylyq shyǵa ma? Soltústik Szınge qasharda baıy Tańǵut hany bergen pármen de. Halqyn satyp ketken kisápirden keleli is kúte me? Áıel jumsap uly qaǵannyń abyroıyn tókpek. Bir qaýipti erterek sezgen Bórtege rahmet.
Kóz aldyna Bórte elesteı beredi. Qaratory óńi kúlim qaǵady. Ákesi Esýkeı bahadúrdiń kózi tirisinde aıttyrǵan qalyńdyǵy. Odan beri qansha zaman ótti. Bul da qartaıǵan. Bórteni qara. Baıaǵy qalpy sııaqty. E, qolyna ustaǵany qara bulǵynnyń terisinen tikken ton eken ǵoı. Bolashaq kúıeýime dep óz qolymmen piship, tiktim degen. Bul – bozbala úshin sol kezde ıen baılyq, táńirdiń tartýyndaı kóringen. Keıin aıbarynan aspandaǵy aı yǵysty, álemniń ámirshisi atandy. Aıaǵynyń astyna altyn, kúmis, kóz jaýyn alar nebir gaýhar tas shashylǵan. Biraq sonyń bári sheshesi ekeýi kúneltken qara lashyqta jaýraǵanda janyn jylytqan qara bulǵyn tondaı kórindi me? Joq. Barlyq baptaǵan shaqtaǵy beıqam baılyq joqtyq taptap jatqanda kórgen tyrnaqtaı jaqsylyqqa tatymaıdy eken.
Zamandar ótti ǵoı talaı. Bóri basty týyn jelbiretip, jeńis kúıin tarttyryp elge qaıtýshy edi...
Tańǵut talqandaldy. Biraq osymen jeldi kúndeı irgeden uıytqyǵan jaý taýsylyp pa?! Sonyń biri – Kúshik han. Taıan hannyń násili. Merkit kósemi Toqta bekti ózine jaqtas etip alyp dońaıbattan jazar emes. Ásker qurap, Qytaıdan qaıta-qaıta otty qarý alyp qutyryp barady. Merkit – el bolmas ejelgi qarsylas. Qapysyn taýyp qosaqtap urýdyń sáti tústi. Jaý jerine Súbedeı men Jebeniń túmenderin attandyrǵan. Qos túmen etekten túre kirgen. Bet qaratpady. Bezdire qýdy. Toqta bektiń basy alyndy. Kúshik han quıryǵyn túıip qashyp Qytaıǵa ótipti.
Uly qaǵannyń oılaǵany da osy emes pe?! Dereý Soltústik Szınge jaýshy attandyrǵan. Qol-aıaǵyn býyp Kúshik handy qolyma ber degen. Bermeseń... Olar shalqaqtap tyńdaǵysy joq. Jibergen jaýshylary saýdyrap bos qaıtty.
Onda óz obaly ózine. Ejelden ózgeniń qolymen ot kóseıtin ádetine baspaq qoı. Sondaıdyń kesirinen de ákesi Esýkeıdiń mert bolǵany. Tórt ulyna tegis at shaptyrǵan. Bóri basty týdy Tólege kótertip: «Ata-babanyń kóz jasy áli kepken joq. Arýaq alqalady. Kók táńiri qoldady. Alǵa!» degen. Jan-jaqtan aǵylǵan qalyń túmen aspan astyn shańǵa bóktirgen. Sal jaldap Sary ózennen ótken ásker álekedeı jalanyp jaý suraǵan. Qandy qyrǵyn bastaldy. Qytaı qoly bóri tıgendeı bórlikken. Taban tiregen qos shaharyna qııamet kúnin týǵyzǵan. Chjýndýǵa basshy ǵyp Jalaıyrdyń jolbarysy Muqylaıdy otyrǵyzdy. Lıaoıandy Jebeniń ıeligine berdi. Súbedeı noıan sol ekpinmen Koreı túbegine attanǵan.
О́mirde ańǵaldyq pen satqyndyq talaıǵa sor bolyp jabysty. Qanjardy qatty ustamasań qolyńdy kesedi. Mundaıǵa Shyńǵys hannyń kózi ábden jetken. Qalaı bolyp edi?..
...Kúıeý balasy Týchagar parsynyń baı shaharyn shaýypty. О́ner ustaǵan adamdaryn qyrypty. O, kázzap! Uly qaǵannyń jarlyǵyn buzýǵa kimniń batyly jetedi?! Bul arýaq kóterip alǵash qol bastaǵanda, qaı eldiń qaı shaharyn alsańdar da ónerli adamdaryna, shaıyr men pálsapashyǵa, jylnamashy men sáýletshige, ǵalym men qarý soǵýshyǵa qol kótermeńder degen. Erekshe qamqorlyqqa alyp, qanattaryńnyń astynan oryn berińder. Olar – izgi nıetti, izetti pendeler. Kimde-kim osy jarlyqtan jaza bassa janyn jahannamǵa jiberem degen.
Parsy eli tutasymen munyń bıligine ótken. Baǵynǵan eldi basynyp qaıtadan shabý – qylmys. Munyń astarynda ashkóz alamandyq, tońmoıyn toımastyq jatyr. Al ónerli pendelerge kórsetken qııanaty she? О́ner – bolashaqqa túser jaryq sáýle. Ony óshirýge jaman-jáýtik kúıeý bala turmaq, uly qaǵan meniń de qudiretim jetpes! Baqyrtyp júrip basyn alyńdar degen.
Osyndaılardan kelip Shyńǵys han keıingige ósıet aıtady: «Urpaǵym, men kedeıdi baı qyldym, qorqaqqa qylysh ustattym, sarańdy sahı ettim, ólmeshige ómir berdim. Biraq týabitti topas bop jaratylǵan adamǵa aqyl kirgize almadym. Topas jannan jáne saqtanyńdar!».
Kóshken bulttaı sapyrylysqan eles arasynan anasy kórinedi. Aq jamylyp alǵan ba? Qol bulǵaıdy. Onon ózeniniń arǵy beti ǵoı. Onda qaıdan júr? «O dúnıe men bu dúnıeniń arasy – bir-aq attam jer» degen ras boldy ma?! Anasy meıir tóge qaraıdy. «Qazir ózendi keship ótip sizge jetemin» dep alǵa umsynǵan. «Asyqpa, ulym. Sońyńdy saılap kel!» deı me?
Jer jahannyń taǵdyryna qııalmen qaıyra bir «kóz tastasa...». Tórt uly (Joshy, Shaǵataı, Úgedeı, Tóle) dúnıeniń tórt buryshyn enshiledi. Jebe noıan men Súbedeı noıan da quralaqan qalǵan joq.
...Endi japon araldary, taǵaly atty taıǵanatpaı Soltústik Muzdy muhıtty kórý, Tynyq muhıtyna entikpeı jetý – bolashaqtyń enshisi... Artymda doıyr qamshy qalyp barady. Bekemdigi bet qaratpas sol doıyrdy sońyna saılaǵan joq pa? Endeshe, alańdaıtyn nesi bar? О́teıin ózennen!..
Anasy arǵy bette áli tur ma?
Baıaǵyda tań aldynda tańǵut shapqanda muny shapanymen búrkep qashyp edi-aý. Qalyń ósken tal-butany panalap aman qalǵan. Jesirdiń tonyn erte kıip qalsa da, buǵan jasyǵanyn kórsetpepti.
Qaıdan estip edi? Jylandar týraly ertegi esine tústi.
...Ertede aǵaıyndy eki jylan ómir súripti. Biri – bir basty, kóp quıryqty eken. Al ekinshisi kóp basty, bir quıryqty bolypty. Jaz boıy rahat, kúnge qyzdyrynyp júre beredi. Al aıazdy qysta inge kirip, kóktemge deıin uıyqtaý kerek. Sonda bir basty jylan birden inge kirip ketedi. Al kóp basty jylannyń ár basy ózinshe bılik aıtyp, talas-tartys týyp, aqyry inge kire almaı, syrtta qalyp, úsip ólipti... «Muny men nege aıtyp otyrmyn? Oılan, urpaǵym! Jáne ǵumyr boıy umytpa!».
Tynysy tarylyp bara ma?! Bir túıinshek lyqsyp kep jutqynshaǵyna qadaldy.
...Dúnıeni bolashaqta qara kúsh emes, asyly aqyl bıler.
Shyǵys – danalyq kitaby. Oqyp alyńdar. Otyrardyń kitap qazynasyn órtetpeı, keıingilerge tastap ketkenim sodan emes pe! Batystan úlgi almańdar. Olar ishterinen irip-shirip barady. Kók temirdi ıgergenmen, aýyzbirligi joq. Sol sebepti, bizden jeńildi.
Urpaǵym! Qaı qıyrda júrseńder de mańdaılaryńdy qasıetti Qaraqorymnan ajyratpańdar. Burhan-Haldýn taýy qańyrap qalmasyn. Senderdi taba almaı Onon ózeni ańyrap jatpasyn. Onda seniń altyn besigiń terbetýli tur.
Elester sóne bastaǵandaı ma?.. Kún sáýlesi de óship bara ma?.. Kóz aldy munarlanyp ketkendeı boldy.
«Ashyńdar jolymdy! Jarylyńdar ekige! Men ketip bara jatqan joqpyn ba?!
Men ketken soń...
Molama altyn men kúmisti, gaýhar men jaýhardy salmańdar. Aspan astyn dań qylǵan ataǵym onsyz da alysqa keter. El sonymen aýyzdanar. Biri maqtanysh tutar. Biri qanisher qatygez der. Báribir meniń rýhym muqalmas. О́ıtkeni, men máńgiliktiń jalǵyz atty jolaýshysymyn ǵoı».
Osylaı degen uly qaǵan o dúnıege attanyp kete barady. «Ononnyń arǵy betindegi anama jeteıin. Zaryǵyp kóp kútti. Ákelińder altyn tabytty. Tosyńdar aldyma degisi keldi. Dámege dármen ermedi. Sanadaǵy jarqyldaǵan kóp sýret birtindep sóne berdi, sóne berdi» dep aıaqtaıdy avtor da shyǵarmasyn.
«Sóne berdi» dep aıaqtala sala, kerisinshe, Shyńǵys han tulǵasy jarqyraı kórinip, zoraıa túskendeı boldy. Áńgimemizdiń basynda atap ótken zertteý-zerdeleý, saralaý-saraptaý eńbekterden biz áıgili tulǵa týraly biraz beımaǵlum málimetter men derekterge qanyq bolsaq, endi, mine, atalmysh hıkaıattan onyń adam retindegi bitim-bolmysy men jaratylys turǵysyn, oı-tolǵanysy men qınalys-tebirenisin, kúıinish-súıinishi men arman-ańsaryn, ıaǵnı jan-dúnıesi men ishki álemin tanı túskendeımiz. Uly qaǵannyń urpaqtaryna kórsetken ónegesi men qaldyrǵan ulaǵat-ósıeti de bizdi ózine baýraı túsip, jaqyndata berdi.
Qalamger maqsaty da osy bolsa kerek.
Sózimizdiń tobyqtaı túıinin úlken sýretker Muhtar Maǵaýınniń: «Shyńǵys han degen – anaý aıtqandaı, jabaıy maqulyq emes eken, aqymaq, topas, jaýyz, qanisher emes eken, kóleńkeli, keleńsiz sypattary bolsa, ol – zamana tańbasy; shyn mánisinde parasatty, dana kisi, uly qolbasy, ǵajaıyp saıasatker, adamzat tarıhynda ózgeshe orny bar, aıtýly, biregeı qaıratker...» degen sózimen aıaqtaǵandy jón kórdik.
Osy negizde zerdelesek, Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hıkaıatyn uly dalanyń álem ámirshisi atanǵan uly perzentin tanýǵa qosylǵan úles dep bilemiz.
Turlybek MÁMESEIIT,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Sońǵy 10-15 jyl ishinde ǵalymdarymyz ben jazýshylarymyzdyń álem ámirshisi atanǵan Shyńǵys han týraly, onyń zamany men tulǵasy jaıyndaǵy, álemdik jáne qazaq tarıhyndaǵy alar orny haqyndaǵy oı-paıymdary men tolǵanys zertteýleri jurtshylyq nazaryn aýdaryp otyr. Bul oraıda zertteýshi ǵalym Tileýberdi Ábenaıulynyń kitaptaryndaǵy oı-tujyrymdar uly qaǵan týraly buǵan deıin beımálim bolyp kelgen kóptegen derekterdi alǵa tartady. Sondaı-aq, belgili qalamgerler Maral Ysqaqbaıuly men Beksultan Nurjekeulynyń uly tulǵa Shyńǵys han jaıyndaǵy ár jyldary baspasózde jarııalanyp kele jatqan tanymdyq sıpatqa toly zertteý maqalalary da oqyrman kóńilinen shyǵyp otyr. Jaqynda ǵana «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan ǵalym Záripbaı Orazbaıdyń «Myńjyldyq qupııasynyń sheshimi» atalǵan kólemdi maqalasynan da Shyńǵys han týrasynan kóp jaıǵa qanyǵyp, nebir sony maǵlumattarǵa kóz jetkizgendeı boldyq. Bul taqyryptaǵy irgeli eńbek kórnekti qalamger Muhtar Maǵaýınniń tórt kitaptan turatyn «Shyńǵys han» atty tolymdy, derekti hıkaıasy dep bilemiz. Hıkaıanyń alǵashqy kitaptary oqyrman qolyna tıdi. Basylym jaıyndaǵy baıypty áńgime aldaǵy kúnderdiń enshisinde.
Zerdelep qarasaq, munyń bári álemge áıgili tulǵanyń kim ekenin, qaıdan shyqqanyn, shynymen jolyndaǵyny jaıpap, qyryp-joıǵan joıqyn joryq ıesi me, álde... degen saýaldarǵa jaýap tabýǵa degen qulshynys edi.
Búgingi áńgimemizdiń arqaýy belgili jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hıkaıaty týraly bolmaq. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, bul shyǵarma da uly qaǵandy tanýǵa degen ıgi maqsattan týsa kerek.
Áýelde hıkaıattyń atalýyna qarap oılanyp qaldyq: «Shyńǵys hannyń kóz jasy». Ne deıdi?! Kóz jasy nesi? Jarty álemdi jaýlaǵan uly qaǵan jylaýshy ma edi? Jylasa, ol da kádimgideı et pen súıekten jaratylǵan adam boldy ǵoı. Neden janaryna jas toldy eken? Ishki sheri aǵytylyp ketken-aý!.. Já. Ne boldy eken? Neden mundaı kúıge tústi eken?..
Osyndaı oıǵa bastaǵan shyǵarma oqýǵa jeteleı berdi. Hıkaıat Shyńǵys hannyń birtalaı jasqa kelip, kóp nársege kóńili qaraıyp shaý tartqan shaǵyn sýretteýden bastalady. Qaıran zaman-aı, deseńshi! Jas kezindegi ashýly qaıraty búginde sap-sap sabyrǵa ulasqan. Zamanynda tabaldyryqta turyp tepsingen jaýynyń basyn dopsha domalatqan Temýchın... Iá, ashýly qaırat – almas qylysh eken. Shapsa – týraıdy. Endi qarasa qanshama jyldar sýsyp óte shyǵypty. Odan beri de uly qaǵan álemniń ár túkpirinde at tuıaǵyn oınatqan. Astamsyǵan nebir jaýynyń mysyn basqan, qııamettiń qyl kópirinen ótkizgen.
Aınalasyna altyn shýaq úıirilip júretin meıirimniń de odan kem túspesin kesh ańdady. Taǵdyryna taýpyq aıtyp, táýbege kelgeni sosyn da shyǵar.
Aq ordasynan adym ozdyrmaǵaly kóp ýaqyt bolypty. Esiginen syǵalap ıilip-búgilgen elshiler men dárgeıine bas urǵan jurttan qajyp bitti. Az qolmen shyǵyp ań qaǵýǵa yntasy aýǵan. Qus salyp, qumaı tazy júgirtip sergip qaıtpaq-ty. Qulaǵyna at dúbiri, qyran shańqyly keledi...
Biraq sergimek kóńildi sel shaıǵandaı boldy-aý! Qý túlki aılasyn asyryp baqqan. Qyran qos qanatyn qýsyryp shúıilgenimen, jemtigine dóp túse almady. Topshysyn syndyrdy. Bul ne?! Qaıda júrse de jeńisti sapardyń jelbiregen jalaýyndaı bop tóbesinen qalmaıtyn aqsha bultty Kók táńiriniń ózine kórsetken qýaty, demeý-dármeni sezinetin. Odan da qaıran bolmaǵany ma?! Búgingi kórinis tosyn. Shyńǵys han sekem aldy, tań-tamasha qalyp, aspannan kóz aıyrar emes. Alǵash alty kez naıza ustap atqa qonǵannan jelep-jebegen Kók Táńiriniń syıyna bir náýbettiń tóngenin uly qaǵan anyq sezdi. Dál tóbesinde aq bult pen qara bulttyń aıqasy. Sumdyq-aı! Bul ne ǵajap?! Qara bult óktemdik alypty. Aýdarylyp-tóńkerilgen aqsha bult esin jınaı almaı pyshyraı qashqan. Kútir-kútir aspan jarylyp, shatyr-shutyr naızaǵaı oınady. Jasynnyń bir ushqyny uly qaǵandy tý syrttan kep urǵan. Shyr aınalǵan aqboz tulpardan aýyp túskeni. Tula boıyn jalyn sharpyp, kúıip-janyp barady. Endi, mine... «Naızaǵaı bop urǵan dert es jıǵyzar emes. Tilden dármen joq. Tilegi úzik-úzik. Tini úzilmegen soń ǵana tiri jatyr. Tek sana túkpirinde janyp-óship eles qashady. О́tken kúnder elesi. О́miri túskirdiń alqulym shaqta ókinishi kóbeıip kete me, nemene?..
Kóńildiń kók dónenin shaptyryp ótken kúnniń salaýaty men keler kúnderdiń qanaǵatyn tarazy basyna tastasa...».
Avtor qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan uly qaǵannyń eles shyrmaǵan sátterine barlaý jasap, onyń basynan ótken árqıly áreketterge toqtalyp, sol arqyly onyń jan-dúnıesine úńilip, ishki syryn ashýǵa umtylady. Shyńǵys hannyń kóz aldynan ótip jatatyn eles-oqıǵalardy áńgimelerde jazýshy: «Quıryq-jaly súzilgen myń sáıgúlik myń tarapqa bas bermeı aǵyzyp bara jatyr eken deıdi...» degen kirispe tirkesti qaıtalaı keltirip otyrady. Munyń ózi de sátti tabylǵan ádis retinde oqyrmandy maquldatady. О́ıtkeni, ómir boıy attan túspeı álemdi sharlaǵan adamnyń mynadaı jaǵdaıda esine dúnıeni dúbirletken myń sáıgúliktiń túsýi, árıne, tabıǵı. Shyndyǵynda, solaı. Túmenderi dúnıeniń tórt tarabyn úńgip barady. Jeńis býyna qaralaı pisken noıandarynyń alys ólkeden at shaptyryp suraǵan keńesiniń ózi migir taptyrmaǵan. Aqyl men aılany qat-qabat joldaıdy da jatady. Birinsiz biri jetim. Qanjardyń júzindeı qylpyldatyp ekeýin teń ustar bolar.
Sapyrylysqan elesten bas aınalardaı. Keıde kóz aldy buldyrap ketedi. Darıǵa dáýren esken jeldeı bolyp munyń ǵazız basynan ótip bara ma?!.
«Men, uly qaǵan, jer betinde tutas memleket qursam dedim. Osy maqsatta qanshama qaıratymdy saryqtym. Tózimimdi taýystym. Dindi syıladym. Esh pendeniń senimine qııanat qylmadym. Baǵynǵannyń basyn qadirledim. Shaharyn qıratpadym. Mal ósirsin, baqsha salsyn, ań aýlasyn dedim. Meniń áskerimniń at tuıaǵy tıgen jerde qatygezdik qaldy ma? Álde izgiliktiń dánin septim be?».
Shyńǵys han osylaı tolǵanady.
...Jurt ne dep jatyr eken?! Ańǵa shyǵyp... mertigip... Qudaı saqtasyn!
Uly joryq jolynda osy júgirgen ań, ushqan qusty talaı azyq etken. Qalyń túmen ash ózegin jalǵaǵan. Kezikkenin qynadaı qyrýǵa ruqsat joq. Shyńǵys hannyń pármeni sondaı. Jylt etken kóktemnen qara kúzge deıin qarý kótertpeıdi. Ań tólin, qus balapanyn órgizer shaq. Tuqymy úzilmesin, alańsyz aıaqtansyn, túbitin túsirsin degen tilek.
Nemene, sonda uly qaǵan ań terisine zárý me edi? Jo-joq, aıta kórmeńiz. Teri-tersek turmaq, basy artyq altyn, kúmis, aqyǵyńdy da aq ordasyna jolatpaı qoıǵan. Munyń sońynda aqtarylǵan altyn, kúmis emes, aspandy jarǵan ataǵy qalar. Endi, mine, jolbarys jyǵar aıbatyn alpys aılaly túlkige qor etti. Qumaıyn qańǵyrtty. Qyranyn tasqa túsirip talqandap ketti.
Shyńǵys han osyndaı bir qınalǵan sátterde ylǵı da ákesi Esýkeı ónegesin eske alady. Ol da jas kezinde osylaı ańǵa shyqqan eken. Aldynan týra kókjaldyń ózi shyǵady. Kókjal kóp bultaqqa salmaı apanǵa kirip ketedi. Taıaq júgirtip kórse, tereń emes sııaqty. Túbinde bylqyldap birdeńe jatyr. Kókjalym, ólgen jeriń osy dep indi qazýǵa kirisedi. Ne kerek, kesh batqansha qazady ǵoı. Túbi jetkizer emes. Sodan sharshap, sál tynys alyp otyrsa, anandaı jerde bóri qashyp barady. Onymen qatarlasa túlki jáne bir qarsaq zyta jóneledi. Ań-tań qalady. Sóıtse, úsheýi de álgi apan-inniń qosalqy úsh taram aýzynan shyǵyp ketken eken.
– Siz qaı ańnyń sońynan tústińiz? – degen bul.
– Balam, meniń dáýrenim ótip barady. Sen qaısysyn ustar ediń? – dep Esýkeı Temýchınge synaı qaraǵan.
– Qolymnan kelse birine birin ustatar em!
Sonda Esýkeı óziniń úzik-úzik úmitin osy uly jalǵardaı kóńiline toqtyq bitip, shúkirlik qaıyrǵan.
Odan bári de nebir soıqannyń ortasynan ótti ǵoı. Endi, mine...
Jazýshy osylaı uly tulǵanyń kúrdeli oqıǵalarǵa toly ótken ómir belesterine oı jiberip, ol bastan keshken qym-qýyt áreketterdi saralap, onyń adam retindegi tolǵanys-tebirenisterin shynaıy jetkizip, jan álemin asha túsedi.
Sonaý jetim ósken balalyq shaǵy da, jesir qalǵan anasynyń úsh balasyn qaıtip asyraımyn dep joqtyqtyń qamytyn kıgen kezi de kóz aldynan ketpeıdi. «Urpaǵym, aldymen baılyqtyń emes, joqtyqtyń qadirine jet» dep kúbirledi.
Bul oıyn Shyńǵys han joryq jolyndaǵy sarbazdaryna ylǵı da eskertip otyratyn: «Baılyqqa úıir bolmańdar. Odan ashkózdik balalaıdy. Qyzǵanyshtyń qyzyl shoǵyn kóseıdi. Basyńa tóner qaýip-qater sodan.
Súbedeı bahadúr men Muqylaı jat jurttyń kóz arbaǵan qyzyl-jasylyna qyzyqqannan ne paıda tapty? Ata dástúrden alshaqtap barady. Analaryńnan jalańash týǵan joq pa edińder? O dúnıege ne alyp keteıin dep júrsińder? Maǵan qaramaısyńdar ma? Artyq dáýlet jınadym ba? Iyǵyma jattyń kıimin ildim be? Qolyma solar soqqan qarý ustadym ba? Opasyz dúnıeniń quly boldym ba? Joq! Kózderiń kórdi ǵoı».
Áke ónegesi degende bul da tuńǵyshy Joshydan kóp úmit kútip, qasynan tastamaı ertip júrip Ulytaýǵa aparǵan. Jasanǵan jaýǵa, jabysqan daýǵa qımaıtyn, quty qashpaıtyn ólkeni tanyǵan. Kerilip jatqan kerbez jonǵa alshaıta tigip aq ordany qondyrsa jarasar.
– Ulym Joshy, – degen sonda bul kúmis erden quıryq kóterip. – Erteńdi-kesh enshi alar jeriń – osy ólke. Ordańdy ońtaıly jerge tik.
– Ordam qonar tusty ózińiz belgileńiz, áke.
Jebeniń altyn ushy kún sáýlesine jarq etip shaǵylyp, aspanǵa áýeleı kóterildi de, aýany jaryp ysqyra jóneldi...
– Áne, sol jer! Ulysyńdy usta. Mańdaıyńdy Qaraqorymnan aıyrma!..
Erte tolǵan aıdaı tolyqsyp turǵan tolaǵaı uly Joshysy, arqasúıer arysy qapııada mert boldy-aý! «Joqty – bar qyldym, bardy – nar qyldym. Janymdaǵy nókerdiń bári aqsúıek atandy. Esiktegi basy tórge jetti... Satqyndyqty kóp kórdim. Jattan da, jaqynnan da. Ittiń dos bolǵany jaqsy, biraq dostyń ıt bolǵany jaman».
Joshy mine, osy satqyndyqtyń qurbany boldy. Munyń tepkisinen qorqyp, janyna úrkerdeı qosynyn alyp Qarpat taýyna qashyp elin de, jerin de, dinin de satyp ketken Aqsaq Qulan batyr buqpantaılap kelip, ań qyzyǵyna túsken Joshyny tý syrtynan oqqa baılaǵan.
Joryq jolynda Shyńǵys hannyń ashýy men meıirimi qatar júretin. Asqaqtaǵannyń aptyǵyn basar, jaqsy kóringenniń kóńilin kóterip, tórine shyǵaryp meıirimine bóler. Otyrar... Qoqan... Osy tarapqa attanǵan alty júz túıege artqan kerýeni tonaldy. Beıbit sapar edi. Áı, shirkinder-aı! Buǵan kórsetken erligi me, ersiligi me?!. Uly qaǵan óz tórindeı jaılaǵan jerdiń kúllisine ornatqan óz pármeni bar. Sonyń bir parasy – el men eldi jalǵap saýda jasaǵan, jurtqa zárý qazyna artqan kerýenniń jolyn tospaý, dushpandyq tanytpaý. Bul tirshilik nári darııany bógegenmen birdeı. Kimde-kim bul quzyrdy qasaqana buzsa – jazasy ólim! Endi ózinen kórsin...
Alty aı berilmegen qalanyń qaqpasyn Qaıyr hannyń bas ýáziri ashyp beredi... Sonda Shyńǵys han Qaıyr hannyń qaısarlyǵyna «Jaraısyń, er ekensiń?» dep súısinse, bas ýázirdiń satqyndyǵyna qany qaınaǵan. «– Áı, Qaıyr han! – degen bul sonda sańqyl qaǵyp, – Qasyńa ómir boıy opasyzdy ustapsyń. Ol búgin seni satty. Erteń meni satady. Dúnıede satylmaıtyn nárselerdiń bar ekenin bul neme uqpas. Armanda kettim deme. Má, sadaq. Qoramsaqtaǵy qyrǵı qaýyrsyn oqtyń birin óziń tańda. Jiber janyn jahannamǵa óz qolyńmen. Munyń aram qany aq ordamdy bylǵamasyn!».
Kelesi oq Qaıyr hanǵa baǵyttalǵan. Átteń!.. Tátti ótirik pen ashy shyndyqtyń arasynda bosqa ketken eken esil er!
Otyrardyń oırany shyqty. Jaı halqyna keńshilik bergen. Dán izdegen qumyrsqaǵa tımeńder deıtin. Otyrardyń kitaphanasy... Qısapsyz kitapty órtetpeı alyp qalyp, álem aqyl-oıynyń jınaqtalǵan qazynasy dep, toqsan arbamen toǵyz kún tasyp, Saıramǵa shyǵar joldaǵy bıik tóbeniń basynan qoıma jasatyp, sý shaımas, jel tımes etip kómdirdi.
Al Buharaǵa... Dátin ustady. Attap basqan saıyn bir meshit. Dinmen demalyp turǵan shahardyń shańyn kótermedi. At tuıaǵyn abaılap basty. Sóıte tura, shahardyń bas múftıi Nájimeden Kúbiranyń basyn alǵanyna qatty ókinedi. «Qanyn beker júktepti. Qasıetti jan eken. Sheksiz bıliktiń shektirer beıneti de az emes-aý. Átteń!..». Sol Kúbira: «– Áı, Shyńǵys han, ajalyń ottan ne sýdan keler. Kór de tur!» dep edi. Shynymen de, solaı boldy ma?!.
Adamnyń ótirik máımóńke minezin, keshirimsiz kisápirlikterin jaqtyrmaıdy Shyńǵys han. Saraıshyqta ne bolyp edi?! Kúndik jerden kórisip, tústik jerden táý etip jaqsysy men jaısańy aldynan shyqty. Shaharyn shappady. Meıirim kórsetti. Shańyraqtan túsken jylanǵa da aq quıyp shyǵarǵan ákesi Esýkeı.
Aqyry ne bop shyqty! Jandy eritip, jaınań qaqqandardyń janalǵysh ekenin kórdi. Munyń jazyq qabaǵyn, jaıdary kóńilin kishiktik dep uǵypty. Aramzalyqtaryn júzege asyrmaq eken. Dastarqan jaıyp otyryp, ý usyndy.
Taǵy da óz obaldary ózderinen. «Shyńǵys han – Allanyń qylyshy!» degizdi.
Eki úlken eldi shabasyz degen sáýegeı. Munyń da oıynda bar-dy. Kózdegeni uly qorǵannyń yǵynda jatqan Qytaı edi. Qytaı jaýdyń ótine qolpashtap tańǵuttardy qoıypty deıdi. Tańǵut eli ejelden kektengen jaý emes pe! Handary qytaıǵa súıenip meımanasy tasypty. О́zinshe altyn taqtan túspeıtin hanynyń sońǵy toqaly Merkit sulýy eken. Shynyna kelgende áýelden qan urttasqan ata jaýy osy merkit qoı.
Ákesi Esýkeı bahadúrmen ǵumyr boıy arpalysty. Aınalany alataıdaı búldirip, tek shabysýmen ótti. Tabysý joq. Bul Bórteni úkilep alǵan tusta. Tún jamylyp, shapqyn sap... Jetimniń qyzyǵyn kópsinip, qalyńdyǵyn tartyp áketisken. Keıin qol kóterip baryp arashalap alǵan. Bul da bolǵan istiń buraý basyn shalmady. Tuńǵyshy Joshy týǵanda da kóńiline kúdik ustamady.
Dúnıe kezek. Bir kezde Bórte qoldy bolsa... Endi, mine, tana kózi jarqyraǵan merkit qyzy – Tańǵut hanynyń tańǵajaıyp toqaly munyń aldyna ákelindi. Peri násili aralaspasa, pende shirkinge bitpegen sulýlyq. Biraq sulýdyń zymııandyǵyna qaıran qaldy. Eki sanynyń arasyndaǵy ashamaıyna almas jasyrypty. Dushpandyq oılapty... Jymysqydan jaqsylyq shyǵa ma? Soltústik Szınge qasharda baıy Tańǵut hany bergen pármen de. Halqyn satyp ketken kisápirden keleli is kúte me? Áıel jumsap uly qaǵannyń abyroıyn tókpek. Bir qaýipti erterek sezgen Bórtege rahmet.
Kóz aldyna Bórte elesteı beredi. Qaratory óńi kúlim qaǵady. Ákesi Esýkeı bahadúrdiń kózi tirisinde aıttyrǵan qalyńdyǵy. Odan beri qansha zaman ótti. Bul da qartaıǵan. Bórteni qara. Baıaǵy qalpy sııaqty. E, qolyna ustaǵany qara bulǵynnyń terisinen tikken ton eken ǵoı. Bolashaq kúıeýime dep óz qolymmen piship, tiktim degen. Bul – bozbala úshin sol kezde ıen baılyq, táńirdiń tartýyndaı kóringen. Keıin aıbarynan aspandaǵy aı yǵysty, álemniń ámirshisi atandy. Aıaǵynyń astyna altyn, kúmis, kóz jaýyn alar nebir gaýhar tas shashylǵan. Biraq sonyń bári sheshesi ekeýi kúneltken qara lashyqta jaýraǵanda janyn jylytqan qara bulǵyn tondaı kórindi me? Joq. Barlyq baptaǵan shaqtaǵy beıqam baılyq joqtyq taptap jatqanda kórgen tyrnaqtaı jaqsylyqqa tatymaıdy eken.
Zamandar ótti ǵoı talaı. Bóri basty týyn jelbiretip, jeńis kúıin tarttyryp elge qaıtýshy edi...
Tańǵut talqandaldy. Biraq osymen jeldi kúndeı irgeden uıytqyǵan jaý taýsylyp pa?! Sonyń biri – Kúshik han. Taıan hannyń násili. Merkit kósemi Toqta bekti ózine jaqtas etip alyp dońaıbattan jazar emes. Ásker qurap, Qytaıdan qaıta-qaıta otty qarý alyp qutyryp barady. Merkit – el bolmas ejelgi qarsylas. Qapysyn taýyp qosaqtap urýdyń sáti tústi. Jaý jerine Súbedeı men Jebeniń túmenderin attandyrǵan. Qos túmen etekten túre kirgen. Bet qaratpady. Bezdire qýdy. Toqta bektiń basy alyndy. Kúshik han quıryǵyn túıip qashyp Qytaıǵa ótipti.
Uly qaǵannyń oılaǵany da osy emes pe?! Dereý Soltústik Szınge jaýshy attandyrǵan. Qol-aıaǵyn býyp Kúshik handy qolyma ber degen. Bermeseń... Olar shalqaqtap tyńdaǵysy joq. Jibergen jaýshylary saýdyrap bos qaıtty.
Onda óz obaly ózine. Ejelden ózgeniń qolymen ot kóseıtin ádetine baspaq qoı. Sondaıdyń kesirinen de ákesi Esýkeıdiń mert bolǵany. Tórt ulyna tegis at shaptyrǵan. Bóri basty týdy Tólege kótertip: «Ata-babanyń kóz jasy áli kepken joq. Arýaq alqalady. Kók táńiri qoldady. Alǵa!» degen. Jan-jaqtan aǵylǵan qalyń túmen aspan astyn shańǵa bóktirgen. Sal jaldap Sary ózennen ótken ásker álekedeı jalanyp jaý suraǵan. Qandy qyrǵyn bastaldy. Qytaı qoly bóri tıgendeı bórlikken. Taban tiregen qos shaharyna qııamet kúnin týǵyzǵan. Chjýndýǵa basshy ǵyp Jalaıyrdyń jolbarysy Muqylaıdy otyrǵyzdy. Lıaoıandy Jebeniń ıeligine berdi. Súbedeı noıan sol ekpinmen Koreı túbegine attanǵan.
О́mirde ańǵaldyq pen satqyndyq talaıǵa sor bolyp jabysty. Qanjardy qatty ustamasań qolyńdy kesedi. Mundaıǵa Shyńǵys hannyń kózi ábden jetken. Qalaı bolyp edi?..
...Kúıeý balasy Týchagar parsynyń baı shaharyn shaýypty. О́ner ustaǵan adamdaryn qyrypty. O, kázzap! Uly qaǵannyń jarlyǵyn buzýǵa kimniń batyly jetedi?! Bul arýaq kóterip alǵash qol bastaǵanda, qaı eldiń qaı shaharyn alsańdar da ónerli adamdaryna, shaıyr men pálsapashyǵa, jylnamashy men sáýletshige, ǵalym men qarý soǵýshyǵa qol kótermeńder degen. Erekshe qamqorlyqqa alyp, qanattaryńnyń astynan oryn berińder. Olar – izgi nıetti, izetti pendeler. Kimde-kim osy jarlyqtan jaza bassa janyn jahannamǵa jiberem degen.
Parsy eli tutasymen munyń bıligine ótken. Baǵynǵan eldi basynyp qaıtadan shabý – qylmys. Munyń astarynda ashkóz alamandyq, tońmoıyn toımastyq jatyr. Al ónerli pendelerge kórsetken qııanaty she? О́ner – bolashaqqa túser jaryq sáýle. Ony óshirýge jaman-jáýtik kúıeý bala turmaq, uly qaǵan meniń de qudiretim jetpes! Baqyrtyp júrip basyn alyńdar degen.
Osyndaılardan kelip Shyńǵys han keıingige ósıet aıtady: «Urpaǵym, men kedeıdi baı qyldym, qorqaqqa qylysh ustattym, sarańdy sahı ettim, ólmeshige ómir berdim. Biraq týabitti topas bop jaratylǵan adamǵa aqyl kirgize almadym. Topas jannan jáne saqtanyńdar!».
Kóshken bulttaı sapyrylysqan eles arasynan anasy kórinedi. Aq jamylyp alǵan ba? Qol bulǵaıdy. Onon ózeniniń arǵy beti ǵoı. Onda qaıdan júr? «O dúnıe men bu dúnıeniń arasy – bir-aq attam jer» degen ras boldy ma?! Anasy meıir tóge qaraıdy. «Qazir ózendi keship ótip sizge jetemin» dep alǵa umsynǵan. «Asyqpa, ulym. Sońyńdy saılap kel!» deı me?
Jer jahannyń taǵdyryna qııalmen qaıyra bir «kóz tastasa...». Tórt uly (Joshy, Shaǵataı, Úgedeı, Tóle) dúnıeniń tórt buryshyn enshiledi. Jebe noıan men Súbedeı noıan da quralaqan qalǵan joq.
...Endi japon araldary, taǵaly atty taıǵanatpaı Soltústik Muzdy muhıtty kórý, Tynyq muhıtyna entikpeı jetý – bolashaqtyń enshisi... Artymda doıyr qamshy qalyp barady. Bekemdigi bet qaratpas sol doıyrdy sońyna saılaǵan joq pa? Endeshe, alańdaıtyn nesi bar? О́teıin ózennen!..
Anasy arǵy bette áli tur ma?
Baıaǵyda tań aldynda tańǵut shapqanda muny shapanymen búrkep qashyp edi-aý. Qalyń ósken tal-butany panalap aman qalǵan. Jesirdiń tonyn erte kıip qalsa da, buǵan jasyǵanyn kórsetpepti.
Qaıdan estip edi? Jylandar týraly ertegi esine tústi.
...Ertede aǵaıyndy eki jylan ómir súripti. Biri – bir basty, kóp quıryqty eken. Al ekinshisi kóp basty, bir quıryqty bolypty. Jaz boıy rahat, kúnge qyzdyrynyp júre beredi. Al aıazdy qysta inge kirip, kóktemge deıin uıyqtaý kerek. Sonda bir basty jylan birden inge kirip ketedi. Al kóp basty jylannyń ár basy ózinshe bılik aıtyp, talas-tartys týyp, aqyry inge kire almaı, syrtta qalyp, úsip ólipti... «Muny men nege aıtyp otyrmyn? Oılan, urpaǵym! Jáne ǵumyr boıy umytpa!».
Tynysy tarylyp bara ma?! Bir túıinshek lyqsyp kep jutqynshaǵyna qadaldy.
...Dúnıeni bolashaqta qara kúsh emes, asyly aqyl bıler.
Shyǵys – danalyq kitaby. Oqyp alyńdar. Otyrardyń kitap qazynasyn órtetpeı, keıingilerge tastap ketkenim sodan emes pe! Batystan úlgi almańdar. Olar ishterinen irip-shirip barady. Kók temirdi ıgergenmen, aýyzbirligi joq. Sol sebepti, bizden jeńildi.
Urpaǵym! Qaı qıyrda júrseńder de mańdaılaryńdy qasıetti Qaraqorymnan ajyratpańdar. Burhan-Haldýn taýy qańyrap qalmasyn. Senderdi taba almaı Onon ózeni ańyrap jatpasyn. Onda seniń altyn besigiń terbetýli tur.
Elester sóne bastaǵandaı ma?.. Kún sáýlesi de óship bara ma?.. Kóz aldy munarlanyp ketkendeı boldy.
«Ashyńdar jolymdy! Jarylyńdar ekige! Men ketip bara jatqan joqpyn ba?!
Men ketken soń...
Molama altyn men kúmisti, gaýhar men jaýhardy salmańdar. Aspan astyn dań qylǵan ataǵym onsyz da alysqa keter. El sonymen aýyzdanar. Biri maqtanysh tutar. Biri qanisher qatygez der. Báribir meniń rýhym muqalmas. О́ıtkeni, men máńgiliktiń jalǵyz atty jolaýshysymyn ǵoı».
Osylaı degen uly qaǵan o dúnıege attanyp kete barady. «Ononnyń arǵy betindegi anama jeteıin. Zaryǵyp kóp kútti. Ákelińder altyn tabytty. Tosyńdar aldyma degisi keldi. Dámege dármen ermedi. Sanadaǵy jarqyldaǵan kóp sýret birtindep sóne berdi, sóne berdi» dep aıaqtaıdy avtor da shyǵarmasyn.
«Sóne berdi» dep aıaqtala sala, kerisinshe, Shyńǵys han tulǵasy jarqyraı kórinip, zoraıa túskendeı boldy. Áńgimemizdiń basynda atap ótken zertteý-zerdeleý, saralaý-saraptaý eńbekterden biz áıgili tulǵa týraly biraz beımaǵlum málimetter men derekterge qanyq bolsaq, endi, mine, atalmysh hıkaıattan onyń adam retindegi bitim-bolmysy men jaratylys turǵysyn, oı-tolǵanysy men qınalys-tebirenisin, kúıinish-súıinishi men arman-ańsaryn, ıaǵnı jan-dúnıesi men ishki álemin tanı túskendeımiz. Uly qaǵannyń urpaqtaryna kórsetken ónegesi men qaldyrǵan ulaǵat-ósıeti de bizdi ózine baýraı túsip, jaqyndata berdi.
Qalamger maqsaty da osy bolsa kerek.
Sózimizdiń tobyqtaı túıinin úlken sýretker Muhtar Maǵaýınniń: «Shyńǵys han degen – anaý aıtqandaı, jabaıy maqulyq emes eken, aqymaq, topas, jaýyz, qanisher emes eken, kóleńkeli, keleńsiz sypattary bolsa, ol – zamana tańbasy; shyn mánisinde parasatty, dana kisi, uly qolbasy, ǵajaıyp saıasatker, adamzat tarıhynda ózgeshe orny bar, aıtýly, biregeı qaıratker...» degen sózimen aıaqtaǵandy jón kórdik.
Osy negizde zerdelesek, Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hıkaıatyn uly dalanyń álem ámirshisi atanǵan uly perzentin tanýǵa qosylǵan úles dep bilemiz.
Turlybek MÁMESEIIT,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
