Syrym elinde eleýli is kóp

Táýelsizdigimizdiń jıyrma bes jyldyq torqaly toıy qarsańynda Syrym Dat­uly aýdanynda bolyp qaıtqan edik. Is­sa­pardan óte jaqsy áser­men oraldyq. О́ıtkeni, Syrym elinde eleýli ister men órken­di óz­gerister mol eken. Aýdannyń basty ekonomıkasy aýyl sharýashylyǵyna negizdelgen. Sonyń ishinde óńirde búginde tórt túlik mal ósirý basym sıpatqa ıe. О́nimdiligi az, tuqymy men tur­qy tómen ári seleksııalyq-gene­tıkalyq sharalardan tys qalǵan jaı maldan góri, sany azyraq bolsa da asyl tuqymdy mal ósirý áldeqaıda tıimdi ekeni basy ashyq aqı­qat. Syrymdyqtar osyndaı usta­nym­ǵa arqa súıep otyr eken. Eger mysal keltire keter bol­saq, 2013 jylǵa deıin aýdanda asyl tuqymdy mal ósiretin bir ǵana sharýashylyq bolsa, qazir olardyń sany altyǵa jetipti. Mal semirtý men bordaqylaý keshenderi de jańa úlgide boı kó­tergen. Malshylarǵa arnal­ǵan tur­ǵyn úıler de aınadaı jar­­qyraıdy. Taǵy bir súısi­ner­lik jaıt, japan dalada asyl tu­qymdy mal ósirip otyrǵan aǵaı­yndylardyń deni balamaly energııany paıdalanýǵa kóship­ti. Sonyń eń bastysy – kún taq­taıshalary arqyly alynatyn qýat kózderi. Bul ári arzan, ári tıimdi, eń bastysy, sharýashylyqtyń tutyna­tyn qajettiligine jetedi deıdi olar. Sonymen birge, el eńbek­ker­leri mal ósirýge «Sybaǵa», «Altyn asyq» jáne «Qulan» baǵdarlamalarynyń úlken kómegi tıgenin rızashylyq sezimmen aıtyp berdi. Budan bes-alty jyl buryn Syrym aýdany turǵyndarynyń kógildir otyndy tutyný deńgeıi bar men joqtyń arasynda bolatyn. Al bıyl paıyzdyq kór­setkishpen alǵanda onyń kólemi 92-ge jetipti. Árıne, bul óte tamasha nátıje. Úlken áleýmettik joba. Onyń quny 1 mıllıard 523 mıllıon teńge quraıdy. Osyǵan deıingi tabıǵı gaz qubyrlarynyń uzyndyǵy 189 shaqyrymǵa jet­ki­zilgen. Tek sońǵy bir jyldyń ishinde turǵyndardyń gazdy paıdalaný deńgeıi otyz paıyzǵa ósipti. – Dúnıeniń rahaty kógildir otyn emes pe?! Eshqandaı mashaqat kórmeısiń. Kómir tasymaısyń, kúl shyǵarmaısyń. Gaz – eń taza otyn. Tek bir tal sirińkeni tartyp jiberseń bolǵany, kógildir otyn mazdap ala jóneledi. Áıtse de ony tek ǵımaratty jylytatyn, úıdi qyzdyratyn, tamaq ázirleıtin jaı ǵana otyn dep qaras­tyrsaq, ushqarylyqqa urynar edik. Gaz sonymen birge, shaǵyn kásipkerlikti damytý úshin óte qolaıly jaǵdaı týǵyzady, – dedi bizge Syrym aýdanynyń ákimi Abat Shynybekov. Rasynda da, shalǵaıdaǵy eldi mekenderge gaz qubyry jet­kizilgen soń Syrym elinde shaǵyn kásipkerlikke bet burýshylar qatary kóbeıe túsipti. Sonymen birge, shaǵyn nesıe alýǵa tilek bildirýshiler sany da kúrt ósipti. Aıtalyq, tek ótken jyldyń ózinde tabany kúrekteı 43 mıllıon teńge shaǵyn nesıe alýǵa bólingeni osy sózimizdiń dáleli. Qysqasy, Syrym elinde bul is otbasyn qarjydan taryqtyrmaýdyń múmkindigi ǵana emes, sonymen birge, kórshi aýdandarmen iskerlik baılanystar jáne ózara qarym-qatynastar jasaýdyń basty joly da bolyp otyr. Syrym aýdany Batys Qa­zaqstan oblysynyń Qaratóbe, Shyńǵyrlaý jáne Terekti aýdandarymen, Aqtóbe oblysynyń Qobda jáne Oıyl aýdandarymen, ári Atyraý oblysynyń Qyzyl­qoǵa aýdanymen shektesedi. Aı­taıyn degenimiz, buǵan deıin atalǵan kórshiles aý­dandar arasynda tek mádenı-kópshilik baılanystar, konserttik baǵdarlama almasýlar ǵana bolyp kelse, ótken jyldan bastap shaǵyn kásipkerlikpen shuǵyldaný nátıjesinde ázir ónimder almasý tájirıbesi ornyǵa bastapty. Bul ne degen sóz? Mysaly, syrymdyq kásipkerler búginde jergilikti qurylys ındýstrııasyn quryp temir-beton buıymdary men órnek tastar, sheńberler jáne aǵashtan jasalǵan jıhazdar ázirleýdi qolǵa alypty. Aýdan aýmaǵyndaǵy toǵandarda balyq­tyń birneshe túrleri ósirilýde. Jylyjaılar da jasaqtalǵan. Qolónermen aınalysýshylar da az emes. Munda attyń er-turman jabdyqtaryn jasaıtyn sheberler de jetkilikti kórinedi. Syrym eli, sonyń ishinde aýdan ortalyǵy Jympıty kenti Samara-Shymkent halyqaralyq avtomobıl jolynyń boıynda ornalasqan. Bul eki arada kólik tasqyny kúndiz-túni úzil­meıdi. Bul faktor servıstik qyzmetti damytýǵa jáne jol boıynda demalatyn oryndar – kempıngter men qonaq úıler qurylysyn salýǵa, dámhanalar men ashanalar júıesin damytýǵa qolaıly ahýal týǵyzdy. Solaı bolyp ta júr. Aıtalyq aýdandaǵy «Ji­bek joly» JShS-niń jetek­shisi Ǵanımat Nurmuhanov bir­neshe ǵımarattan turatyn avtokeshen qurylysyn aıaqtap qalypty. Al jergilikti kásipker Beıbit Tahambetov turǵyzǵan «Alashorda» qonaq úıinde oǵan kelýshilerge týǵyzylǵan jaǵdaı úlken qalalardaǵy úsh juldyzdy otelden bir mysqal kem túspeıdi. Mundaı mysaldar jetkilikti. Osynyń bári ishki jáne syrt­qy ınvestısııalyq qara­jat­tar esebinen iske asýda. Bú­gingi kúni ınvestısııalyq tar­tylymdylyqty týǵyza bilýdiń orny erekshe deýge bolady. Osy turǵyda jergilikti bıýdjetke ıek arta bermeı, syrttan qarajat tartýǵa ıkemdilik tanytyp júrgen aýdan ákimi Abat Shynybekov pen onyń orynbasary Asylanbek Sarqulovtyń tyndyrymdylyǵy da atap aıtýǵa turarlyqtaı. Qarjyny kóp qajet etetin salanyń biri – avtojol qurylysy. Bul turǵyda da bıýdjettik somalarǵa qosa ın­vestısııalyq qarajattar tartylyp otyraǵany taǵy bir mereı. Sonyń nátıjesinde Oral-Jympıty-Qaratóbe baǵytyndaǵy 25 shaqyrymdyq qatqyl tabandy jolǵa kúrdeli jóndeý júrgizildi. Aýdan aýmaǵyndaǵy Buldyrty aýylyna deıin kirme jol da taqtaıdaı tegisteldi. Syrym eli turǵyndary táýel­sizdiktiń qadir-qasıetin jaqsy túsinedi. HH ǵasyrdyń jıyr­ma­synshy jyldaryn­da osy topy­raqta Batys Alash­orda úki­meti qurylyp, onyń kósem­deri Jahansha jáne Halel Dos­muhambetovter Qazaqstannyń derbes el bolýyn tý etip kóterdi. Sol kezde ýtopııa bolǵan osy armanǵa olardyń keıingi urpaqtary qol jetkizdi. Táýelsizdiktiń baǵasy men qundylyǵyna eshteńe teń kelmeıdi. Sondyqtan da azattyqqa jetý jolynda qol bastaǵan kó­sem Syrym Datulynyń búgingi urpaqtary ózderiniń eren eńbek­terin Táýelsizdiktiń 25 jyldyq qurmetine arnaǵandy jón sanaıdy. Biz osy kıeli jerden oblys ortalyǵyna attanar kezde olar osy tilekterin Otanymyzdyń bas basylymy arqyly jetkizýdi amanattap edi. Biz sony oryndaýǵa tyrystyq. Álbette amanatqa qııanat jasaýǵa bolmaıdy. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy, Syrym aýdany.