Cóz soıyl № 23

Ázil - ospaq, syn - syqaq Burynǵynyń burymdylary  men qazirginiń qaragózderi Burynǵynyń qyzdary: Oımaq aýyz, kúlim kóz, Tili maıda baldaı-tyn. О́zi unatqan jigitti, Kózimen-aq arbaıtyn. Oǵash iske barmaıtyn. Únsiz kúlip jymıyp, Sezimińdi qarmaıtyn. Jamanǵa kóz salmaıtyn. Sondaı qyzdar symbatty, Jigitterge qymbat-ty. Án salǵanda el múlgip, Bir-birine ym qaqty. Ishtegi oı jumbaq-ty. Bolary edi suńǵaqty, Júzderi edi kúnqaqty. Bilmeıtuǵyn eshqashan Yrtyń-jyrtyń bulǵaqty. Qazirginiń qyzdary: Qaraıdy elge shaqshıyp, Kóz alartyp baqshıyp. Kirpikteri soıaýdaı, Tarǵyl-tarǵyl betine, Battastyryp jaǵady, Aıamastan boıaýdy-aı! Julynǵan qara qasy bar, Muryndaryn burǵylap, Japsyrylǵan tasy bar, Bala da joq, baı da joq, Tek qalqaıǵan basy bar. Ashyq-shashyq qaryny, Oılamaıdy arǵyny, Tyńdaıtyny tek qana, Shetelderdiń saryny. Iship alyp sylqıyp, Moıyndary qylqıyp, Oırandy bir salady, Jón aıtqan qurbysyn, Jaǵasynan alady. Shash ketedi julynyp, Ash qasqyrsha ulynyp. Tepkileıdi, tisteıdi, Oıdaǵysyn isteıdi. Birde qulap, bir turyp, Ish kıimi jyrtylyp, Jatqanymen isi joq, Ajyratar kisi joq Jolatpaıdy eshkimdi, Borandatar doldanyp, Qoparyp taý-kóshkindi * * * Qaıdan taptyq, elim-aý, Osyndaı bir «óskindi». Tursynbek EShENQULOV. ALMATY. ÁIELDER «ÁLDII» – Meniń kúıeýim aqymaq, jumysynda bar kináni moınyna alady. – Onda men ony bas qarjyger retinde jumysqa alaıynshy... *  *  * Kórshi áıelder shúıirkelesip tur: – Kishkentaı ulym túngi úshte jylap oıanyp, mazamdy alady... – Osyǵan da shúkir de, keıin ul óskende «qaıda júr eken» dep túngi úshte sen jylap otyrasyń... *  *  * Eki kelinshektiń áńgimesinen: – Kezinde úılený toıyma kóılekti arnaıy tapsyryspen tiktirgenim qandaı jaqsy bolǵan! Kádimgideı kıis berdi. – Toı kóılegin bir-aq ret kıedi emes pe? – Men bes ret kıdim ǵoı sony... *  *  * – Kúıeýiń qalaı? –    Kún sııaqty... –    Kúniń bolsa – ǵajap eken! – Sen de aıtasyń-aý!.. Kesh batsa boldy qarasyn batyrady da, tańerteń biraq keledi... KELINShEKTERGE KERI «KEŃES» Kelin bolyp túsken soń kerilip, «sotkańa» berilip, tabaq-aıaq jýýǵa erinip, esinep otyra berýge bolmaıdy. Qyz kúnińdegi qylyqtaryń qyr asyp, mı ashytar minezderiń ózgerý kerek. Myna men de eki ret kelin bol­ǵan­­myn, «keremetteı» quıqaly ke­ńes­terimdi qulaǵyńa quıyp alshy! *Birinshi keńes: kelin bolyp tús­ken kúnnen bastap býyndaryń bosap, bylqyldaı berme, «kapshenyı» balyqtaı qaqıyp qal. Qaqıǵan kúıi turyp, qaqıǵan kúıi shaı qoıyp, qaqıǵan kúıi jata qal! Qaıyn aǵa­laryńa sálemdi tegin salma. *Ekinshi keńes: kúıeýińe tósekshil bol, kórshilerge ósekshil bol! «Ata-enem týystaryna bes-alty kúnge qydyryp ketse, janym kirip qalady!» dep jamanda kórshińe. Qaıtyp kelse, «janym shyǵyp ketedi» de... Qysqasy, qalaaralyq ósekten, halyqaralyq ósekke deıin dárejeń óssin, mını ósekshiler bolsa, basqa jaqqa kóshsin! *Úshinshi keńes: túnde tabaq-aıaǵyńdy jýma, ózińshe pysyq kelin bolamyn dep qýma. Ydystaryńdy kishkentaı qaıyndaryńa jalatyp al, qysqasy, aıtqanyń aıtqan, de­geniń degen, bárin ózińe qaratyp al! *Tórtinshi keńes: defısıt sóz­derdi jattap al, mysaly, kúıeýińe arnalǵan sózder: albas­ty, shirik, irik, qaban, saban,  ógiz,  pis­pegen balyq, shıbut, aryq, maımyldyń erkegi, bizdiń úıdiń tentegi, sopaq bas! Al endi, eneńe arnalǵan sóz­der: o, kári saıtan, derevıanskaıa shaı­tan, sumyraı, quraǵan qýraı,  qısyq bas, shúńirek kóz, shaınal­ǵan bez, shaı qoı tez! Atańa arnal­ǵan sózder: qaýsaǵan qaqpas, tyrbań­daǵan tasbaqa, túkke paıdasy joq pesh­ki, saqaly sapsıǵan eshki... Qal­tańdaǵan, júre almaı taltań­daǵan beıshara, jeli shyqqan kamera sııaq­ty aryq, myj-tyj mata bet, úıde otyra bermeı, qarttar úıine ket! *Besinshi keńes: qaıyn sińli­le­rińe arnalǵan sózder: agentten shyq­paǵyr Anar, shaıtannan yqpaǵyr Janar, uzyn kóılek kımegen, áli baıǵa tımegen Tamara! *Altynshy keńes: qaıyndaryńa arnalǵan sózder: qudaı uryp ketken, túndeletip quryp ketken Qu­rymbaı, qylmys álemine batyp ketken,  qaq shekeden atyp ketken jyndybas Jurymbaı, mıy ashyp júrgen, «saqalızm» bolyp, KNB-den qashyp júrgen Urymbaı! *Jetinshi keńes: qaıyn aǵala­ryń­dy bylaı ata: semiz bolsa «dýtyı» qaınaǵa, aryq bolsa, «ýh, ty...» qaınaǵa, pushyq bolsa «jartysy jelingen kártóshke» qaınaǵa, myljyń bolsa «sóıleýge eringen» qaınaǵa... *Segizinshi keńes: kúıeýińmen urysar aldynda tamaǵyńdy qyrnap al, reti kelse, eki betin tyrnap al, jaǵyna shapalaqpen salyp qal, ol shertip jiberse, eki aıaǵyń aspannan kelip, talyp qal! Aıtpaqshy, dárigerden «uryp soqty» degen spravkańdy alyp qal! *Toǵyzynshy keńes: tyrnaǵyńdy soıaýdaı etip ósire ber, keıin kúıe­ýiń­niń kózderin shuqyp alýǵa ja­raıdy, sonda ǵana ashýyń tez taraıdy... *Onynshy keńes: eger murnyńa shybyn kirip ketse myjı salma, tazalyq kerek, bir shelek sýǵa basyńdy batyryp, bir saǵat tursań, muryn ishindegi shybyn sóz joq tunshyǵyp óledi. *On birinshi keńes: eneń eki aýyz sóz aıtsa, kúıeýiń kózin alartsa, «tórkinime ketemin!» degen «nota» jiber. Sóıt te, úıden shyǵyp ket. Eger eneń aıaldamaǵa kelmese, kúıe­ýiń «dos bolaıyq!» dep qolyn bermese, «tórkinime shyǵaryp salýǵa jaramadyńdar ǵoı!» degen syltaýmen qaıtyp kel! *On ekinshi keńes: kúıeýińe kún saıyn magnıt jalatyp tur. Sonda ol saǵan magnıtteı jabysyp qalady. Oıbaılaǵan keńesterimniń sıqy osyndaı, qaısysy burys, qaısysy durys, ony ózderińiz sheshesizder, aınalaıyn qyzdar, sender de ke­lin bolyp túsip, kempir bolyp ketesizder! Muhtar ShERIM. ShYMKENT. SERIALDAN SOŃǴY «SOǴYS» Olar  úlgi tutatyn otbasy edi. «Shirkin, Sataı men Sálımanyń bereke birligi qandaı?! Qudaı qosqan qosaq atanǵannan bergi qyryq jyldyń ishinde bir-birine qabaq shytyp kórmepti...» degen jurttyń jyly lebizderi úzilmegeli qashan. Kele-kele kóz tıip ketti me, alpys jasqa ıek artqan shaqtarynda shańyraqtarynan shý shyǵa bas­tady.  Basynda baıaý bastalyp, alysqa barmaı aıaqtalýshy edi. Keıinnen jıilep, jıirkenishti sózder tizbegi qarańǵy túse qoıý­lanyp, tún ortasynda «tóbe­les­ke» ulasady. «Daýdyń basy Daı­rabaıdyń kók sıyry» demek­shi, Sataı men Sálımanyń «soǵy­synyń» basty sebebi, keshki­sin bastalatyn túrik serııaly. Memlekettik qyzmetkerler sııaq­ty senbi, jeksenbide demalady da, dúısenbiden jumaǵa deıin «kóterilis» maıdanyna shyǵady. Adam qatty kúshenýge qaımy­ǵatyn kóp páterli úıdiń qańyltyr qabyrǵalarynan túngi aıqaı tunyq estiledi. Eriksiz qulaq túremiz. – Eı, qatyn, el qatarly keshki tamaǵymyzdy ishemiz be, joq pa? – Aıqaılaıtynyńdy bilip, erterek jasap qoıdym. Ydysyńda quıýly, qasyǵyń qasynda, nanyń týraýly... – Týralyp qal, týralyp qal­ǵyr! Sol túriktiń kınosymen birge múrdem ket, múrdem ketkir!..  Alla-aı, erli-zaıyptylar sııaqty shúıirkelesip otyryp shaı ishý joq qoı... – Ishińde ketkir-aý, ómir boıy seniń shaıyńdy qaınatyp, qazanyńdy kóterýmen kelemin. Endi ómirimniń kóbi ketip, azy qalǵanda keshkisin eki saǵat kıno kórýdi kópsinesiń be, qý shal... Qazir ólip ketseń de serıal bitpeı qasyńa jolamaımyn. – Nıetiń jaman seniń... Shy­nynda qazir ólip ketsem, ana tú­riktiń kınosy bitkenshe ornyńnan qozǵalmassyń, sumyraı... – О́lgenniń artynan ólmek joq. Serıal bitkenshe sası qoı­massyń, sodan keıinde jamanatty jetkizýge ýaqyt tabylar... – Jaǵyń qaryssyn, jaǵyń qarysqyr! Qyryq jyl otasqan qosaǵyńdy bir túrik kınosy úshin qurbandyqqa shalaıyn dediń, á!? Alla jazańdy bersin, jalmaýyz neme... Qanshama jyl boldy, osy serıaldardyń sońyna túskenińe... Ár keıipkerdiń atyn óńiń túgil túsińde qaıtalap tósekti tepkilep jatqanyń, jarymes. Onymen qoımaı, «Basty róldegi shal men jigit jas qyzdarmen júrip ketti... bastyq bolyp turǵandaǵy sen sııaqty...» dep, qońyrsısyń kelip... – «Myń bir túndi» kórgenińdi umyttyń ba?.. «Onýrdyń Sha­ha­rızadaǵa aqsha berip birge túnegeninde» kóziń qandaı jandy, sumyraı... О́tkeniń esińe tústi ǵoı, kári buqa.... – Meniń kórgenim sol bir se­rııasy ǵana... – Saǵan qajetiniń ózi sol oqıǵa bolsa.... qalǵanynyń keregi ne... Shal men kempirdiń «qaq­ty­ǵysyn» kelinshegim Qatysh ekeýmiz qatarlasa tyńdap otyrǵanbyz.Únsiz otyrǵan áıelimniń astynan sý shyqqandaı ornynan ushyp túregelgeni. – Esińde me... «Myń bir tún­degi» sol serıaldy kórisimen sende joǵalyp ketkensiń... Áli kúnge deıin «Shaharızadanyń kózin-aı!..» dep tamsanýyńnyń mánisin endi túsingendeımin... Sodan beri keshki serıal kezinde teledıdardyń aldyna meni telmirtip qoıasyń da, eki saǵat boıy joǵalyp ketesiń. Ana kórshi shal sııaqty nege tamaq suramaısyń, a?.. – Seni kıno lázzatynan aıyrmaıyn dep... – Ne... Túk túsinbeıtin topas deımisiń... Ánekúni esik aldynda kórshi áıelder jınalyp túrik kınosyn talqylap turǵanymyzda astyńǵy qabattaǵy Qaljannyń qatyny: «Týra serıal bastalar kezde kúıeýiń kerdeńdeı «Kamrıine» minip qaı jaqqa ketedi osy?..» dep tańdana qarap edi... Mısyz basyma endi jetti. Menimen turǵyń kelse budan bylaı keshki serıaldardy kirpik qaqpaı qatarlasyp kóremiz... Úılenerde: «О́mirde qol ustasyp birge júremiz, ólgende bir molada jatamyz...» degen ýádeńdi umytpaǵan shyǵarsyń?.. «Ol ýádeniń kınoǵa qandaı qatysy bar?..» degen suraǵym aı­tylmaı qaldy. Túriktiń kınosy da taýsylar túbinde. Shy­daıyn, áıtpese serıaldan sońǵy «so­ǵys­tyń» uzaqqa sozylatyn túri bar. Turlyhan KÁRIM. TALDYQORǴAN. OTBASYNDAǴY «OShAǴAN» Áıeli kúıeýine: – Janym, maǵan qundyz bórik, túlki terisinen ja­salǵan jaǵasy bar ton, jylan terisinen tigilgen sómke, túıeniń júninen toqylǵan oramal men eshki terisinen jasalǵan keýdeshe satyp alyp bershi. – Men senen aqsha aıamaımyn, biraq meniń «Janý­ar­lardy qorǵaý qoǵamynyń» múshesi ekenimdi umytpa. *  *  * Kúıeýi: – Shirkin, aqymaqtardyń bárin jınap alyp, alys bir aralǵa aparyp tastasa ǵoı... Áıeli: – Qoıshy, qaıdaǵyny aıtpaı, ol jaqta neń bar? Men báribir sensiz ómir súre almaımyn... *  *  * Erli-zaıyptylar kezekti eńbek demalysyn josparlap otyr. Áıeli: – Tynyshtyqty qalaı­myn. Bir jaqqa baryp dem­alsaq. Balalardy aýylǵa jibe­reıik, ıt pen mysyqty kór­shinikine aparyp tastaımyz... Kúıeýi: – Onda men úıde qala beremin. – Nege? – Maǵan da tynyshtyq kerek... *  *  * – Állóý, qymbattym, sen qaıdasyń? – Úıdemin. Uıyqtaıyn dep jatyrmyn. Sen qaıdasyń? –  Men de sen otyrǵan meıramhanadamyn... Túp jaqta iship otyrmyn... Moıyndaý Eńbek demalysy aıaqta­lyp, jumysqa shyqqan jigit áriptesterine: – Áıteýir, osy joly alańsyz demaldym-aý deımin. – Teńiz jaǵalaýynda bolyp qaıttyń ba? – Joq, ol jaqqa áıelim men bala-shaǵamdy jiberip, ózim úıde boldym... * * * Stýdent qyz professorǵa: – Aǵaı, qazir ǵylymı jumysty jazyp, qorǵaý jeńildedi me? – Árıne, buryn ǵylymı jumys jazý úshin stýdentterdi jumsaıtynbyz, qazir ınternet bar. * * * Stýdenttiń jeke paraqshasyndaǵy jazbadan: «Mahabbat er jigitti qatty ózgertedi eken. Amalsyzdan sabaqty jaqsy oqyp, kúnde tańerteń qyrynyp, shulyqty da kún saıyn aýys­tyrady ekensiń...» * * * Jasy birazǵa kelgen egdeleý áıel dárigerge kórinip jatyp: – Medısınadaǵy jetistik dep osyny aıt! Jas kezimizde osynda kelseń birden sheshin deıtin... Al qazir tilińdi kórsetseń boldy jetip jatyr... – degen eken... «QASQYR» KELIN Birinshi  jyl qoı minezdi kelin bop, Kózge tústi aıtýly jan, kerim bop, Týǵan-týys, aýyl úıge baýyrmal, Aǵaıynnyń arasyna «jelim» bop. Ekinshi jyl tebegendeý jylqy bop, Qar jaýdyrdy qabaǵynda bulty kóp. Tórkin jurty, óz boıynan basqany, Adam-aý dep syılasýǵa qulqy joq. Úshinshi jyl qoıǵa shapqan qasqyr bop, Kúnde oıbaı, ustatpaı júr qashqyn bop. «Ne mogý...» dep ajyrasty aqyry, Kelin emes naǵyz qara basqyr bop. Ázirbaıjan QONARBAEV. Mańǵystaý oblysy. Múıisti júrgizetin Berik SADYR