Ultyńdy kórkeıtetin jaqsy minez

Iá, ıyǵymyzdaǵy jaýap­kershilik salmaǵy aýyr. Qazaqqa naǵyz birigip jumys atqaratyn kez týǵan sııaqty. Árqaısymyz ótkergenimizdi saralap, aldaǵy atqarar isterimiz jóninde tereń tolǵanar ýaqyt keldi. Oılary bir jerde toǵysqan adamdardyń maqsaty oryndalady degen qaǵıda eske túsedi osyndaıda. Al, azamattardyń oı birligine aldymen olardyń sana men minez birligi negiz bolsa kerek. Olaı bolsa, sanamyz ben minezimizdi jetildirýimiz kerek. Adam balasy teńdesi joq qasıetke – sanaǵa ıelik etýshi tirshilik ıesi. Ol oǵan týa bitti ıelik jasaıdy. Alaıda, sanany óne boıy jetildirý, keńitý, tolyqtyrý adamnyń jas kezinen bastalyp, onyń eseıip, jetilip, mamandyq alyp, odan ári ony jalǵastyra berýi mindet. Osy jóninde Nurjan Naýshabaev bylaı degen: «Ádep, aqyl, bilimdi úırene eshkim týmaıdy, kórýmenen ysylar». Uly Qudiret bergen bul qasıet adam ómirinde ylǵı damý men jetilý ústinde bolady eken. Demek, endi bizdi keleshekke oı men sana birligi jeteleýi tıis. Adam balasy sanaly ómirinde ózindeı azamattarmen qatar júrip, tirlik jasap, ómir keshedi. Árbir azamattyń oıynda jaqsy ómir súrý, ózgelermen ońdy qarym-qatynasta bolyp, qoǵamǵa sha­ma-sharqynsha paıda keltirý turady. Degenmen, osy ıgilikti maqsatqa árkim árqıly jolmen jetip jatady. Oǵan basty sebep adamnyń ata-ana qanymen kelgen talanty men talaby, aqyl-sanasy, mektepte alǵan bilimi men ómirden kórgen túısigi jáne ónegesi. Sonymen qatar, adamnyń aldaǵy ómirdegi jetistikteri men áttegenaılary onyń ózgelermen qarym-qaty­nastarymen de baılanysty. Osy qarym-qatynastyń máni men maǵynasy kóbinese adamnyń minez-qulqymen juptasyp jatady. Ol týraly Turmaǵambet aqyn bylaı sıpattaǵan: «Qoıam, dep halyqpen qarsy bir ózińdi, baıqamaı bolyp júrme tiri ezindi. Árqashan alam deseń tórden oryn, túzep al, tataýsyz qyp minezińdi», «Kórikti kóp kózine kórinbeısiń, keýlińnen ketip tozań, shań basylmaı. О́zińdi óziń túzep úgitshi bol, jan-jaqqa jaryq bermeıdi sham da ashylmaı», «Erlerim, ózgeni qoı, ózińdi ońda, ońdasań halyq qoımaıdy seni sońda». Ol taǵy bylaı deıdi: «Shúkirlik» qyp shydaǵan, keńshilikti kóp kórer. «Bolmady», – dep oıdaǵym, – asyǵyp aqymaq, ókpeler». Demek, adam minezimen qoǵamnyń maqsat-múddesi úılesimde bolýy tıis. Osy úılesimdilikti, bir jaǵynan, qoǵam rettese, ekinshi jaǵynan, ár azamat óziniń is-áreketin basqalar talabyna saı ózgertip otyrýy qajet. Solaı bolǵanda qoǵam men azamattyń arasynda tıimdi, qo­laıly qarym-qatynas ornaıdy, bul jeke adamnyń qoǵamda tirlik jasap ómir súrýin jeńildetedi. Sonymen qatar, qoǵamnyń da jaq­sy damýyna sebep bolady. О́ıtkeni, qoǵam jeke adamdardyń jıyntyǵynan quralady ǵoı. Danyshpan Abaı: «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúnine bir mártebe, bolmasa jumasyna bir, eń bolmasa, aıynda bir, ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirińdi qalaı ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahıretke, ne dúnıege jaramdy, kúnińdi óziń ókinbesteı qylyqpen ótkizipsiń», deıdi. De­mek, biz sol eki aralyqta istegen isimizge, sóılegen sózimizge taldaý jasaýymyz kerek. Árıne, muny iske asyrý op-ońaı dúnıe emes ekeni anyq. Degenmen, ár azamat óziniń qoǵam aıasynda atqarǵan kúrdeli bir isinen keıin bolǵandy tarazylap, aıtylǵan sózdi taldap otyrǵanynyń ózi úlken nátıje bereri sózsiz. Ár adam ózine syn kózben qarap, óz is-áreketin qadaǵalap, tal­dap otyrsa eldegi birlik, bereke eselenedi. Qadyr Myrzalıev: «Baryńdy kúzet, aryńdy kúzet, ózgeni synaǵansha, ózińdi túzet», – depti. Bilgen, túsingen kisige qazaqtyń arqaly aqynynyń osy sózinde kóp maǵyna jatqany aıan. Búgingi kúni adamdar arasynda negizinen eki ustanym bar dep oılaımyz. Birinshisi, ózgeniń jaqsylyǵyna, (meıli ol týysqany nemese tanysy, áriptesi, tipti beıtanys azamat bolsyn) ózinikindeı qýaný, basqanyń kishkene de bolsa aıtqan ulaǵatty sózine, atqarǵan bir ıgi isine jaqsy lebiz bildirý, ony qoldaý. Osydan óz isine nemese sózine qoldaý estigen adam qanattanyp, jigerlenedi. Onyń aldaǵy jumysyna jetistikter ákelýi múmkin. Ekinshisi, bul, árı­ne, sırek kezdesetin, degenmen, ómirde bar ustanym. Munda óz­geniń jaqsy, ónegeli sózin, isin kóre almaý, ony kerek bolsa ádeıi baıqamaý, kórmegen syńaı bildirý, ol jóninde jumǵan aýzyn ashpaý. Ashar bolsa, kópshiliginde min iz­deý. О́zin ǵana jaqsy kórý, menen artyq pende joq, jaqsylyq ózime ǵana bolsyn deý. Qatarlasynyń jetistigine qýanbaý, kúıiný. Bul ustanymnan, sóz joq, qoǵam uty­lady. Al ustanym ıesi odan kógere qoıýy ekitalaı. Túbinde onysynan zardap shekpeı qoımas. «Bir aýyz sóz» atty Kákim­bek Salyqovtyń óleńinde tómen­degideı joldar bar: «Bir aýyz sóz tań Shol­panyn áperer, bir aýyz sóz anańdaı bop mápeler. Bir aýyz sóz: «Ul týdy» – dep qýantsa, bir aýyz sóz áke ólimin ákeler». Baıqamaı, oılanbaı aıtylǵan orynsyz sózdiń adamǵa berer zııa­ny zor ekenin ańǵarýǵa bolatyn shyǵar osy óleńnen. Osyny myna mysaldan da kórýge bolady. Kóshede eki tanys adam kezdesip qaldy delik. Sálemdesip bolǵasyn bireýi: «Oý, saǵan ne boldy, nege júdep ketkensiń», dese, ekinshisi bul orynsyz saýalǵa durys jaýap qaıyra almaı, kibirtikteıdi. Sóıtip, ekeýi eki jaqqa kete bardy. Alaıda, ekinshi azamattyń jadynda aıtylǵan qatqyl sóz uzaq ýaqyt turyp aldy. Ol azamattyń júdegeni de shamaly bolatyn. Degenmen, júıkesi osaldaý adamǵa jańaǵy suraqtyń ózi bir jetilik júk bolary daýsyz. Babalarymyzdyń asqan kóre­gen­digine tań qalmasqa bolmas. Atamyz Qazaq urpaǵynyń keleshekte bir-birimen tatýlyqta, úılesimdilikte turý tetikterin áý bastan-aq jan-jaqty oılas­tyryp ta qoıǵan sııaqty. Buǵan «Kórshimen tatý-tátti bol» degen uǵym dálel. Osy uǵym maǵynasy bizdiń sanamyzǵa myqty sińgen. О́ıtkeni, ómirde kórgenimizdeı, qazaq joǵaryda keltirilgen qaǵı­dany oryndaýda kórshi min­eziniń shamaly oǵashtyǵyn keshirgen, túsingen, tatý turýǵa tyrysqan. Osy kúni kóp jaǵdaıda bul oryndala qoımaı, qym-qıǵash bolyp jatatyny ókinishti-aq. «Alystaǵy týystan qasyńdaǵy kórshiń jaqyn» degen sóz nege turady. «Zamanyna saı – adamy» degen qazaqta sóz bar. Demek, alda tur­ǵan tarıhı maqsattarǵa oraı biz de ózgerýimiz kerek. Sonda iri nátıjelerge qol jetkizý úshin jańa aýqymdy isterdi oryndaýshy adamdar da iri ári parasatty bolýy mindet. Búgin biz kóp emespiz. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy, kúni keshe aramyzdan máńgilik mekenine attanyp ketken Ábish Kekilbaıuly: «Babalarymyzdyń kósh­pendi kezeńdegi dáýrendeýi, baıyrǵy turmys salttarymyz ben kúnkóris aıyrý úrdisterimizge qajetti tabıǵı resýrstardyń kópke deıin jetilip-artylyp kelgendiginen týyndaǵan toqmeıilsýshilik endi resýrs tapshylyǵyn myqtap tar­ta bastaǵan elder eriksiz je­til­dirgen ǵylymı-tehnıkalyq pro­grestiń ústem túsken zamanynda, HVII ǵasyrdan bastalǵan jappaı ónerkásiptik damý tusynda bizdi biraz shetqaqpaılyqqa ushyratty. Az kóppen bilim jarystyryp qana upaıyn túgendeı alatynyn túsindik. О́mir súrgińiz kelse, der kezinde ózgerister jasap, qalyptasyp kele jatqan álemdik ahýalǵa aldyn ala beıimdele bilýińiz kerektigin uǵyna bastadyq. Onyń zııatkerlik kúsh-jigermen júzege asatynyna kóz jetti», – dep edi. Mine, bizdiń eseni qaıtarar jerimiz de osy bolar. Sonda biz azdyǵymyzdy nemen toltyryp, ne nársemen eseleýimiz qajet? Joldy abyz Ábish aǵamyz kórsetip ketipti. Biz aldaǵy isimizdi joǵary sapamen, bıik sanamen at­qarýymyz kerek eken. Ol úshin biz bıik mádenıetti, myqty bilikti, joǵary parasatty bolýymyz qajet kórinedi. Biz ulty­myzdyń ıntellektýaldyq áleýe­tin barynsha molynan iske qosýymyz kerek eken. Biz álemdik ahýalǵa beıim­delýimizdi, ózgerýimizdi, jańa­rýy­myzdy ózimizden bastaýǵa tıis­ti ekenbiz. Osy jolda sanamyzdyń kóleńkeli tustarynan arylý qa­jet kórinedi. Minezimizdi qazaqqa jat ádet­terden tazartýdyń beretini mol eken. Babalarymyz bizge temir qa­zyq bolardaı ósıet qaldyrdy. Ol birlik, eldik is. Bul kórgendik bizdiń qanymyzda taza saqtalsa, meıirimdilik, baýyrmaldyq degen asyl qasıetter ejelgi qaly­bynan aýytqymaıdy. Ony sál mazdatsa, ortamyz tolyp, ádemi ádet pen ónegeler janymyz­dy nurlandyrady. Bul – bizdiń qoly­myzdan keletin is. Sóıtkende, jaq­sy jaǵyna ózgeremiz, minezimiz minsizdenedi, jańaramyz, azat el kúsheıedi, kórkeıedi. Serikbaı QOShQAROV, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń professory. QYZYLORDA.