Elimizdiń Ortalyq saılaý komıssııasyna kelýshi sheteldik baıqaýshylar qarasy keshe de mol boldy. Múmkindigine qaraı olardyń birqataryna jolyǵyp, Parlament Májilisiniń jáne barlyq deńgeıdegi máslıhattar saılaýynyń qalaı ótkeni jóninde pikirlerin bilgen edik.
Mohd Hashım ABDÝLLA,
Malaızııa Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy:
– 17 mıllıon halqy bar elderińizde ınfraqurylym óte qarqyndy damyǵan. Ásirese, kólik salasynyń damýyn aıryqsha atap ótýge bolady. Men «Nazarbaev Ýnıversıtette» boldym, qatty unady. О́zim bilim alǵan fakýltetke uqsas bilim ordasyna bardym. Men malaızııalyq stýdentterdiń osy jerde bilim alýyna yqpal jasaýǵa ázirmin.
Qazaqstandaǵy saılaý demokratııa ustanymyna saı ótti. Saılaýshylardyń óz qalaýlaryn bildirýge, sheteldik baıqaýshylardyń jumys isteýine barlyq jaǵdaı jasalǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Meni sizderdiń saılaýshylardy qalaı daýys berýge tarta alatyndyqtaryńyz tańǵaldyrdy. 18 jasqa tolǵandarǵa, dál sol kúni týǵan kúni bolǵandarǵa, sonymen birge, jasy 70-ten asqandar men Uly Otan soǵysynyń ardagerlerine syılyqtar berilip jatty. Bul kópshilik elderge úlgi bolatyn jaqsy úrdis.
Ivan ShÝROK,
Belarýs Ortalyq saılaý jáne
referendýmdar ótkizý jónindegi komıssııanyń múshesi:
– Saılaý ýchaskelerine barǵan kezimizde biz tek qana saılaý komıssııalarynyń múshelerimen ǵana emes, sonymen birge, qarapaıym adamdarmen – saılaýshylarmen de sóılestik. El turǵyndarymen áńgimelesý bizder úshin de jaǵymdy sezim týyndatty. Biz qazaqstandyqtar tarapynan keń peıildilik qarym-qatynasty baıqap, tańǵaldyq.
Sondaı-aq, baıqaý barysynda 10 saılaý ýchaskesinde boldyq, daýys berý barysymen jan-jaqty tanysýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan eken. Saılaý tamasha uıymdastyrylǵan. Menińshe, mundaı árbir saılaýdy baıqaý múmkinshiligi tájirıbe alýǵa, ózińniń dostaryń men áriptesterińnen úırenýge múmkindik beredi. Qazaqstan – biz úshin baýyrlas el. Biz dospyz, bizdiń Prezıdentterimiz de dos. Muny ár ýaqytta da qoldaý qajet.
Georgıı ShARABIDZE,
Grýzııa Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary:
– Astana qalasyndaǵy 10-nan astam saılaý ýchaskesindegi jumysty baıqadyq. Saılaý úderisi tynysh ári beıbit ahýalda ótti. Saılaýshylar úshin, olardyń erkin qalaýyn bildirýi úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Ýchaskelik saılaý komıssııalary kásibı turǵyda jumys istedi. Baıqaýshylar toby saılaý zańnamasynyń buzylýyna qatysty birde-bir derek kezdespedi. Saılaý ýchaskeleriniń tehnıkalyq turǵyda jaqsy jaraqtanǵanyn ári logıstıkanyń yńǵaıly uıymdastyrylǵandyǵyn atap ótken oryndy. Saılaý joǵary kásibı deńgeıde ótti deýge tolyq negiz bar.
Zenonas VAIGAÝSKAS,
Lıtva Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy:
– Saılaý ashyq ári saılaýshylar úshin barynsha túsinikti boldy jáne onyń ádil ótkendigi esh kúdik týdyrmaıdy. Keıbir ýchaskelerdi daýys berýshiniń aty-jónderiniń tizimde bolmaı qalýyna baılanysty azdaǵan kemshilikter oryn alǵanymen, olar der ýaqytynda óz sheshimin taýyp otyrdy. Men saılaý komıssııasynyń bul máseleni qalaı sheshkenin óz kózimmen kórdim. Qalaı desek te aty-jóni tizimde bolmaı qalǵan azamattardyń daýys bermeı ketkenin baıqamadym. Iаǵnı, problema birden sheshilip jatty. Biz daýystardy sanaý barysynda da olardyń durys sanalyp jatqanyna kóz jetkizdik. Árıne, biz nátıjesin taǵatsyzdana kútemiz. Saılaýshylar óte kóp boldy. Daǵdarysqa qaramastan, óz damýymen alǵa qaraı ilgerilep kele jatqan elderińiz úshin qýanýǵa bolady.
Margaret Skok (Kanada):
– Birinshiden, qazaqstandyqtardy saılaýdyń sátti ótýimen jáne Naýryz merekesimen quttyqtaımyn. Osy saılaýda baıqaýshy retinde Astana qalasyndaǵy 12 ýchaskede boldym. Barlyǵynda da daýys berý rásimi joǵary deńgeıde júrgizildi. Halyqtyń boıynan maqtanysh sezimi bilinip turdy.
Erekshe atap ótetin jaıt, jasy kelgen adamdar da saılaý ýchaskelerine kelip, óz tańdaýlaryn jasap jatty. Olarmen tildeskenimizde, jastarǵa úlgi kórsetip, el bolashaǵy úshin daýys bergenderin jetkizdi. Sondaı-aq, kishkentaı balalardyń kelýi de biz úshin tańsyq jaǵdaı boldy.
Halyqtyń saılaýǵa beıjaı qaramaıtyny qyzyqtyrady. Tipti, daýys berý úshin erte kelýinen jaýapkershilikti qanshalyqty sezinetinderin ańǵardyq. Osyǵan deıin birneshe saılaýǵa baıqaýshy retinde qatystym. Biraq, dál keshegideı halyqtyń belsendiligin alǵash ret kórdim.
Andreas Iаn (Germanııa):
– Qazaqstandaǵy saılaý naýqanyna baıqaýshy retinde alǵash ret qatysyp otyrmyn. Biz eki kún erte kelgendikten, saılaýǵa daıyndyq jumystaryn baqylaýǵa da múmkindik aldyq. Men úshin bári óte qyzyqty boldy. Biliktiligimdi arttyryp, mol tájirıbe jınadym. Daýys berý aıaqtalǵannan keıin sanaý jumystaryna qatystyq. Saılaý barysyndaǵy barlyq úderis ádil ári ashyq ótti.
Daýys berý kezinde 4 saılaý ýchaskesinde jumys istedim. Barlyǵynda da saılaýshylardyń belsendiligi erekshe baıqaldy. Sonyń ishinde áıel adamdardyń kóptigin aıryqsha atap ótkim keledi. Názik jandardyń óz tańdaýlaryn jasaýǵa jaýapkershilikpen qaraǵany kóńil qýantady.
Buǵan deıin Albanııa, О́zbekstan jáne Togo memleketterindegi prezıdent saılaýlaryna baıqaýshy retinde qatystym. Odan basqa da saıası dodalardyń kýási boldym. Alaıda, dál Qazaqstandaǵydaı belsendilikti baıqaı almadym. Tipti, temirdeı tártipke úırengen Germanııa halqynyń ózi daýys berýge kelgende munshalyqty belsendilik tanytpaıdy.
Danıel Alan Vıtt (AQSh):
– О́zimdi Qazaqstanda ótken saılaýlardyń «ardagerimin» dep sanaımyn. Sebebi, bul meniń baıqaýshy retinde altynshy saılaýǵa kelýim. Osyǵan deıin sizderdiń elde ótken parlamenttik jáne prezıdenttik saılaýlarda boldym.
Baıqaýshy retinde biz saılaýdy basqalar tárizdi baǵalamaımyz. О́ıtkeni, tehnıkalyq sarapshy emespiz. Daýys berý rásimin ózge qyrynan baqylaımyz. Jalpy, Qaýymdastyǵymyzdyń Ortalyq Azııada sarapshy retinde jumys istep kele jatqanyna 75 jyl boldy. Qazaqstanmen 1991 jyldan beri jumys istep kelemiz. Sodan bergi elderińizde ótken barlyq saılaýdy turaqty demokratııalyq ınstıtýttardy qalyptastyrý jolyndaǵy satylar dep baǵalar edik. Al keshegi ótken saılaýda Qazaqstan halqy sol demokratııany nyǵaıtý úshin kezekti qadamdaryn jasady. О́z bolashaqtaryna senimmen qarap, tańdaý jasaǵan barsha qazaqstandyqty saılaýdyń oıdaǵydaı ótýimen quttyqtaımyn.
Keshegi saılaýdaǵy nazarymyzdy aýdarǵan jaǵdaı halyqtyń erekshe belsendiligi boldy. Mysaly, AQSh-ta saılaýshylardyń – 40 paıyzy, Batys Eýropa elderinde 50-60 paıyzy ǵana óz múmkindikterin paıdalanady. Al Qazaqstanda bul kórsetkishtiń 70-80 paıyzǵa deıin jetýi erekshe atap ótetin jaıt. Tipti, ertemen kelip daýys bergender de kezdesti. Olardan ne úshin osynshalyqty erte kelgenin suraǵanymyzda, bul áreketterin eldegi turaqtylyqtyń, gúldenýdiń jáne birliktiń belgisi retinde túsindirdi. Sondaı-aq, daýys berýshiler óz bolashaqtaryn qazirgiden de jaqsartqysy keletinderin, saılaýǵa sonyń bir joly retinde qaraıtyndaryn aıtty.
Rıchard Ýılıam (AQSh):
– Men Qazaqstanǵa saılaýdan bir kún buryn kelip, Nazarbaev Ýnıversıtette, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jáne basqa da jerlerde stýdentterge dáris oqydym. Sol kezde meni Qazaqstandaǵy jastardyń bolashaqqa degen kózqarastary, olardyń kóregendiligi erekshe tań qaldyrdy. Jergilikti sarapshy mamandarmen kezdeskenimde de osy erekshelikti baıqadym. Menińshe, qazaqstandyqtar AQSh-ta bolyp jatqan dınamıkalyq úderisterdi laıyqty deńgeıde túsinip, álemdik ahýal jaıynda óz oıyn tolyq jetkize alady. Bul sizderdiń elderińizdegi halyqaralyq aqparattarǵa qoljetimdiliktiń kórinisi.
Taǵy bir baıqaǵanym, Qazaqstandaǵy bolashaq saıasatkerler kez kelgen keleńsizdikti jetkilikti deńgeıde túsinip, odan shyǵýdyń joldaryn taba biledi. Sondyqtan bolashaq sizdiń jastardyń qolynda ekenin aıtyp, barsha qazaqstandyqty quttyqtaǵym keledi.
Vladımır Sokor (AQSh):
– Saılaý kezinde 30-dan astam ýchaskede bolyp, daýys berý úderisine baqylaý júrgizdik. Odan bólek, saılaý komıssııasynyń múshelerimen, ózge baıqaýshylarmen jáne saılaýshylarmen áńgimelesip, olardyń pikirlerin bildik. Nátıjesinde ótken saılaýdyń sátti bolǵanyna kóz jetkizdik. Bunyń demokratııalyq saılaý prosesin nyǵaıtatyn ınstıtýttardy qurýda mańyzy zor.
Sonymen qatar, daýys berýshilerdiń basym kópshiligi «Nur Otan» partııasyna senim artatynyn baıqadyq. Bul halyqtyń partııa Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevqa degen senimi. О́ıtkeni, sizderdiń prezıdentteriniz jahandyq jáne óńirlik daǵdarystardy eńserýdiń jolyn biletin kóshbasshy.
Men 2012 jyldan beri saılaýlarǵa baıqaýshy retinde qatysyp kelemin. Sodan beri Qazaqstandaǵy saılaý komıssııasynyń jumysy da jańǵyryp, jandana túskenin aıtqym keledi. Odan bólek, saılaýaldy úgit-nasıhat jumystarynyń joǵary deńgeıde júrgizilgenin, ásirese, partııalar arasyndaǵy televızııalyq pikirtalastyń uıymdastyrylýyn joǵary baǵalaımyn.
Donald Bonker (AQSh):
– Astanadaǵy saılaý barysynda aıtarlyqtaı zań buzýshylyqtar bolǵan joq. Barlyǵy joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵan. Men eń aldymen saılaýshylardyń boıynan maqtanysh pen patrıottyq sezimdi baıqadym. Halyq ózderiniń azamattyq quqyqtaryn paıdalanyp, tańdaý jasaýda belsendilik tanytty. Bul qazaqstandyq saılaýshylardyń saıası saýatynyń artqandyǵyn bildiredi. Demek, Qazaqstan damýdyń dańǵyl jolyn jańylmaı taýyp, durys baǵytta alǵa jyljyp keledi dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.
Valter Shvımmer (Avstrııa):
– Saılaý kezinde qazaqstandyq baıqaýshylardyń qatarynda jastar óte kóp boldy. Budan mundaǵy qyz-jigitterdiń saıası ómirge degen qyzyǵýshylyǵy qandaı deńgeıde ekenin kórýge bolady. Sondaı-aq, komıssııa múshelerinde áıelderdiń basym bolýy da erekshe nazarymdy aýdardy. Bul da eldegi áıelder qaýymynyń saıasatqa beı-jaı qarmaıtynyn bildirse kerek.
Daýys berý kezinde saılaý qupııalyǵy tolyq saqtalyp, barlyǵy zań aıasynda júzege asty. Sondaı-aq, aty-jóni boıynsha daýys berý de demokratııalyq standarttarǵa saı júrgizildi. Sondyqtan synı pikir bildirýge esh sebep joq.
Abolhassanı Shahreza Alı,
Islam Yntymaqtastyǵy uıymynyń ókili:
– Daýys berý kezinde Islam Yntymaqtastyǵy uıymynyń ókilderi birneshe saılaý ýchaskesinde boldy. Sol kezde qazaqstandyqtardyń eldegi demokratııalyq úderisterge qyzyǵýshylyq tanytatyndaryn baıqadyq. Bizdi ár qazaqstandyqtyń eldiń damý jolyndaǵy jaýapkershilikti sezinetini tánti etti.
Saılaýǵa deıin de Astana qalasyndaǵy keıbir ýchaskelerde bolyp, daıyndyq barysymen tanystyq. Barlyq jumystar laıyqty deńgeıde júrgizilgenin atap ótkimiz keledi. Saılaý kezinde halyq emin-erkin kelip, daýys berdi. Eshqandaı qysymshylyq nemese basqa da zań buzýshylyq baıqalmady. Sondaı-aq, shaǵymdanýshylar da bolǵan joq.
Bizdiń Uıym aldaǵy ýaqytta bul saılaý týraly resmı málimdemesin jasaıdy. Barlyq qazaqstandyqtardy Naýryz merekesimen jáne saılaýdyń ótýimen quttyqtaımyn.
Iаo Peıshen (Qytaı):
– Qazaqstan halqy kezekten tys ótken Parlament saılaýyna asqan jaýapkershilikpen qarady. Bul joly men Qytaı eli atynan baıqaýshy retinde qatystym. Buryn Qazaqstanda elshi qyzmetin atqarǵandyqtan, bul eldegi saılaýǵa qatysý men úshin zor qurmet.
Saılaýǵa deıin «Nur Otan», «Aq jol» QKHP syndy partııalardyń jetekshilerimen kezdestim. Bul basqosýdan Qazaqstan halqynyń Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń saıasatyn qoldaıtynyn uqtym. Onyń eldi damytý jolyndaǵy ekonomıkalyq reformalary halyqtyń kóńilinen shyqqany baıqalady. Sol sebepti de saılaý kezinde eshqandaı zań buzýshylyq tirkelgen joq dep oılaımyn.
Jalpy, Qytaı úshin árdaıym Qazaqstannyń orny erekshe. Ásirese, «Jibek joly» ekonomıkalyq beldeýi sheńberindegi bastamalardy birlesip iske asyrýda bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzy zor. Atalǵan isti Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýynsyz júzege asyrý múldem múmkin emes.
Halúk Ipek (Túrkııa):
– Saılaý kezinde Túrkitildes elderdiń Parlamenttik Assambleıasy (TúrkPA) halyqaralyq saılaý mıssııasynyń ókilderi 6 ýchaskedegi daýys berý rásimine jáne bir ýchaskedegi sanaý úderisine qatysty. Ol jerlerde barlyǵy ulttyq zańnama men halyqaralyq saılaý standarttaryna sáıkes ótti. Keıbir tehnıkalyq olqylyqtar bolǵanymen, olardyń saıası dodanyń ótý barysyna eshqandaı keri áseri tımedi.
Biz qazaqstandyqtarǵa daýys berý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵanyn erekshe atap ótemiz. Odan keıingi daýys sanaý kezinde de jumystar joǵary deńgeıde júrgizildi. Atalǵan úderiske saılaýǵa túsken barlyq saıası partııanyń ókilderi qatysqany naýqannyń ádil jáne ashyq ótkenin bildiredi. Sondyqtan TúrkPA mıssııasy Qazaqstandaǵy saılaýdyń ótý barysyna joǵary baǵa beredi.
Erkan Aıdyn (Túrkııa):
– Biz saılaýǵa deıin Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Qýandyq Turǵanqulovpen kezdesip, daıyndyq jumystarymen tanystyq. Sonymen qatar, TúrkPA mıssııasynyń músheleri saıası partııalardyń ókilderimen júzdesip, suhbattasty. Atalǵan kezdesýler barysynda baıqaýshylar ázirlikke qatysty atqarylǵan jumystar týraly tolyq habardar bolyp, quqyqtyq jáne uıymdastyrý-tehnıkalyq jaǵdaılardyń laıyqty deńgeıde ekenine kóz jetkizdi.
Al saılaý kezindegi halyqtyń belsendiligine keler bolsaq, bul qazaqstandyqtardyń óz bolashaqtary úshin jaýapty ekenin jáne demokratııalyq baǵytty tańdaıtynyn bildiredi. Bizder óz qyzmetterimizde Qazaqstannyń saılaý zańnamalaryn, sondaı-aq, beıtaraptyq jáne emeýrin tanytpaý qaǵıdalaryn basshylyqqa aldyq.
Nızamı Djafarov (Ázerbaıjan):
– Aldymen, baıqaýshy retinde saılaýdyń ótý barysyna kóńilim tolǵanyn aıtqym keledi. Bizdiń alańsyz jumys isteýimizge jaǵdaı jasaǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń barlyq qyzmetkerine alǵys aıtamyn.
Qazirgi tańda búkil álemde qıyn ekonomıkalyq ahýal qalyptasqan. Soǵan qaramastan Qazaqstan aldaǵy baǵyt-baǵdaryn aıqyndap, nyq qadam basyp keledi. Saıası jáne ekonomıkalyq turaqsyzdyqqa qaramastan saılaý ótkizý batyldyqty talap etedi. Bul Qazaqstannyń qandaı jaǵdaı bolsa da shyǵar joldy aldyn ala belgilep, tek qana alda bolýdy qalaıtynyn ańǵartady.
Jańadan saılanǵan depýtattardyń jumystaryna sáttilik jáne jemis tileımin. TúrkPA mıssııasynyń ókilderi saılaý barysynda eshqandaı zań buzýshylyqtyń anyqtalmaǵanyn jáne barlyq tehnıkalyq jumystar joǵary deńgeıde jasalǵanyn jetkizedi.
Aleksandr Sınker (Izraıl):
– Men saılaý kezinde erekshe nazarymdy aýdarǵan eki jaıtty atap ótkim keledi. Onyń birinshisi halyqtyń belsendiligi bolsa, ekinshisi Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń jumysy.
Rasymen, qazaqstandyqtardyń saılaýǵa osynshalyqty mán berýi barlyq halyqaralyq baıqaýshylardyń tańdanysyn týdyrdy. Bul kórinisti syrttaı baqylap turýdyń ózi keremet áserge bóleıdi. Sebebi, halyq saılaýdy mereke retinde qabyldap, án aıtyp, bı bılep júrdi. Sondaı oqıǵanyń birin uıaly telefonyma túsirip aldym. Sebebi, ol sát meniń balalyq shaǵymdy esime túsirdi.
Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń belsendiligi jóninde de aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Búginde HQO-nyń Qazaqstandy ózge memleketterden erekshelep tur desek te qatelespeımiz. Sebebi, basqa elderde saılaýshy tizimde óz aty-jónin tappaıtyn bolsa, onyń dál sol kúni daýys berýi qıynǵa aınalady. Kóbinese sotqa júginýge týra keledi. Al keıbiri qoldy bir siltep, óz azamattyq quqyǵyn paıdalanbaı jatady. Osydan baryp, berilýi tıis daýys joǵalady. Al Qazaqstanda bári kerisinshe. Tizimde joq saılaýshylarǵa birden laıyqty qyzmetter kórsetilip, barlyq másele sol mezette-aq sheshiledi.
Volfgang Grossrýk (Avstrııa):
– Buryndary Qazaqstanda ótken alǵashqy saılaý kezinde birqatar oralymsyzdyqtar bolǵany belgili. Bul saılaý komıssııasyna, saılaýshylardyń ózderine, prosess sapasyna qatysty. Al osy saılaýdan ondaı olqylyqtardyń birde-bireýin kezdestirmeı, kerisinshe ilgerilegenin kórip, kóńilimiz tolyp otyr. Keshe kúni boıy saılaý ýchaskelerinde bolyp, bıylǵy saılaýdyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyn baıqadyq. Joǵary sapa kórsetý úshin qyzmetkerler de úlken daıyndyqtan ótkeni atqarǵan isterinen ańǵarylyp turdy. Avstrııada múmkindigi shekteýli adamdardyń hat arqyly daýys berý júıesi damyǵan. Bul Eýropada da bar tájirıbe. Qazaqstan osy júıeni damytyp, kelesi saılaýda úderiske engizedi dep
Krıstıan Mısh (Shveısarııa):
– Qazaqstandaǵy saılaý joǵary deńgeıde ótti. Shveısarııa Parlament deńgeıinde Qazaqstanmen tyǵyz qatynasta. 2014 jyly bul elge alǵash ret kelgen bolatynmyn. Demokratııalyq prosestiń sizderdiń elderińizde damyp jatqanyn óz kózimmen kórdim. Sondaı-aq, prezıdenttik saılaý kezinde de keldim. О́tken saılaýǵa qatysty eshqandaı eskertýim joq. Tehnıkalyq jaǵynan bári joǵary deńgeıde ótti. Bul turǵydan Qazaqstannyń alǵa qaraı qadam basqanyn ańǵarý qıyn emes.
Elimizdiń Ortalyq saılaý komıssııasyna kelýshi sheteldik baıqaýshylar qarasy keshe de mol boldy. Múmkindigine qaraı olardyń birqataryna jolyǵyp, Parlament Májilisiniń jáne barlyq deńgeıdegi máslıhattar saılaýynyń qalaı ótkeni jóninde pikirlerin bilgen edik.
Mohd Hashım ABDÝLLA,
Malaızııa Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy:
– 17 mıllıon halqy bar elderińizde ınfraqurylym óte qarqyndy damyǵan. Ásirese, kólik salasynyń damýyn aıryqsha atap ótýge bolady. Men «Nazarbaev Ýnıversıtette» boldym, qatty unady. О́zim bilim alǵan fakýltetke uqsas bilim ordasyna bardym. Men malaızııalyq stýdentterdiń osy jerde bilim alýyna yqpal jasaýǵa ázirmin.
Qazaqstandaǵy saılaý demokratııa ustanymyna saı ótti. Saılaýshylardyń óz qalaýlaryn bildirýge, sheteldik baıqaýshylardyń jumys isteýine barlyq jaǵdaı jasalǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Meni sizderdiń saılaýshylardy qalaı daýys berýge tarta alatyndyqtaryńyz tańǵaldyrdy. 18 jasqa tolǵandarǵa, dál sol kúni týǵan kúni bolǵandarǵa, sonymen birge, jasy 70-ten asqandar men Uly Otan soǵysynyń ardagerlerine syılyqtar berilip jatty. Bul kópshilik elderge úlgi bolatyn jaqsy úrdis.
Ivan ShÝROK,
Belarýs Ortalyq saılaý jáne
referendýmdar ótkizý jónindegi komıssııanyń múshesi:
– Saılaý ýchaskelerine barǵan kezimizde biz tek qana saılaý komıssııalarynyń múshelerimen ǵana emes, sonymen birge, qarapaıym adamdarmen – saılaýshylarmen de sóılestik. El turǵyndarymen áńgimelesý bizder úshin de jaǵymdy sezim týyndatty. Biz qazaqstandyqtar tarapynan keń peıildilik qarym-qatynasty baıqap, tańǵaldyq.
Sondaı-aq, baıqaý barysynda 10 saılaý ýchaskesinde boldyq, daýys berý barysymen jan-jaqty tanysýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan eken. Saılaý tamasha uıymdastyrylǵan. Menińshe, mundaı árbir saılaýdy baıqaý múmkinshiligi tájirıbe alýǵa, ózińniń dostaryń men áriptesterińnen úırenýge múmkindik beredi. Qazaqstan – biz úshin baýyrlas el. Biz dospyz, bizdiń Prezıdentterimiz de dos. Muny ár ýaqytta da qoldaý qajet.
Georgıı ShARABIDZE,
Grýzııa Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary:
– Astana qalasyndaǵy 10-nan astam saılaý ýchaskesindegi jumysty baıqadyq. Saılaý úderisi tynysh ári beıbit ahýalda ótti. Saılaýshylar úshin, olardyń erkin qalaýyn bildirýi úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Ýchaskelik saılaý komıssııalary kásibı turǵyda jumys istedi. Baıqaýshylar toby saılaý zańnamasynyń buzylýyna qatysty birde-bir derek kezdespedi. Saılaý ýchaskeleriniń tehnıkalyq turǵyda jaqsy jaraqtanǵanyn ári logıstıkanyń yńǵaıly uıymdastyrylǵandyǵyn atap ótken oryndy. Saılaý joǵary kásibı deńgeıde ótti deýge tolyq negiz bar.
Zenonas VAIGAÝSKAS,
Lıtva Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy:
– Saılaý ashyq ári saılaýshylar úshin barynsha túsinikti boldy jáne onyń ádil ótkendigi esh kúdik týdyrmaıdy. Keıbir ýchaskelerdi daýys berýshiniń aty-jónderiniń tizimde bolmaı qalýyna baılanysty azdaǵan kemshilikter oryn alǵanymen, olar der ýaqytynda óz sheshimin taýyp otyrdy. Men saılaý komıssııasynyń bul máseleni qalaı sheshkenin óz kózimmen kórdim. Qalaı desek te aty-jóni tizimde bolmaı qalǵan azamattardyń daýys bermeı ketkenin baıqamadym. Iаǵnı, problema birden sheshilip jatty. Biz daýystardy sanaý barysynda da olardyń durys sanalyp jatqanyna kóz jetkizdik. Árıne, biz nátıjesin taǵatsyzdana kútemiz. Saılaýshylar óte kóp boldy. Daǵdarysqa qaramastan, óz damýymen alǵa qaraı ilgerilep kele jatqan elderińiz úshin qýanýǵa bolady.
Margaret Skok (Kanada):
– Birinshiden, qazaqstandyqtardy saılaýdyń sátti ótýimen jáne Naýryz merekesimen quttyqtaımyn. Osy saılaýda baıqaýshy retinde Astana qalasyndaǵy 12 ýchaskede boldym. Barlyǵynda da daýys berý rásimi joǵary deńgeıde júrgizildi. Halyqtyń boıynan maqtanysh sezimi bilinip turdy.
Erekshe atap ótetin jaıt, jasy kelgen adamdar da saılaý ýchaskelerine kelip, óz tańdaýlaryn jasap jatty. Olarmen tildeskenimizde, jastarǵa úlgi kórsetip, el bolashaǵy úshin daýys bergenderin jetkizdi. Sondaı-aq, kishkentaı balalardyń kelýi de biz úshin tańsyq jaǵdaı boldy.
Halyqtyń saılaýǵa beıjaı qaramaıtyny qyzyqtyrady. Tipti, daýys berý úshin erte kelýinen jaýapkershilikti qanshalyqty sezinetinderin ańǵardyq. Osyǵan deıin birneshe saılaýǵa baıqaýshy retinde qatystym. Biraq, dál keshegideı halyqtyń belsendiligin alǵash ret kórdim.
Andreas Iаn (Germanııa):
– Qazaqstandaǵy saılaý naýqanyna baıqaýshy retinde alǵash ret qatysyp otyrmyn. Biz eki kún erte kelgendikten, saılaýǵa daıyndyq jumystaryn baqylaýǵa da múmkindik aldyq. Men úshin bári óte qyzyqty boldy. Biliktiligimdi arttyryp, mol tájirıbe jınadym. Daýys berý aıaqtalǵannan keıin sanaý jumystaryna qatystyq. Saılaý barysyndaǵy barlyq úderis ádil ári ashyq ótti.
Daýys berý kezinde 4 saılaý ýchaskesinde jumys istedim. Barlyǵynda da saılaýshylardyń belsendiligi erekshe baıqaldy. Sonyń ishinde áıel adamdardyń kóptigin aıryqsha atap ótkim keledi. Názik jandardyń óz tańdaýlaryn jasaýǵa jaýapkershilikpen qaraǵany kóńil qýantady.
Buǵan deıin Albanııa, О́zbekstan jáne Togo memleketterindegi prezıdent saılaýlaryna baıqaýshy retinde qatystym. Odan basqa da saıası dodalardyń kýási boldym. Alaıda, dál Qazaqstandaǵydaı belsendilikti baıqaı almadym. Tipti, temirdeı tártipke úırengen Germanııa halqynyń ózi daýys berýge kelgende munshalyqty belsendilik tanytpaıdy.
Danıel Alan Vıtt (AQSh):
– О́zimdi Qazaqstanda ótken saılaýlardyń «ardagerimin» dep sanaımyn. Sebebi, bul meniń baıqaýshy retinde altynshy saılaýǵa kelýim. Osyǵan deıin sizderdiń elde ótken parlamenttik jáne prezıdenttik saılaýlarda boldym.
Baıqaýshy retinde biz saılaýdy basqalar tárizdi baǵalamaımyz. О́ıtkeni, tehnıkalyq sarapshy emespiz. Daýys berý rásimin ózge qyrynan baqylaımyz. Jalpy, Qaýymdastyǵymyzdyń Ortalyq Azııada sarapshy retinde jumys istep kele jatqanyna 75 jyl boldy. Qazaqstanmen 1991 jyldan beri jumys istep kelemiz. Sodan bergi elderińizde ótken barlyq saılaýdy turaqty demokratııalyq ınstıtýttardy qalyptastyrý jolyndaǵy satylar dep baǵalar edik. Al keshegi ótken saılaýda Qazaqstan halqy sol demokratııany nyǵaıtý úshin kezekti qadamdaryn jasady. О́z bolashaqtaryna senimmen qarap, tańdaý jasaǵan barsha qazaqstandyqty saılaýdyń oıdaǵydaı ótýimen quttyqtaımyn.
Keshegi saılaýdaǵy nazarymyzdy aýdarǵan jaǵdaı halyqtyń erekshe belsendiligi boldy. Mysaly, AQSh-ta saılaýshylardyń – 40 paıyzy, Batys Eýropa elderinde 50-60 paıyzy ǵana óz múmkindikterin paıdalanady. Al Qazaqstanda bul kórsetkishtiń 70-80 paıyzǵa deıin jetýi erekshe atap ótetin jaıt. Tipti, ertemen kelip daýys bergender de kezdesti. Olardan ne úshin osynshalyqty erte kelgenin suraǵanymyzda, bul áreketterin eldegi turaqtylyqtyń, gúldenýdiń jáne birliktiń belgisi retinde túsindirdi. Sondaı-aq, daýys berýshiler óz bolashaqtaryn qazirgiden de jaqsartqysy keletinderin, saılaýǵa sonyń bir joly retinde qaraıtyndaryn aıtty.
Rıchard Ýılıam (AQSh):
– Men Qazaqstanǵa saılaýdan bir kún buryn kelip, Nazarbaev Ýnıversıtette, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jáne basqa da jerlerde stýdentterge dáris oqydym. Sol kezde meni Qazaqstandaǵy jastardyń bolashaqqa degen kózqarastary, olardyń kóregendiligi erekshe tań qaldyrdy. Jergilikti sarapshy mamandarmen kezdeskenimde de osy erekshelikti baıqadym. Menińshe, qazaqstandyqtar AQSh-ta bolyp jatqan dınamıkalyq úderisterdi laıyqty deńgeıde túsinip, álemdik ahýal jaıynda óz oıyn tolyq jetkize alady. Bul sizderdiń elderińizdegi halyqaralyq aqparattarǵa qoljetimdiliktiń kórinisi.
Taǵy bir baıqaǵanym, Qazaqstandaǵy bolashaq saıasatkerler kez kelgen keleńsizdikti jetkilikti deńgeıde túsinip, odan shyǵýdyń joldaryn taba biledi. Sondyqtan bolashaq sizdiń jastardyń qolynda ekenin aıtyp, barsha qazaqstandyqty quttyqtaǵym keledi.
Vladımır Sokor (AQSh):
– Saılaý kezinde 30-dan astam ýchaskede bolyp, daýys berý úderisine baqylaý júrgizdik. Odan bólek, saılaý komıssııasynyń múshelerimen, ózge baıqaýshylarmen jáne saılaýshylarmen áńgimelesip, olardyń pikirlerin bildik. Nátıjesinde ótken saılaýdyń sátti bolǵanyna kóz jetkizdik. Bunyń demokratııalyq saılaý prosesin nyǵaıtatyn ınstıtýttardy qurýda mańyzy zor.
Sonymen qatar, daýys berýshilerdiń basym kópshiligi «Nur Otan» partııasyna senim artatynyn baıqadyq. Bul halyqtyń partııa Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevqa degen senimi. О́ıtkeni, sizderdiń prezıdentteriniz jahandyq jáne óńirlik daǵdarystardy eńserýdiń jolyn biletin kóshbasshy.
Men 2012 jyldan beri saılaýlarǵa baıqaýshy retinde qatysyp kelemin. Sodan beri Qazaqstandaǵy saılaý komıssııasynyń jumysy da jańǵyryp, jandana túskenin aıtqym keledi. Odan bólek, saılaýaldy úgit-nasıhat jumystarynyń joǵary deńgeıde júrgizilgenin, ásirese, partııalar arasyndaǵy televızııalyq pikirtalastyń uıymdastyrylýyn joǵary baǵalaımyn.
Donald Bonker (AQSh):
– Astanadaǵy saılaý barysynda aıtarlyqtaı zań buzýshylyqtar bolǵan joq. Barlyǵy joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵan. Men eń aldymen saılaýshylardyń boıynan maqtanysh pen patrıottyq sezimdi baıqadym. Halyq ózderiniń azamattyq quqyqtaryn paıdalanyp, tańdaý jasaýda belsendilik tanytty. Bul qazaqstandyq saılaýshylardyń saıası saýatynyń artqandyǵyn bildiredi. Demek, Qazaqstan damýdyń dańǵyl jolyn jańylmaı taýyp, durys baǵytta alǵa jyljyp keledi dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.
Valter Shvımmer (Avstrııa):
– Saılaý kezinde qazaqstandyq baıqaýshylardyń qatarynda jastar óte kóp boldy. Budan mundaǵy qyz-jigitterdiń saıası ómirge degen qyzyǵýshylyǵy qandaı deńgeıde ekenin kórýge bolady. Sondaı-aq, komıssııa múshelerinde áıelderdiń basym bolýy da erekshe nazarymdy aýdardy. Bul da eldegi áıelder qaýymynyń saıasatqa beı-jaı qarmaıtynyn bildirse kerek.
Daýys berý kezinde saılaý qupııalyǵy tolyq saqtalyp, barlyǵy zań aıasynda júzege asty. Sondaı-aq, aty-jóni boıynsha daýys berý de demokratııalyq standarttarǵa saı júrgizildi. Sondyqtan synı pikir bildirýge esh sebep joq.
Abolhassanı Shahreza Alı,
Islam Yntymaqtastyǵy uıymynyń ókili:
– Daýys berý kezinde Islam Yntymaqtastyǵy uıymynyń ókilderi birneshe saılaý ýchaskesinde boldy. Sol kezde qazaqstandyqtardyń eldegi demokratııalyq úderisterge qyzyǵýshylyq tanytatyndaryn baıqadyq. Bizdi ár qazaqstandyqtyń eldiń damý jolyndaǵy jaýapkershilikti sezinetini tánti etti.
Saılaýǵa deıin de Astana qalasyndaǵy keıbir ýchaskelerde bolyp, daıyndyq barysymen tanystyq. Barlyq jumystar laıyqty deńgeıde júrgizilgenin atap ótkimiz keledi. Saılaý kezinde halyq emin-erkin kelip, daýys berdi. Eshqandaı qysymshylyq nemese basqa da zań buzýshylyq baıqalmady. Sondaı-aq, shaǵymdanýshylar da bolǵan joq.
Bizdiń Uıym aldaǵy ýaqytta bul saılaý týraly resmı málimdemesin jasaıdy. Barlyq qazaqstandyqtardy Naýryz merekesimen jáne saılaýdyń ótýimen quttyqtaımyn.
Iаo Peıshen (Qytaı):
– Qazaqstan halqy kezekten tys ótken Parlament saılaýyna asqan jaýapkershilikpen qarady. Bul joly men Qytaı eli atynan baıqaýshy retinde qatystym. Buryn Qazaqstanda elshi qyzmetin atqarǵandyqtan, bul eldegi saılaýǵa qatysý men úshin zor qurmet.
Saılaýǵa deıin «Nur Otan», «Aq jol» QKHP syndy partııalardyń jetekshilerimen kezdestim. Bul basqosýdan Qazaqstan halqynyń Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń saıasatyn qoldaıtynyn uqtym. Onyń eldi damytý jolyndaǵy ekonomıkalyq reformalary halyqtyń kóńilinen shyqqany baıqalady. Sol sebepti de saılaý kezinde eshqandaı zań buzýshylyq tirkelgen joq dep oılaımyn.
Jalpy, Qytaı úshin árdaıym Qazaqstannyń orny erekshe. Ásirese, «Jibek joly» ekonomıkalyq beldeýi sheńberindegi bastamalardy birlesip iske asyrýda bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzy zor. Atalǵan isti Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýynsyz júzege asyrý múldem múmkin emes.
Halúk Ipek (Túrkııa):
– Saılaý kezinde Túrkitildes elderdiń Parlamenttik Assambleıasy (TúrkPA) halyqaralyq saılaý mıssııasynyń ókilderi 6 ýchaskedegi daýys berý rásimine jáne bir ýchaskedegi sanaý úderisine qatysty. Ol jerlerde barlyǵy ulttyq zańnama men halyqaralyq saılaý standarttaryna sáıkes ótti. Keıbir tehnıkalyq olqylyqtar bolǵanymen, olardyń saıası dodanyń ótý barysyna eshqandaı keri áseri tımedi.
Biz qazaqstandyqtarǵa daýys berý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵanyn erekshe atap ótemiz. Odan keıingi daýys sanaý kezinde de jumystar joǵary deńgeıde júrgizildi. Atalǵan úderiske saılaýǵa túsken barlyq saıası partııanyń ókilderi qatysqany naýqannyń ádil jáne ashyq ótkenin bildiredi. Sondyqtan TúrkPA mıssııasy Qazaqstandaǵy saılaýdyń ótý barysyna joǵary baǵa beredi.
Erkan Aıdyn (Túrkııa):
– Biz saılaýǵa deıin Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Qýandyq Turǵanqulovpen kezdesip, daıyndyq jumystarymen tanystyq. Sonymen qatar, TúrkPA mıssııasynyń músheleri saıası partııalardyń ókilderimen júzdesip, suhbattasty. Atalǵan kezdesýler barysynda baıqaýshylar ázirlikke qatysty atqarylǵan jumystar týraly tolyq habardar bolyp, quqyqtyq jáne uıymdastyrý-tehnıkalyq jaǵdaılardyń laıyqty deńgeıde ekenine kóz jetkizdi.
Al saılaý kezindegi halyqtyń belsendiligine keler bolsaq, bul qazaqstandyqtardyń óz bolashaqtary úshin jaýapty ekenin jáne demokratııalyq baǵytty tańdaıtynyn bildiredi. Bizder óz qyzmetterimizde Qazaqstannyń saılaý zańnamalaryn, sondaı-aq, beıtaraptyq jáne emeýrin tanytpaý qaǵıdalaryn basshylyqqa aldyq.
Nızamı Djafarov (Ázerbaıjan):
– Aldymen, baıqaýshy retinde saılaýdyń ótý barysyna kóńilim tolǵanyn aıtqym keledi. Bizdiń alańsyz jumys isteýimizge jaǵdaı jasaǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń barlyq qyzmetkerine alǵys aıtamyn.
Qazirgi tańda búkil álemde qıyn ekonomıkalyq ahýal qalyptasqan. Soǵan qaramastan Qazaqstan aldaǵy baǵyt-baǵdaryn aıqyndap, nyq qadam basyp keledi. Saıası jáne ekonomıkalyq turaqsyzdyqqa qaramastan saılaý ótkizý batyldyqty talap etedi. Bul Qazaqstannyń qandaı jaǵdaı bolsa da shyǵar joldy aldyn ala belgilep, tek qana alda bolýdy qalaıtynyn ańǵartady.
Jańadan saılanǵan depýtattardyń jumystaryna sáttilik jáne jemis tileımin. TúrkPA mıssııasynyń ókilderi saılaý barysynda eshqandaı zań buzýshylyqtyń anyqtalmaǵanyn jáne barlyq tehnıkalyq jumystar joǵary deńgeıde jasalǵanyn jetkizedi.
Aleksandr Sınker (Izraıl):
– Men saılaý kezinde erekshe nazarymdy aýdarǵan eki jaıtty atap ótkim keledi. Onyń birinshisi halyqtyń belsendiligi bolsa, ekinshisi Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń jumysy.
Rasymen, qazaqstandyqtardyń saılaýǵa osynshalyqty mán berýi barlyq halyqaralyq baıqaýshylardyń tańdanysyn týdyrdy. Bul kórinisti syrttaı baqylap turýdyń ózi keremet áserge bóleıdi. Sebebi, halyq saılaýdy mereke retinde qabyldap, án aıtyp, bı bılep júrdi. Sondaı oqıǵanyń birin uıaly telefonyma túsirip aldym. Sebebi, ol sát meniń balalyq shaǵymdy esime túsirdi.
Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń belsendiligi jóninde de aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Búginde HQO-nyń Qazaqstandy ózge memleketterden erekshelep tur desek te qatelespeımiz. Sebebi, basqa elderde saılaýshy tizimde óz aty-jónin tappaıtyn bolsa, onyń dál sol kúni daýys berýi qıynǵa aınalady. Kóbinese sotqa júginýge týra keledi. Al keıbiri qoldy bir siltep, óz azamattyq quqyǵyn paıdalanbaı jatady. Osydan baryp, berilýi tıis daýys joǵalady. Al Qazaqstanda bári kerisinshe. Tizimde joq saılaýshylarǵa birden laıyqty qyzmetter kórsetilip, barlyq másele sol mezette-aq sheshiledi.
Volfgang Grossrýk (Avstrııa):
– Buryndary Qazaqstanda ótken alǵashqy saılaý kezinde birqatar oralymsyzdyqtar bolǵany belgili. Bul saılaý komıssııasyna, saılaýshylardyń ózderine, prosess sapasyna qatysty. Al osy saılaýdan ondaı olqylyqtardyń birde-bireýin kezdestirmeı, kerisinshe ilgerilegenin kórip, kóńilimiz tolyp otyr. Keshe kúni boıy saılaý ýchaskelerinde bolyp, bıylǵy saılaýdyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyn baıqadyq. Joǵary sapa kórsetý úshin qyzmetkerler de úlken daıyndyqtan ótkeni atqarǵan isterinen ańǵarylyp turdy. Avstrııada múmkindigi shekteýli adamdardyń hat arqyly daýys berý júıesi damyǵan. Bul Eýropada da bar tájirıbe. Qazaqstan osy júıeni damytyp, kelesi saılaýda úderiske engizedi dep
Krıstıan Mısh (Shveısarııa):
– Qazaqstandaǵy saılaý joǵary deńgeıde ótti. Shveısarııa Parlament deńgeıinde Qazaqstanmen tyǵyz qatynasta. 2014 jyly bul elge alǵash ret kelgen bolatynmyn. Demokratııalyq prosestiń sizderdiń elderińizde damyp jatqanyn óz kózimmen kórdim. Sondaı-aq, prezıdenttik saılaý kezinde de keldim. О́tken saılaýǵa qatysty eshqandaı eskertýim joq. Tehnıkalyq jaǵynan bári joǵary deńgeıde ótti. Bul turǵydan Qazaqstannyń alǵa qaraı qadam basqanyn ańǵarý qıyn emes.
Sońǵy jańalyqtar
Lıonel Messı Ispanııadaǵy fýtbol klýbyn satyp aldy
Fýtbol • Keshe
8 mıllıon teńgege qandaı jańa kólikter alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
Qytaıdan ákelingen kólikterdi júrgizý sharttary qandaı?
Logıstıka • Keshe
Baýyrjan Álı qarsylasyn 57 sekýndta qulatty
Boks • Keshe
Qazaqstanda ıpotekany óteýdiń jańa erejeleri kúshine endi
Ipoteka • Keshe
Almatyda sý ústindegi baq pen EXPO ortalyǵy salynady
Almaty • Keshe
Áskerge shaqyrtý alǵan kezde ne isteý kerek?
Ásker • Keshe
Tegin 10 sotyq jerdi qalaı alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
