Táýelsizdik alǵan jyldardan beri, qazirgi naryq zamanynda sapaly bilim berý máselesine kóńil bólinip júrgeni daýsyz. Klassıkalyq úlgidegi bilim júıesi jańa ınnovasııaǵa baǵdarlanǵan modelge aýystyrylýda. Bolon konvensııasyna qol qoıǵannan keıin Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary bilim berý júıesine aıtarlyqtaı jańa ózgerister engizdi. Qazir bizde úsh satyly bilim alý júıesi, ıaǵnı bakalavr-magıstratýra-doktorantýra júzege asyrylyp kele jatyr. Al endi Eýropalyq júıedegi osy úlgi joǵary oqý oryndarynda qalaı engizilip jatyr?
Bizde keńestik dáýirde qalyptasyp qalǵan joǵary oqý oryndary júıelerindegi keıbir kerekti maman daıarlaýda ketken qatelikter, birjaqtylyq ekonomıkany damytýda aıqyn baıqalǵan edi. Sol kezdegi mamandar daıarlaýǵa qoıylatyn talaptar eskirip, egemen el bolǵaly Batys elderindegi qalyptasqan jańa júıeni qabyldaýǵa týra keldi. Sonyń biri – Ulttyq biryńǵaı testileý
. Bul – eń ózekti másele. Áli kúnge deıin bul problemanyń sheshimi tabylǵan joq. Ulttyq biryńǵaı testileýdegi eń keleńsiz jaǵdaı Ata Zańmen bekitilgen «Altyn belgini» testiden ótkizýden bastalady. Bala on bir jyl boıy sol «Altyn belgige» talmaı eńbektenedi. Olar tek bir ǵana sabaq emes, barlyq pánderden úzdik shyǵady. Sodan kelip «Altyn belgige» usynylady. Bul jóninde kóptegen dıskýssııalar da júrgizildi, biraq nátıje joq. Test tapsyrmalary bilim alýshynyń tek mehanıkalyq turǵyda oılanýymen ǵana shektelip, onyń shyǵarmashylyq oılaý qabiletin tómendetedi. Testileý shyǵarmashylyq oılaýdy álsiretetin faktor bolyp otyr. Logıkalyq oılanatyn tapsyrmalardyń sanyn kóbeıtý kerek, sonda ǵana onyń sapasy artatyn bolady. Tek qorytyndy testileý formasyn qaldyrý kerek. Bilim alýshy joǵary oqý ornynda óz bilimin jalǵastyratyn jaǵdaıda ǵana ár joǵary oqý orny talapkerdiń ıntellektýaldy qabiletin anyqtaıtyn, aýyzsha nemese jazbasha túrde emtıhan qabyldaý formalaryn engizý qajet. Joǵary bilim alý tek qabileti joǵary, daryndy, ǵylymǵa beıimi bar izdenýshilerge ǵana tán bolýy tıis.
Joǵary oqý oryndarynda bilimdi jetildirý úshin úzdiksiz bilim alý júıesi usynylady. Dúnıejúzilik arenada básekege qabiletti zııatkerlik qoǵam qurý úshin bilimdi júıeli túrde, udaıy jetildirip turý qajet. Ol úshin bilikti jetildirý kýrstaryn, ǵylymı issaparlardy kóbirek uıymdastyrǵan jón. Qazaqstanda álemniń basqa joǵary oqý oryndarynda básekege túse alatyn maman daıarlaý úshin biryńǵaı bilim berý keńistigin qurý qajet. Bul júıeni qamtamasyz etý úshin stýdentterdiń oqý kásibı sheberligin anyqtaıtyn jeke oqý traektýrasyn qalyptastyrsaq, bul bizge ártúrli pánderdi tańdaý jáne daıyndaý ýaqyty jaǵynan utymdy bolar edi. Oqý josparyndaǵy tańdaý pánderiniń 70-80 paıyzyna ózgeris engizip, jalpy bilim beretin pánderge beriletin kredıt sanyn azaıtý kerek. Teorııany praktıkamen ushtastyrý kerek dep oılaımyn.
Joǵary oqý oryndaryndaǵy professor-oqytýshylar quramynyń ǵylymı ataǵy barlaryn kredıttik júıege sáıkes qaıta daıarlaý kýrstarynan ótkizip, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge tartý qajet. Stýdentterdiń óz betimen oryndaıtyn ózindik jumystarynyń sapasyn jetildiretin joǵary deńgeıli tapsyrmalar qurastyrý kerek. Professor-oqytýshylar quramynyń sheberlik satysyn shyǵarmashylyq izdený qabiletterin, ıntellektýaldy áleýetin joǵarǵy deńgeıde sáıkestendirý qajet dep bilemiz.
Bakalavrıattan keıingi bilim alý júıesi, ıaǵnı magıstratýra-doktorantýra – bul tek ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵy jáne beıimi bar bilim alýshylar úshin qajet, ári oryndy. Munda elimizdiń ekonomıkasyna irgeli jáne qoldanbaly zertteý jumystaryn júrgizetin, ıntellektýaldyq qabileti joǵary azamattar ǵana jumys jasaıdy.
Búgingi kúni Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Jańa ǵylymı-zertteý ortalyqtary kóptep ashylýda. Respýblıkalyq bıýdjetten biraz qarajat bólinýde. Álemdik standartqa saı bilikti maman daıarlaý – bul barlyq joǵary oqý oryndary aldynda turǵan mindet.
90 paıyzǵa jýyq ǵylym doktorlarymyz tek bilim men ǵylym salasynda jumys isteıdi. Sondyqtan, bizdiń san ǵana emes, sapaǵa jumys jasaıtyn ýaqytymyz jetti. О́zimizde ǵylymı maqalalardyń reıtıngisi bar ǵylymı jýrnaldar shyǵýy qajet.
Qazirgi naryq zamanynda básekege qabiletti, ıntellektýaldy, ǵylymǵa beıimi bar, el ekonomıkasyn joǵary dárejege kóteretin, kókiregi oıaý, rýhy bıik, patrıottyq sezimi joǵary, ultjandy kadrlar daıyndaý el aldynda turǵan eń kókeıkesti problemanyń biri dep sanaımyn.
Joǵary oqý oryndarynyń basshylary mamandar daıarlaý isinde ekonomıka damýynyń qajettiligi kerek etip otyrǵan, jańa álemdik baǵyttaǵy básekelestikke saı keletin kadrlarǵa kóńil bólýi kerek. Basshynyń mindeti tek qana sol ýnıversıtettiń oqý júıesin uıymdastyrý ǵana emes, soǵan túsken jastardyń mamandyǵyna saı durys bilim alýyna jaǵdaı jasalynýy qajet. Bizde iske asyp jatqan úsh baǵyttaǵy bakalavr-magıstratýra-doktorantýra bolsa, solardyń jaǵdaıyna tán ereksheligin rektor jan-jaqty qarastyryp, sannan-sapaǵa jańa baǵytta ózgerip jatqan bilim dárejesine sáıkes memlekettiń suranysyn qanaǵattandyrýy tıis. Mysaly, qazir kóptegen pikir talasyn týdyryp júrgen Ulttyq akademııanyń ınstıtýttaryndaǵy ǵylymdy damytý, ony eldiń suranysyna saı qaıta qurý úshin mamandardy iri oqý oryndaryna jikteý, ári akademııalyq dárejesin kóterý, ǵylymdy damytý múmkinshilikterin týdyra otyryp, maman kadrlaý daıarlaýdy sol ýnıversıtettiń ǵylymı baǵyty boıynsha toptastyryp, akademııalyq ǵylymı kadrlardy daıyndaý múmkinshiligin týǵyzý qajet.
Árıne, bul baǵyt áli de sheshimi tabylmaǵan, mindeti men maqsaty, qurylymyn jete túsine bermeıtin problemalardy týǵyzýda. Ár mamandyqty daıarlaýda jetekshi akademııa ǵalymdary sol tapsyrylǵan ýnıversıtette leksııa oqı ala ma? Onyń qoǵamdyq jumystaryna qatysa ma? Ol salada áli de anyqtaıtyn máseleler kóp. Biraq bul álemdik deńgeıdegi mamandar daıarlaýǵa, olardyń ǵylymı jańalyqtar ashýyna múmkinshilikter týdyrady dep oılaýǵa bola ma?
Qandaı mamandyqty daıarlamaıyq, onyń negizgi kózi – mektepte beriletin bilim sapasy. Bilimniń barlyq júıesiniń sapasyn kóterý úshin oblystardaǵy muǵalimder daıarlaıtyn pedagogıkalyq ınstıtýttarda beriletin bilimniń standarttary birdeı bolý úshin olardyń ózin tarıhı qalyptasqan, kadrlary jetilgen ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetke toptastyrý kerek. Sonda ǵana álemdik deńgeıdiń suranysyna saı keletin urpaqtardy daıarlaı alamyz. Úshtildilik baǵytty júzege asyrý úshin de barlyǵyna birdeı baǵdarlama jasalýy tıis.
Jalpy, joǵary oqý oryndarynyń sanyn kóbeıtkennen góri, ony bitiretin mamandardyń sapasyn jaqsartqan abzal. Ol úshin ǵylymǵa qabiletti, oı-órisi damyǵan, yntaly, mektepte júrgennen-aq soǵan túsýdi armandaǵan jastardy alý kerek shyǵar.
Bizdegi qazirgi kózqarastyń barlyq salada etek alýyna baılanysty buryn daıarlanǵan mamandardyń jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy ıgerýi úshin orta kásiptik júıeni damytqan jón. Ol bizdiń ǵylymǵa barýymyz, sapaly óndiris oryndarynyń tetigin tabýymyz úshin óte qajetti. Mysaly, Germanııa, Anglııa elderinde eki-úsh qana ýnıversıtettiń álemdik ataǵy bar, al qalǵandary orta kásiptik bilim deńgeıindegi mamandyq ıelerin daıarlaýmen shuǵyldanady.
Elbasynyń kótergen naqty máselesi – jastardy tegin tehnıkalyq bilimmen qamtı otyryp, sonyń nátıjesine talap qoıa bilý. Biz buryn Qazaqstanda ıntellektýaldy jumysshy tabyn daıyndaǵan joqpyz, alǵan dıplomdar naryq suranysyna saı emes. Asyǵys, ústirtin daıarlanǵan mamandar eldiń ekonomıkasyn damytýǵa, ǵylymda jańalyq ashýǵa jaramaıdy. Demek, kez kelgen mamandyq daıarlaýdyń qyr-syryn barynsha meńgerý qajet dep sanaımyn.
Táýelsizdik kezinde Qazaqstan agrarly elden ındýstrıaldy elge aınalý úshin tolyp jatqan joldardan ótýge týra keldi. Burynǵy qalyptasqan órkenıetti elderdiń saıasatyn zertteı otyryp, Qazaqstannyń ekonomıkasy jańasha damytýǵa baǵyttaldy. Árıne, kóptegen qıyndyqtardy jeńip kelemiz. Syrttan ınvestorlar tartý arqyly halyq asa qanyq emes naryqtyq ekonomıkanyń qandaı róli baryn Qazaqstan TMD elderiniń ishinde birinshi bolyp túsindi. Sondyqtan, TMD elderiniń birigýin alǵashqy bolyp usynǵan Qazaqstan BUU-ǵa, DSU-ǵa múshe boldy.
Osynyń barlyǵy ekonomıkany órletýdiń joldaryn qarastyryp, Qazaqstandy jańa ınnovasııalyq-ındýstrıalyq damytýǵa kóshirdi. Memleketti órkenıetti elge aınaldyrý úshin jańa turpatty kadrlar daıarlaýdy, álemdik deńgeıdegi ǵylym men bilimniń jańa baǵytqa bet burýyn qolǵa aldy.
Keńes Odaǵy tusynda barlyq ǵylymdar bir baǵytta ǵana damydy. Bulaı damytý qazirgi ekonomıkanyń damýy men turaqtanýyna úlken kedergi. Sol kedergini joıýda Elbasynyń atqarǵan róli úlken. Ol mamandardy jan-jaqty daıarlap, ózindik ǵylymı baǵytyn anyqtaýǵa qaraı baǵyttady. Tipti, bilim baǵytynyń ózinde qanshama mınıstrler aýystyrylǵanymen, bilimniń deńgeıin kóterýge olardyń shamalary jetken joq. Ár barǵan jerinde sol jerdiń bilim baǵytynyń júıesin ǵana engizdi. Sonyń saldarynan bizdiń kóptegen mamandarymyzdyń tehnıkalyq ındýstrııany damytýǵa óresi jetpedi. Sondyqtan, qymbat bolsa da, ol salanyń mamandary syrttan shaqyrtyldy. Kelgen mınıstrlerdiń birde-biri ne bilimde, ne ǵylymda álemdik deńgeıge jetetindeı jańalyq asha almady. Onyń esesine, ǵylymnyń jańa ıdeıasyn, maqala basýdy sheteldiń «Inpaktfaktor» jýrnalyna baılap qoıdy. Olar aqsha tabady, bizdiń ǵalymdardyń ıdeıalaryn ózinshe paıdalanady.
О́zimizdiń damyǵan eldiń ıdeıasyn alǵa shyǵaryp, álem memleketteriniń bizden úırenýin uıymdastyrsaq quba-qup emes pe. Bir kezde Elbasy «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha kóp mamandardy daıyndaýǵa yqpal etti. Biraq olardyń 25 paıyzy ǵana sol mamandyqty ıgerý múmkinshilikterine ıe boldy. Sonyń ózimen-aq Elbasy Nazarbaev Ýnıversıtetti ashty. Ekonomıkanyń barlyq salalaryna qajetti joǵarǵy bilikti mamandar daıarlaýda Nazarbaev Ýnıversıtettiń orny bólek. Bul ýnıversıtet bolashaqta elimizdiń ınnovasııalyq ortalyǵyna aınalary sózsiz.
Elbasynyń ekinshi jasaǵan batyl qadamy – birneshe shet tilderdi meńgerý talabyn qoıýy. Bul tek ǵylymdy ǵana emes, soǵan qosa ekonomıkany damytýdy túsinetin, qarym-qatynas jasaı alatyn, dıplomatııalyq róldi atqara alatyn kadr daıarlaýǵa saıady. Soǵan mysal retinde Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń oqýlyqtaryn, ádistemelik oqýlyqtaryn ataı alamyz. Olar qazir aǵylshyn, fransýz, qytaı, túrki tilderinde shyǵarylýda. «Qazaqstan geografııasy atlasynyń» josparlanǵan tórt tilde shyǵýy (qazaq, orys, aǵylshyn, túrik) kerek bolatyn, biraq úsh tilde ǵana bolsyn delingen soń, túrik tilinde basylmaı qaldy. Oǵan kezinde memlekettik turǵyda Bilim mınıstrligi tarapynan mán berilgen joq. Atlas bilim berýde, halyqtyń tanymdylyǵyn keńeıtýde kóp elderde, ásirese, TMD memleketteri arasynda buryn-sońdy bolmaǵan baǵaly dúnıe edi.
Bizdiń mınıstrlik jyl saıyn irgeli jobalar jarııalaıdy. Alaıda, irgeli jobalar taqyryp boıynsha jyl saıyn jumys qorytyndysyn óndiriske engize almaıdy jáne onyń qorytyndy nátıjesi pash etilmeıdi. Kelesi qandaı taqyryp bolý kerek degen saraptama júrgizilmeıdi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «О́rleý» biliktilikti kóterý ınstıtýtyna memleket aqshasyn ońdy-soldy shashyp, jalpy bilim beretin mektep pen joǵary oqý oryndary muǵalimderin top-top qylyp kásibı tájirıbe alýǵa shet memleketterge jiberip jatty. Mundaǵy muǵalimder ne shet tilin bilmeıdi, ne ózine kerekti mamandyǵyn jetildiretin baǵytyn bilmeı bosqa barady. Eshbir tájirıbesi joq, til bilmeıtin, áıteýir, memleket bólgen qarjynyń esebin toltyrý úshin, maqsatsyz, esepsiz kadrlardyń bilim deńgeıin kóterýge bola ma?
Jalpy, qaı elde bolsa da, tipti Keńes Odaǵy kezinde mezgil-mezgil muǵalimderdiń bilim deńgeıin kóterý maqsatynda konferensııa, semınar, tájirıbe almasý degender bolatyn. Birde «Geografııany oqytý ádistemesiniń» jańalyqtary negizinde Armenııada úlken odaqtyq konferensııa ótkeni esimde. Odaq tusynda geografııany oqytý ádistemesin nasıhattaıtyn mektepke arnalǵan «Geografııa v shkole» jýrnaly bolatyn. Tek geografııanyń ádistemesine baılanysty emes, jalpy barlyq saladaǵy muǵalimderdiń kásibı deńgeıin kóterý kún tártibinen túspeıtin. Al bizdiń mınıstrlikte tek qana muǵalimderdiń aqshasyn kóterý máselesi ǵana alǵa tartylady.
Jaqynda teledıdarda, aqparat kózderinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aqparaty boıynsha memlekettik úsh tildilikti engizý týraly, sonyń ishinde «Qazaqstan tarıhy» qazaq tilinde, «Dúnıe júzi tarıhy» orys tilinde júrgiziledi degen habary berildi. Aldaǵy jyldarda «bıologııa, hımııa, matematıka,fızıka» aǵylshyn tilinde oqytylady dep málimdedi. Osy atalǵan pánderdiń ishinde memlekettik negizgi irgetas sanalatyn, ekonomıkanyń damýy, turaqtanýynda mańyzdy ról atqaratyn, tabıǵı baılyqtyń taralýy, ony ıgerýdiń barlyǵy geografııanyń úlesine tıedi. Tabıǵatty qorǵaý, ekologııalyq problema máseleleri mınıstrliktiń aqparatyna engizilmegen. Sonda, olardyń oıynsha, jaratylystaný ǵylymynyń ishindegi álemdik deńgeıdegi mánge ıe geografııa keshendi ǵylym emes pe eken? Bul salada ne olımpıada, ne konferensııalar ótkizý de mınıstrliktiń josparyna kirmeı júrgenin qalaı túsinemiz?
Al qazirgi úlken bir másele tárbıeniń jaı-kúıi bolyp otyr. Bizdegi etıkalyq-pedagogıkalyq normalardyń kemshindigi baıqalady. Taıaýda bir mekteptegi muǵalimniń bir balanyń basqa tústi shalbar kıip kelgenin synyp balalarynyń aldynda sóz etip, balany uıaltyp, tipti, onymen qoımaı sol balany jetektep, basqa synyptarǵa alyp baryp, oqýshylardyń kózinshe qandaı shalbar kıip kelgenin kúlki etken ádepsizdik qylyǵy sóz boldy. Balanyń namysyna tıdi. Osynyń kesirinen ol bala mektepke qaıtyp oralmady.
Mektep balasynyń mektep formasyna sáıkes emes kıim kıip kelgenin balamen ońasha sóılesip, onyń sebebin anyqtaý kerek edi. Onyń otbasynyń áleýmettik jaǵdaıynyń tómendiginen boldy ma eken? Osynyń anyǵyna jetpeı, synybynda jer-jebirine jetip uıaltqanymen qoımaı, basqa synyptardy jaǵalatyp, balanyń namysyna tıip, psıhologııalyq kúızeliske túsýine mektep muǵaliminiń qandaı qazymyrlyq tanytqanyn teledıdardan da kórsetti. Mundaı jaǵdaı oqýshylardyń ustazǵa degen renishin týdyrady. Bul – muǵalimniń qandaı pedagogıkalyq tárbıesine jatady?
Muǵalim barlyq ýaqytta balanyń oı-órisin, dúnıetanymyn keńeıtip, bilimin tereń berip, óziniń qadir-qasıetin arttyrýy tıis emes pe? Ata-ana balasyn mektepke bergende, bilim men tárbıe alyp bolashaqta eline, ata-anasyna, aınalasyna qadirmendi azamat bolady dep úmittenedi.
Jasyratyny joq, qazir mekteptegi tárbıe jumysy, olardyń bilimi men dúnıetanymdyq oı-órisi jat qylyqtarǵa, qatigezdikke boı aldyrýda. Mundaı jekelegen qubylystardy basqa synyptarǵa mysal bolsyn degen nıetpen kórsetkenmen, onyń pedagogıkalyq ádepke jatpaıtynyn ol muǵalim eskerýi kerek edi. Keıde Batys elderinde mekteptegi keleńsiz oqıǵalar ashyq kórsetilip jatady. Sodan aýysqan ádet bolý kerek. Bizdegi oqytýshy uzaq jyldar boıy oqýshysyn aıalap, álpeshtep tárbıeleýshi edi ǵoı.
Aıta ketetin jaıt, barlyq mektepterde oqýshy formalarynyń qandaı bolýy kópten áńgime bolýda. Mınıstrliktiń aralasýymen bul másele endi ǵana sheshilip jatqan sekildi.
Qaı aımaqta, qaı aýdanda bolmasyn, sol jerdiń ákimderi mektepte bolyp jatqan jaǵdaıǵa mektep basshysymen birdeı janashyr ári jaýapty bolý kerek.
Qazirgi barshylyq zamanda balalardyń tánı ósip-jetilýi klımattyq erekshelikke de baılanysty. Bizdegi klımattyq jaǵdaı balalardyń ósip-jetilýine qoldasady. Onyń ústine arnaıy aqparattyń kóbeıýin, teledıdardaǵy «bostandyq» degen syltaýmen joǵarǵy synyp jastarynyń oıyna kelgenin jasaıtynyn eskereıik. Osyny ata-ana, muǵalim yjdaǵatty baqylap, ul men qyzdy jumsaq minezdi kisilikke, bolashaq tulǵa retinde olardyń oı-órisin, damýyn baǵdarlaı otyryp, aldaǵy ómirge baýlýy kerek.
Jasyratyny joq, kóptegen jastar arasynda qatygezdik, qyzdardyń júkti bolýy, basqa da keleńsiz jaǵdaıǵa, orny tolmas ókinishke urynýy búginde kóbeıip ketti. Oǵan kim jaýapty? Árıne, ata-ana, muǵalim.
Jambyl oblysynda bolǵan oqıǵada kóliktiń ishinde bosanǵan qyzdyń anasy sol náresteni kóliktiń esigin ashyp jolǵa laqtyryp ketken. «Ana» bolǵanyńa bolaıyn-aı! Úıdegi qyz balamen syrlaspaǵan, bolashaǵyn buldyr etken mundaı analarymyz da «ana» atalyp júr.
Dárethanaǵa, qudyqqa jańa týylǵan balalardy tastap ketý týraly aqparattar teledıdarda jıi aıtylýda. Bul kóterilip otyrǵan túıtkildi jaılar qoǵamnyń, ulttyń bolashaǵyna zııan keltiretin másele ekenin túsinetin ýaqyt jetti. Ata-ana, muǵalim, mektep dırektorlarymen birge ákimder de bul iske jaýapty. Ári-beriden soń bul búkil qoǵamymyzǵa tańba, uıat is. Adam taǵdyry qandaı jaǵdaıda bolmasyn, qaı jerde bolmasyn birinshi orynda bolý kerek.
Bizdiń bolashaǵymyz – jastar. Olardyń bári birdeı osyndaı mysalǵa arqaý bolmaı, teledıdardan jetistikti kóbirek kórsetsek bir ǵanıbet. Ata-ana, mektep basshylary mundaı máselege úlken jaýapkershilikpen qaraý kerek. Naq osyndaı tálimdi tárbıe isinen ult bolashaǵyna jaýapty mamandar, ıaǵnı pedagog kadrlar daıarlap otyrǵan joǵary oqý oryndarymyzdyń rektorlarynan bastap, búkil professor, dosent, ulaǵatty ustaz oqytýshylar qaýymy da tys qalmasyn, óz moıyndaryna izgilikti paryz júktesin degim keledi.
Álııa Beısenova,
UǴA akademıgi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń meńgerýshisi.
