Amerıkada «qara oıyqtardy» qaýyshtyrǵan qazaq

1916 jyly áıgili fızık Albert Eınshteınniń salystyrma­lylyq teorııasyna súıenip jasaǵan gravıtasııalyq tolqyn týraly boljamy araǵa 100 jyl salyp amerıkalyq observatorııada dáleldendi. Astronomııa ǵylymynda jańa ǵasyr bastaldy. Onyń kóshbasshylary qatarynda qazaq fızıgi Darhan Týenbaev ta bar. Álem ǵalymdaryn tańǵaldyrǵan tańǵajaıyp ǵylymı jańalyq ústimizdegi jyldyń 11aqpanynda dúnıejúzine jarııa etildi. Ol týraly bizden aldymen súıinshi suraǵan «Egemen Qazaqstannyń» kóziqaraqty oqyrmany – ál-Fa­ra­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń professory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, ýnıversıtettiń mehanıka-matematıka fakýltetiniń dekany Maqtaǵalı Bektemisov edi. «Bul jańalyq sizderdiń gazette budan birneshe jyl buryn jarııalanǵan «Eınshteın» maqalasynyń («Egemen Qazaqstan», 2002 jyl, 2 tamyz, avtory – Saýytbek Abdrahmanov) aqyrǵy núktesin qoıdy», degen kóńildi professor: «Eń qýanyshtysy – «qara oıyqtardyń» qaýyshýyn tirkegen ǵalymdar arasynda bizdiń Darhan esimdi baýyrymyz bar», dedi. Mine, sol Darhan Týenbaev keshe ǵana Almatyǵa keldi. Qazaq ǵalymdary men stýdentteri aldynda alǵashqy semınar-trenıngin ótkizip úlgergen PhD doktoranty, Tehas qalasyndaǵy eki birdeı ýnıversıtettiń (!) stý­dentinen suhbat alýdyń sáti tústi. – Darhan, aldymen, bizdiń gazet jáne onyń 200 myńnan astam oqyrmany sen úshin jáne seniń álemdik ǵylymdaǵy asa iri ǵy­ly­mı jańalyqqa zertteýshi qa­zaq ǵalymy retinde qolushyn bergeniń úshin óte qýanyshty ekenin jetkizgimiz keledi. – Rahmet... – Túsinikti bolý úshin oqyr­manǵa ózińiz qyzmet etetin ǵy­ly­mı top – LIGO (Lazerlik ın­terferometrııalyq gravı­ta­sııa­lyq-tolqyndyq observatorııa) týraly aıtyp berseń?! – LIGO – 1997 jyly AQSh-ta dúnıege kelgen óte aýqymdy kol­­laborasııa, ıaǵnı ǵylymı qa­ýymdastyq. «Laıgo» – jalǵyz Ame­rıka qurlyǵynda ǵana emes, búkil dúnıejúziniń osy saladaǵy ǵylymı zertteýshilerdiń basyn resmı túrde biriktirýimen tanylǵan ǵylymı uıym. Observatorııany qurý týraly ıdeıa 1989 jyly týǵan, al, 1994 jyly alǵashqy grantqa ıe bolyp, búgingi observatorııanyń alǵashqy qazyǵyn qaqty. – Qaýymdastyqqa qalaı kirdiń? Onyń qabyldaý talǵamy men talaby zor bolǵan shyǵar? – Men sol kollaborasııanyń qu­ra­myna kiretin amerıkalyq ýnı­versıtettiń stýdenti bolyp shyqtym. Sol sebepti de, onyń asa qıyndyǵy bola qoıǵan joq. Tehas jazyǵyndaǵy Rıo Grand ýnıversıteti (University of Texas Rio Grande Valley) osy kollaborasııanyń belsendi zertteý­shiler tobynyń qatarynda júr. – Observatorııa gravıtasııalyq tolqyndy anyqtaǵan boıda ony jarııalaýǵa asyqpaǵan syńaıly. Oǵan ne sebep? – 2016 jyldyń 11 aqpanynda biz alǵash ret qoǵam aldynda áıgili gravıtasııalyq tolqyndy tirkegenimiz týraly resmı málimdedik. Ol ras, áıgili tolqyndy bizdiń baqylaýymyzdaǵy detektorlar 2015 jyldyń 14 qyrkúıeginde alǵash ret «jazyp alǵan» edi. Oqıǵany óte qupııa jaǵdaıda ustadyq. Sebebi, álem ǵalymdaryn dúr silkindiretin «júz jyldyq» mańyzy bar jańalyqty tek qana kollaborasııanyń qurmetti múshelerine naqtylanǵannan keıin ǵana aıtý júktelgen. Ári bul tosyn dybystyq belginiń naǵyz gravı­tasııalyq tolqynnyń ózi ekenine kózimizdi túpkilikti jetkizýimiz de kerek edi. Sol sebepti de, resmı jarııa etý aldynda keńistikten kelgen tosyn belginiń bolmysy óte muqııat saraptaýdan ótti. LIGO-nyń quramyna álemniń 100 ýnıversıtetinen iriktelgen zert­teýshiler kiredi. Biz ben siz tal­qy­­lap otyrǵan jańalyqty sol kol­laborasııanyń belgili daýysqa ıe bolǵan qurmetti ókilderinen quralǵan komıtet, sol komıtetten iriktelgen jalǵyz adam, ıaǵnı – spıker ǵana jarııa ete alady. Tártip solaı. – Ǵalamdyq jańalyqqa tikeleı ózińniń qatysyń baryn seziný qan­daı eken? – Dál sol sátte men áriptesim Neıdl ekeýmiz observatorııada bolǵanbyz, ári dál osy oqıǵanyń bolaryn kópten kútkenbiz. Alǵashqy sátte tolqynnyń tirkelgeni týraly observatorııanyń ishindegi televızııalyq júıe arqyly tikeleı kórsetildi. Meniń qyzmetim gravıtasııalyq tolqyndy anyqtaıtyn detektor qurylǵyny kalıbrleý. Iаǵnı ol ólshem prıborlary tehnıkasynyń qımylyn retteý degen sóz. Máselen, elektrondy ólshem qondyrǵysy volttyń mólsherin kórsetedi deıik. Ony sandyq ólshemderge aınaldyramyn. Ǵylymı top málimet nátıjelerin saraptaǵanda bizdiń detektorlyq aınamyzdyń bir sekýnd ólsheminde qansha jıilikke jyljyǵanyn baıqaýy tıis. Sol 1000 zertteýshiniń ishinde bul aspektimen aınalysatyn toptaǵy on adamnyń birimin. – Osy arada jalpy oqyrmanǵa keńistiktegi «qara oıyqtardy» («chernaıa dyra») týraly azdaǵan túsinik berip ótseń? – Keńistikte ony eshqandaı da qýatty optıkalyq teleskop anyqtaı almaıdy. Keńistiktegi eki «qara oıyq» bir-birimen janasyp ıirimge túskende gravıtasııalyq tolqyn paıda bolady. Jaryq sáýlesi túzý túskenimen belgili bir kedergiden maıy­sary sózsiz. «Qara oıyqtyń» qýat-kúshi sol – sheńberdegi jaryqtyń ózi onyń órisinen shyǵa almaı qalady. Sondyqtan, ol ǵylymda «qara oıyq» atalǵan. LIGO-nyń negizin qalaýshy oqymystylar Kıp Torn, Reıner Vaıss, Ronald Drever men onyń múddelesteri júz jyldan soń belgi bergen «qara oıyqtardyń» túıisýi arqasynda bolǵan gravıtasııalyq tolqyndy shyn máninde ǵylymdaǵy úlken jeńiske balaıdy. Qazir álemniń ár buryshynda dál sol Amerıkadaǵy Henford (Vashıngton shtaty) pen 3000 kılometr jerdegi Lıvıngston (Lýızıana shtaty) qalalaryndaǵydaı orasan zor bolmaǵanymen soǵan uqsas detektor qondyrǵylar ornatýǵa qy­zy­ǵýshylyq tanytyp otyr. – Sen álemdik sol jańalyqtyń basy-qasynda júrgen sátte Qa­zaqstandaǵy áriptestermen baı­lanysýdyń oraıy kelmedi me? – О́kinishke oraı, meniń dúnıe­júzilik mańyzy bar ol observatorııa­da qyzmet isteıtinimdi Qazaqstanda eshkim bilmeıdi. Almatyǵa kelgen soń ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtette ǵalymdarmen, stýdenttermen, ózim bir kezde dáris alǵan fız-mat mektebiniń oqýshylarymen atalǵan oqıǵaǵa baılanysty semınar-trenıng ótkizdim. Júzdesýde LIGO týraly, onyń qyzmeti, gravıtasııalyq tolqyn, bizdiń keńistikten jetken dybystyq belgini detektor arqyly qalaı tirkegenimiz týraly aıtyp berdim. Professorlardan oqýshylarǵa deıin – barlyǵy birdeı óte kóp qyzyqty suraqtar qoıdy. Bárine álimniń jetkeninshe jaýap berdim. Sol leksııadan soń menimen baılanysýǵa qumartqan azamattardyń sany kúrt kóbeıdi... – Fızıka páninen belgili bir jaıt – gravıtasııalyq tolqyn dese áıgili fızık Albert Eınshteın eske túsedi... – 1915 jyly Eınshteın óziniń jalpy salystyrmalylyq teorııasyn ashty. Sál ýaqyt ótkizip baryp, 1916 jyly ol bul teorııanyń izin túbinde gravıtasııalyq tolqyn jalǵaıdy dep jazyp ketti. Ǵalamda osyndaı tolqyn bar dep túıdi. Júz jyldan soń ǵalymnyń aıtqany dáleldendi. Onyń jalpy salystyrmalylyq teo­rııasy boıynsha aıtyp ketkenin bizdiń urpaq búgin dáleldep jatyr. Eınshteın barsha fızıkterdiń piri... – Darhan, sál sheginis jasaıyq: detektor tosyn dybystyq belgini qabyldaǵan soń ol týraly birden jarııa etpeı ýaqyt ozdyrýdyń jaıy senimsizdikten týmaǵan shy­ǵar degen oı meni mazalap otyr? – Kollaborasııanyń belgili bir qyzmet erejelerine sáıkes qatań qoıylatyn talaptary bar. Onda, tipti, bizdiń tosynnan qoıylatyn suraqtarǵa qalaı jaýap qaıtarýymyz kerektigi de anyqtalyp qoıylǵan. Bizdiń qaýymdastyqtan tys júrgen múddeli ǵalymdardyń ózi «Álemdik jańalyqtyń keshigip jarııalanýyna ne sebep?» dep mazasyzdanǵany jáne bar. Onyń jaýaby bylaı: máselen, bul arada alǵashqy tirkelgen belgi­men tuspa-tus sátte Jer sharynyń bir bóliginde jer silkinisi bolý-bolmaýynyń da mańyzy bar. О́ıtkeni, bizdiń sezimtal qurylǵymyz olardyń birin de qalt jibermeı tirkep turdy. Belgili bir ǵylymı top «laıgonyń» qyraǵylyǵyn tekserý úshin syrttan ádeıilep dybystyq belgiler jiberýi de ábden múmkin. Sondyqtan da, on san ǵalymdarymyz keńistikte dál sol sátte ne bolǵanyn anyqtaý úshin belgili parametrlerdi ólshep, zerttep, bárine dálme-dál kóz jetkizýi tıisti edi. Osynyń barlyǵy belgili bir ýaqyt kezeńin basynan ótkizdi. Istiń jaıyn óte-móte muqııat súzgiden ótkizip, ekshep alǵannan keıin ǵana kollaborasııa spıkeri Gabrıela Gon­zalestiń uıǵarymymen observatorııa dırektory Devıd Raıtzı BAQ arqyly halyq aldyna shyqty. Álem jurtshylyǵyn eń sońǵy tańǵajaıyp jańalyqpen qulaǵdar etti. – Taǵy bir maza bermeı otyrǵan saýal – buǵan deıin Eınshteınniń bul ilimin dáleldeýge talpynǵan ǵa­lymdardyń bolmaǵany ma? – Bolǵan. Ǵylymda qandaıda bir jańalyq naqty ólshenip, dáldengen soń ǵana jarııalyqqa ıe bolatyny bar. Álginde aıttym ǵoı, bizdiń naqty jaýabymyzdy jarııalaý úshin tórt aıdaı ýaqyt ketti. О́ıtkeni, tarıhta, ǵylymda deıikshi, gravıtasııalyq tolqynǵa qatysty túrli oqıǵalar tirkelgen. «Qara oıyqtardyń» birigýin kózimen «kórgen» ǵalymdar da bar. 60-shy jyldardyń ortasynda áıgili amerıkalyq fızık Jozef Veber eń alǵash ret senimge ábden jaqyn tájirıbe jasaǵan ǵalym. Ol kólemi belgili ólshemdegi allıýmınıı sılındr qondyrǵy arqyly jasaǵan tájirıbesiniń nátıjesinde gravıtasııalyq tolqyn jıiligin «ustaǵanyn» dáleldep shyqqandaı edi. Alaıda, kóptegen ǵalymdar bel­­gili ýaqyt arasynda ǵalymnyń qondyrǵysynyń keńistik tolqyny belgisin tirkeýge qaýqarsyzdyǵyn anyqtap berdi. 2014 jyly Halyq­aralyq BICEP-2 ǵalymdar qa­ýym­dastyǵy Jerdiń polıýsinde or­na­tylǵan qýatty teleskoptyń «jazbalaryna» súıenip óte mańyzdy málimdeme jasady. Onda keńistik jaratylyp, aýqymyn keńeıte bas­taǵan kezdegi gravıtasııalyq tolqyn bel­gileri baıqalǵany týraly boljam aıtyldy. Alaıda, qanshama se­­­nimdi málimetter men qýatty ól­shegish qondyrǵylardyń kómegine súıenip otyrǵan álem ǵalymdary ol jańalyqty tez arada joqqa shyǵardy. Tosyn dybys bar bolǵany ǵarysh qaldyqtarynyń shýy eken. Bizdiń «laıgonyń» sheshimin qazir eýropalyq, japondyq, úndistandyq, ıtalııalyq salalyq ǵalymdar qaýymdastyǵy maquldap otyr. Biz óz málimdememizde, men ǵylymı qaýymdastyqtyń mú­shesi bolǵandyqtan solaı aıtýǵa quqylymyn, keńistiktegi eki «qara oıyqtyń» birigýi arqyly jerge jetken belgi-dybysty óte qaǵylez aınaly detektorlar arqyly tirkeýge aldyq dep jarııaladyq. Qarapaıym tilmen jetkizsek – 1,3 mıllıard ja­ryq jyl buryn keńistiktiń bir buryshynda sondaı bir oqıǵa ótken, «qara oıyqtardyń» qaýyshqan... Sonyń tolqyny bizge 2015 jyldyń 14 qyrkúıeginde jetti! Tórt aıdan soń naqtylanǵan málimet álemge jarııa etildi. – O-oo... al, kerek bolsa... óte kúr­­delileý eken... Ony aıtasyń, biz keńistikte talaı-talaı «qa­ra oıyq» qabysyp, tolqyn ur­yp jatqanynan habarsyz da shy­ǵarmyz? – Álem keńistiginde ǵaryshtyq apattar bolǵan, bolyp ta jatady... Biz adamzat ıe bolǵan eń qýatty, óte sezimtal qondyrǵy arqyly sonyń birinen ǵana jetken tolqyndy tapjyltpaı ustadyq. Qaı kezde ótkenin álginde aıttym... Sóıtip, ǵylymda astronomdar aıtyp júrgen «qara oıyqtar» birigýiniń jıilik mólsherin aıqyndadyq. Osy oqıǵa bolǵan tusta Jer betinde bizdiń Hanford pen Lıvıngstondaǵy jáne GIO-daǵy (Germanııa) úsh qurylǵy ǵana úzilissiz jumys istep turdy. Sońǵy nemis observatorııasynyń dybys jıiligin seziný qýatynyń araqashyqtyǵy 600 metr bolǵandyqtan, tolqyndy múlt jiberýi kádik. Al, bizdiń de­tek­torlardyń dybys jıiligin ba­qy­laıtyn óris qashyqtyǵy 4 sha­qyrymǵa deıin jetedi. Italııadaǵy bizdiń dalalyq detektorymyzǵa uqsas observatorııa bıyl iske qosylady. Japondar da jyl aıaǵyna deıin dál osyndaı qondyrǵyny iske qosýǵa qamdanyp jatyr. – Dál qazir LIGO kollaborasııasy ǵylymı qaýymdastyǵy nendeı ispen shuǵyldaný ústinde? – Qazir úzilis jasadyq. Taıaý mezgilde jańa maýsym bastalady. Osy arada ǵylymı jumysqa barlyǵy 14 memlekettiń ýnıversıtetteri atsalysyp júrgenin atap ótýge tıispin. Sońǵy oqıǵaǵa baılanysty tarıhı derekke barlyǵy 1000-ǵa jýyq adamnyń aty-jóni aıshyqtap jazyldy. Onyń ishinde negizgi 10 adamnan turatyn bizde kalıbrshiler toby bar. – Jeke arhıvińdegi sýretterińdi kórgende seni quddy Qarataýdyń etegindegi jazyqta otyrǵandaı sezindim. AQSh-pen tabıǵatymyz qandaı uqsas edi?! Ol jerde úp etken jel men júgirgen ań, ushqan qustyń tabıǵı shýy qaǵilez detektordyń dybys jıiliginiń aınasyna «jazylyp» qalmaı ma? – Iá, ol ras. Uqsastyq kóp... Ta­bıǵı tosyn dybystardyń árqaı­synyń óz detektory bar... Olar qa­telespeıdi. – 2011 jyldan AQSh-ta turyp jatqanyńa qaraǵanda ol elge bo­ıyń da, oıyń da úırengen shyǵar. Jeke ómiriń týraly aıtshy? – Áýeli stýdentter jataq­ha­na­synda turatynmyn. Qazir obser­vatorııanyń menshigindegi jaıly páterdemin. Tamaqty kóbine kúrish pen kartoptan... ózim isteımin, keıde palaý pisiremin. Mamam sekildi et asa almaımyn. Ýaqyt aıyrmashylyǵyna baılanysty Almatymen – úımen, tek senbi, jeksenbi kúnderi ǵana skaıp arqyly sóılesip turamyn. Qydyrýǵa, basqa qalalarǵa bara berýge ýaqyt tapshy. Jasym 31-de... – Dıssertasııańnyń taqyryby? – Tikeleı ózim qyzmet atqa­ryp otyrǵan álemdik LIGO qondyr­ǵyla­rynyń kalıbrleý máselesi... – Elge qaıtatyn ýaqyt belgi­len­gen be? – Bári de dıssertasııanyń bitýine jáne álemdik jobanyń aýqymyna baı­lanysty. – Áńgimeń úshin úlken rahmet. Dám-tuz tartsa áli de kez­desip suhbattasatyn jaıymyz bar sekildi... Iske sát! Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan».  ALMATY. LIGO observatorııasyna qatysty sýretter Darhannyń óz arhıvinen alyndy. Almaty bólimshesindegi sýretti túsirgen Iýrıı BEKKER.