Vetnam Sosıalıstik Respýblıkasy – Úndiqytaı túbeginde ornalasqan Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy memleket. Ol batysynda Laos jáne Kambodjamen, soltústiginde Qytaımen shekaralasady, al shyǵysy men ońtústigin Ońtústik Qytaı teńizi jýyp jatyr. Vetnam ataýy – «Viet» qurmetti ult – vettar jáne «Nam» – ońtústik, ıaǵnı «Ońtústiktegi vettar eli» degen maǵynany bildiredi. «Vetnam» ataýyn eń alǵash ret HVI ǵasyrda aqyn Ngýen Bın Khıem óziniń «Chang Chınniń kóripkeldigi» degen kitabynda qoldanady. Keıinnen ımperator Bao Daı eldiń ataýyn resmı túrde «Vetnam» dep atady.
Vetnam
Býrkına-Faso
Vetnam Sosıalıstik Respýblıkasy – óziniń táýelsizdigin 1945 jyly 2 qyrkúıekte jarııalaǵan bolatyn. Alaıda, Fransııadan táýelsizdik alǵandyǵy tek 1954 jyldyń 21 shildesinde ǵana tanyldy. Eldiń astanasy – Hanoı qalasy bolyp tabylady. Vetnam bir partııalyq júıedegi parlamenttik memleket bolyp sanalady. Jeriniń kólemi 331 210 sharshy shaqyrymdy qurap, álemde 66-shy oryndy ıelenedi. Eldegi halyq sany 2013 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha 92 mıllıon adamnan asty. Halyqtyń etnıkalyq quramy negizinen vettardan (85,7 paıyz), taılardan (1,9 paıyz), khmerlerden (1,5 paıyz) jáne basqa usaq halyqtardan turady.
Bizdiń dáýirimizge deıingi 1 myńjyldyqta qazirgi Vetnam eliniń aýmaǵynda kóne vettardyń birneshe memleketteri ómir súrdi. Alaıda, bizdiń dáýirimizge deıingi ekinshi ǵasyrdyń sońynda bul óńirdi Qytaıdyń Han áýletiniń ımperatorlary jaýlap alady. Jergilikti halyqtyń basqynshylarǵa qarsy úzdiksiz júrgizgen janqııarlyq kúresiniń nátıjesinde keıbir kezeńderde birshama ýaqyttar boıy táýelsizdikke qol jetkizip turǵanymen, IH ǵasyrǵa deıin vetnamdyqtar qytaı ústemdiginen qol úzip kete almady. 1858 jyly vetnamdyq úkimettiń erkin saýda talabyn qabyldamaǵanyn syltaý etip Fransııa aıaýsyzdyqpen basyp kiredi. 1862 jyly ózderi basyp alǵan shyǵystaǵy úsh provınsııanyń negizinde fransýzdyq Kohınhın kolonııasyn qurady. 1867 jyly búkil ońtústik Vetnamdy fransýzdar basyp alsa, 1873 jyly Soltústik jáne Ortalyq Vetnam Fransııanyń otaryna aınaldy. 1882 jyly fransýzdar Hanoı qalasyn basyp aldy. Sóıtip, 1885 jyly Fransııa búkil Vetnamdy otarlady. Otarshylar eldi jasandy túrde úshke – Kohınhın kolonııasy, Annam protektoraty jáne Tonkın protektorattaryna bóldi.
1930 jyldary elde Úndiqytaı Kommýnıstik partııasynyń basshylyǵymen ult-azattyq qozǵalysy óris aldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Vetnamdy Japonııa basqynshylary jaýlap aldy. Aldymen olar fransýzdardy tolyq qarýsyzdandyryp, keıinnen fransýz garnızondaryn tolyq tize búgýge májbúr etti. Alaıda, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaǵyna taman japondar Vetnamdaǵy áskerlerin Japonııany jáne Manchjýrııany qorǵaý úshin alyp ketýge májbúr boldy. Vetnamda Ngýen ımperatorlyq áýletiniń murageri Bao Daı bastaǵan qýyrshaq úkimet quryldy. Osy bir óliara kezeńdi paıdalanǵan kommýnıster ult-azattyq kóterilisin bastap, 1945 jyldyń 13 tamyzynda partııa kósemi Ho Shı Mın basqaratyn ýaqytsha úkimet saılady. Kóterilisshiler 19 tamyzda Hanoıdy, 23 tamyzda Hıýeni, 25 tamyzda Saıgondy azat etti. 30 tamyzda Bao Daı ımperator taǵynan ashyq túrde bas tartty. 1945 jyly 2 qyrkúıekte 500 myńnan astam adam jınalǵan mıtıngide táýelsizdik týraly deklarasııany jarııa etip, búkil álemge barlyq Vetnam aýmaǵynda jańa memleket – Vetnam Demokratııalyq Respýblıkasynyń qurylǵanyn habarlady. Biraq taǵdyry aýyr Vetnam halqy budan keıin de uzaq jyldar boıy tolyq azattyq alý jolyndaǵy kúresin jalǵastyra berdi. Tarıh dúrbeleńinde Vetnam 1946-1954 jyldarda Birinshi Úndiqytaı soǵysyn, odan keıin Ekinshi Úndiqytaı soǵysyn bastan keshirdi. Tek 1976 jyly 2 shildede Soltústik jáne Ońtústik Vetnam qosylyp, Vetnam Sosıalıstik Respýblıkasy quryldy.
1992 jyly Vetnamda búgingi qoldanystaǵy jańa Konstıtýsııa qabyldandy. Memlekettiń basshysy prezıdent bolyp eseptelinedi, ol Ulttyq jınalystyń aldynda esep beredi. Vetnam negizinen 58 provınsııadan jáne ortalyqqa baǵynǵan 5 qaladan: Hanoı, Hoshımın, Haıfon, Dananga jáne Kantho turady. Bul provınsııalar men qalalardy halyq atynan saılanǵan halyqtyq keńester basqarady. Halyqtyq keńes 4 jylǵa saılanady.
1980 jyldary Vetnamda memlekettik bıýrokrattyq júıe beleń alyp, el ekonomıkasy qatty daǵdarysqa ushyrady. 1986 jyly elde sosıalıstik baǵyttaǵy naryqtyq qatynastardy zańdastyrǵan reforma is júzine asyryldy. 1999 jyly Ulttyq jınalys jekemenshik týraly, aksıonerlik qoǵam týraly zań qabyldady. Osy kezeńnen bastap fransýz zańdylyqtaryna negizdelgen naryqtyq qatynastar júzege asyryla bastady. Degenmen, memleket jekemenshik kásipkerlikti tolyqtaı baqylaýda ustaıdy. Vetnam jeri tabıǵı qazba baılyqtaryna baı. Munda fosfat, kómir, marganes, boksıttiń jáne munaı men gazdyń mol qory bar. О́nerkásibi negizinen turmystyq elektronıka jáne munaı óndirý men keme jasaý óndirisine negizdelgen. Eldegi elektr energııasy negizinen sý elektr stansalarynda óndiriledi. Sońǵy kezde Nınthýan provınsııasynda atom elektrstansasyn salý josparlanýda. Aýyl sharýashylyǵy óndirisi damyǵan. Negizinen, kúrish, kofe, kaýchýk, maqta, shaı ósiriledi. 2012 jyly Vetnam kofe óndirýden Brazılııany basyp ozyp, álemdegi eń iri kofe dánderin eksporttaýshy memleketke aınaldy.
Býrkına-Faso – Batys Afrıkadaǵy memleket. 1984 jyldyń tamyzyna deıin bul el Joǵarǵy Volta dep atalynyp keldi. Býrkına-Faso ataýy jergilikti taıpalardyń tilinde «adal adamdar eli» degen uǵymdy bildiredi. Jer kóleminiń aýmaǵy 273 187 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Halqynyń sany 15,7 mıllıon adam. Astanasy – Ýagadýgý qalasy.
HI ǵasyrdyń basynda qazirgi Býrkına-Faso eliniń aýmaǵyna soltústik shyǵystan mosı taıpalary basyp kirip, jergilikti nenese, grýsı jáne býsa taıpalaryn baǵyndyrdy. Dogon taıpasy soltústikke qonys aýdardy. Al HIV ǵasyrda bul jerde Ýagadýgý, Iаtenga, Tenkodogo jáne Fadan-Gýrma memleketteri ómir súrdi. HIH ǵasyrdyń sońynda bul elderdi fransýz basqynshylary jaýlap aldy. 1895 jyly Iаtenga memleketiniń, 1897 jyly Fadan-Gýrma memleketiniń áskerleri jeńilip, Fransııanyń protektoratyn moıyndady. 1904-1919 jyldar aralyǵynda Joǵarǵy Volta fransýzdardyń Joǵarǵy Senegal kolonııasynyń quramyna kirdi. 1958 jyly Joǵarǵy Volta avtonomııalyq respýblıkasy fransýz qaýymdastyǵynyń quramyna kirdi. 1960 jyly 5 tamyzda eldiń birinshi prezıdenti Iаmeogo Joǵarǵy Volta memleketiniń táýelsizdigin jarııalady. 1966 jyly qańtarda Iаmeogo áskerı tóńkeris saldarynan ornynan taıdyryldy. Osydan bastap bul elde birneshe ret tóńkeris boldy. 1983 jyly tamyzda kezekti áskerı tóńkeristiń nátıjesinde kapıtan Tomas Sankara memleket basyna keldi. Ol eldiń sosıalıstik revolıýsııa baǵytymen damıtyndyǵyn jarııalap, eldiń ataýyn Býrkına-Faso dep ózgertti.
Tomas Sankaranyń halyq arasynda bedeli erekshe zor boldy. Ol memlekettik sheneýnikterdiń tabystaryn únemi jarııalylyqqa shyǵaryp otyrý jóninde zań qabyldady. О́zi prezıdenttik jalaqysynan bas tartyp, ózine tıesili 2 myń AQSh dollary kólemindegi jalaqysyn balalar úıine aýdaryp otyrdy. Prezıdent Sankara óziniń aı saıynǵy tabysynyń 400 AQSh dollary kólemindegi mólsherimen kún kórdi. Ol óziniń kabınetine kondısıoner qoıýǵa ruqsat bermedi. «Búkil qarapaıym halyqtyń qoly kondısıonerge jetken kezde ǵana paıdalanamyn», dedi ol. О́ziniń portretin qoǵamdyq oryndarǵa, ofısterge ilýge tyıym saldy. Sóıtip, ol qarapaıymdyǵy men halyqqa degen adaldyǵynyń arqasynda «afrıkalyq Che Gevara» degen ataqqa ıe boldy. 1987 jyly 15 qazanda Sankaraǵa jaqyn júrgen sheneýnikterdiń biri Blez Kompaore memlekettik tóńkeris jasap, prezıdent Tomas Sankarany jaýyzdyqpen óltirdi. 2014 jyly 30 qazanda eldi 27 jyl bılegen Kompaoreni taqtan taıdyryp, bılikke taǵy da áskerıler keldi.
Býrkına-Faso álemdegi eń kedeı elderdiń birinen sanalady. Halyqtyń 90 paıyzy aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Negizinen, maqta ósiriledi. Elde qurǵaqshylyq jıi oryn alyp, adamdardyń eńbegi zaıa ketedi. О́nerkásip salasy negizinen maqta ónimderin óńdeýge baǵyttalǵan. Býrkına-Faso memleketi 13 oblysqa, 45 provınsııaǵa jáne 301 departamentke bólingen. Halyqtyń basym kópshiligi musylman dinin (60,5 paıyz), aborıgendik nanymdardy (15,3 paıyz), hrıstıan (katolık) dinin (23,2 paıyz) ustanady. 2010 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Býrkıno-Fasoda 16,2 mıllıon halyq turady. Halyqtyń ortasha jas mólsheri 16,8 jasty quraıdy.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
