Er-Rııad álemdegi eń iri qor qurmaq
Saýd Arabııasy munaı dáýiriniń aıaqtalý kezeńine baılanysty daıyndyqqa kiristi. «Er-Rııad» álemdegi eń iri ulttyq ál-aýqat qoryn qurady», dep málimdedi Salman Koroldiń uly, hanzada Mohammed.
Árıne, joba boıynsha mólsheri 2 trln. dollar bolatyn Qoǵamdyq ınvestısııa qory (PIF) birden quryla qalmaıtyndyǵy belgili. Qazir PIF qorynda bar bolǵany 5,3 mlrd. dollar qarjy bar kórinedi. Soǵan qaramastan, bul qor qazirdiń ózinde Saudi Basic Industries Corp. kompanııasyn qosqandaǵy birneshe iri kompanııalardyń jáne Koroldiktegi eń iri nesıe ortalyǵy – National Commercial Bank-tiń ıesi bolyp tabylady. Sonymen birge, PIF shetelderde de jumys isteıdi. Máselen, ótken jyly ol ońtústikkoreıalyq Posco Engineering and Constriction Co. kompanııasynyń 38 paıyz aksııasyn 1,1 mıllıard dollarǵa satyp aldy. Osy qor bolashaqta Reseı ekonomıkasyna 10 mlrd. dollar ınvestısııa quıady degen de boljam bar.
Saýd Arabııasy Koroldigi úkimetiniń jospary boıynsha, PIF-ti álemdegi eń iri qorǵa aınaldyrýdyń alǵashqy qadamy retinde Aramco munaı kompanııasy aksııasynyń bir bóligin satyp, ony munaı alybynan ónerkásiptik konglomeratqa aınaldyrý kózdelinýde. Bloomberg agenttigine bergen bes saǵattyq suhbatynda hanzada Mohammad Aramco kompanııasyn jekeshelendirý kelesi jyldan bastap qolǵa alynatyndyǵyn atap kórsetti. Alǵashqy jekeshelendirý naýqanyna kompanııanyń 5 paıyz aksııasy shyǵarylady. Qalǵan aksııa PIF qoryna beriledi.
Hanzada Mohammed Koroldiktiń ekonomıka jáne damý isteri jónindegi keńesin basqarady. Bul keńesti Salman óziniń uly úshin ádeıi qurǵan bolatyn. Hanzada qorǵanys mınıstrliginen basqa ekonomıka, qarjy jáne munaı mınıstrlikterine de jetekshilik etedi. PIF qory da hanzada Mohammed jetekshilik etetin keńeske qaraıdy. Hanzadanyń pikirinshe, endi 20 jyldan keıin Saýd Arabııasy Koroldigi munaıǵa táýeldilikten tolyq qutylyp, ekonomıkanyń basqa salalary damyǵan iri memleketke aınalady. Koroldik úkimeti kún tártibine qoıyp otyrǵan bul HHI ǵasyrdyń bas aınaldyrar ekonomıkalyq josparyn is júzine asyrýda PIF megaqoryna júkteletin mindet zor. Onyń áleýetiniń myqtylyǵy sondaı, álemdegi eń iri 4 kompanııany: Apple Inc., Alphabet Inc., Google Microsoft Corp., Berkshire Hathaway Inc. birden satyp alatyn múmkindigi bolady. «Ulttyq jospar» dep atalatyn bul joba osy sáýir aıynda jarııalanýy tıis.
Birqatar sarapshylardyń aıtýynsha, uzaq jyldardan beri «uıqydaǵy» koroldik atalyp kelgen Saýd Arabııasynyń birden osyndaı zor reformalardy júzege asyrýy kúrdeli ózgeristerge uryndyrýy múmkin. Al endi bir sarapshylardyń pikirinshe, Er-Rııad mundaı reformalar jasaý kezeńin áldeqashan ótkizip alǵan sııaqty. Qalaı bolǵanda da, hanzada Mohammed óte aýyr isti qolǵa alǵaly otyr. Halyqaralyq valıýta qorynyń ekonomısteri 2014 jyly jan-jaqty zertteý jumystaryn júrgize kelip, «Parsy shyǵanaǵyndaǵy munaı monarhtary ekonomıkadaǵy túbegeıli reformalar jasaý kezeńin ótkizip aldy», – degen qorytyndy jasaǵan bolatyn. Olardyń aıtýynsha, munaı barreli 100 dollardan joǵary bolyp turǵan kezeńde jasalmaǵan reformany, munaı «bóshkesi» 40 dollarǵa baǵalanyp turǵan kezde qolǵa alý, sypaıylap aıtqanda, óte qıyn bolady. Al hanzada Mohammedtiń aıtýynsha, jaqyndaǵy 2 jyl ishinde munaı baǵasy ósetin kórinedi. Bul tek ýaqytqa ǵana táýeldi másele.
Djordjtaýn ýnıversıtetiniń ekonomısi jáne saıasattaný professory Pol Sallıvan: «Saýd Arabııasynyń ekonomıkasy ártaraptandyrýdy, túbegeıli reformalar jasaýdy qajet etedi. Alaıda, reformany meıramhanadaǵy as mázirindeı tapsyrys berý arqyly júzege asyrýǵa bolmaıdy», deıdi.
Brıtanııadaǵy zaýyttar jabylady
О́tken aptada Tata Steel kompanııasynyń basqarmasy Mýmbaı qalasynda ótken májilisinde Ulybrıtanııadaǵy búkil bolat óndirý bıznesin satý jóninde túbegeıli sheshim qabyldady. Sonyń saldarynan 40 myńǵa jýyq adamǵa 15 myń bolat balqytýshy, 25 myń qosalqy óndiristerdiń jumysshylaryna qysqarý qaýpi tóndi.
Osy habardy estı salyp, Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Devıd Kemeron demalysyn shuǵyl úzip, Londonǵa qaıtyp oraldy. Ol birden Tata Steel kompanııasynda qalyptasqan ahýalǵa baılanysty mınıstrler kabınetiniń jedel májilisin ótkizdi. Osy májilisten keıin úkimet ókili málimdegendeı, premer-mınıstr metallýrgııalyq zaýyttardy memleket menshigine alýdyń eshqandaı tıimdiligi bolmaıtyndyǵyn atap kórsetipti. Bul úkimet Tata Steel kompanııasynyń bolat quıýshylaryn taǵdyr tálkegine qaldyrady degen sóz emes. Jalpy, metallýrgııa Brıtanııa ekonomıkasynda sheshýshi ról atqarady. Sondyqtan, mınıstrler kabıneti baspasóz hatshysynyń aıtýynsha, «eshqandaı múmkindikti de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy». Máselen, úkimet kompanııanyń barlyq zaýyttaryn satyp almasa da, keıbir zaýyttardy úkimet qamqorlyǵyna alýy múmkin.
Tata Steel kompanııasy Brıtanııadaǵy zaýyttardy satýǵa eriksiz májbúr bolyp otyr. Sebebi, tumandy Albıonda ornalasqan zaýyttar kúnine 1 mln. fýnt sterlıng (1,44 mln. dollar) shyǵyn ákelýde. Onyń eń basty sebebi, Eýropada bolat balqymalaryna degen suranystyń kúrt azaıyp ketýi bolyp otyr. Eske sala ketetin bolsaq, Tata Steel kompanııasy 2007 jyly aǵylshyndyq Corus metallýrgııalyq alybyn 14 mlrd. AQSh dollaryna satyp alǵan bolatyn. Sóıtip, Tata Steel álemdegi besinshi eń iri, Úndistandaǵy birinshi metallýrgııalyq kompanııaǵa aınaldy. 2007 jyly Corus-tyń tabysy 800 mln. dollar boldy. Alaıda, odan keıingi jyldary ol únemi shyǵynmen jumys istep keledi. Qanshama ret qaıta qurý jumystary júrgizilse de oń nátıje bermedi. О́tken jyly Ulybrıtanııadaǵy zaýyttardan 3,5 myń adam jumystan qysqartyldy. Bul sátsizdikter tek álsiz menedjmenttiń ǵana saldary emes, sonymen birge, álemdik ekonomıkada qalyptasqan kúrdeli ahýaldyń áseri. Tata Steel kompanııasyna qarasty brıtandyq zaýyttardan shyqqan bolat balqymalary Eýropaǵa jiberiledi. Al sońǵy jyldary kári qurlyqta oǵan degen suranys barynsha tómendep ketti. Sonymen birge, Qytaı bolat balqytýshylarymen básekege túsý ýaqyt ótken saıyn qıyndap barady.
Úndistanda Tata Steel kompanııasynyń ónimderine degen suranys birshama joǵary. Biraq bul brıtanııalyq zaýyttar jumysynyń saldarynan kompanııa shegip otyrǵan shyǵyndy jaba almaıdy. Sóıtip, úndistandyq bolat óndirýshi alyp kompanııany brıtandyq bıznes qurdymǵa tartyp barady. Mýmbaıda ótken májiliste osy másele ashyq aıtylyp, Ulybrıtanııadaǵy zaýyttardy túgeldeı satý týraly sheshim qabyldandy.
Baı memleket anyqtaldy
Jaqynda Global Finance Magazine basylymy Búkilálemdik banktiń jáne Halyqaralyq valıýta qorynyń derekterin negizge ala otyryp, eń baı memleketterdiń tizimin jarııalady.
Eń baı memleketterdi anyqtaýdyń negizgi kórsetkishterine memlekettiń jan basyna shaqqandaǵy satyp alý qabiletine basymdyq berilgen ishki jalpy ónim, ómir súrý deńgeıi jáne ınflıasııa mólsheri alyndy. Osy kórsetkishterge baılanysty jasalǵan zertteý nátıjesindegi álemdegi eń baı memleket – Katar bolyp tabyldy. Bul eldiń jan basyna shaqqandaǵy IJО́-si 146 167 AQSh dollaryna teń boldy. Al ekinshi orynda jan basyna shaqqandaǵy IJО́ mólsheri 94 167 AQSh dollaryn quraǵan Lıýksembýrg ıelendi.
Álemdegi 25 eń baı memlekettiń quramyna Eýropanyń 12 memleketi, sonymen birge, AQSh, Kanada jáne Avstralııa kirdi. Eýropadaǵy mundaı memleketter qataryna Ulybrıtanııa da kirmeı qaldy. Sóıtip, álemdegi eń baı 25 memlekettiń tizimi bylaı quraldy: Katar, Lıýksembýrg, Sıngapýr, Brýneı, Kýveıt, Norvegııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Gonkong, AQSh, Shveısarııa, Saýd Arabııasy, Bahreın, Nıderland, Irlandııa, Avstralııa, Avstrııa, Shvesııa, Germanııa, Taıvan, Kanada, Danııa, Oman, Islandııa, Belgııa, Fransııa.
Toptamany daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».
