«О́mir, meniń eń basty utysym eń...»

Zymyrandaı zymyrap ótip jatqan ómir-aı deseńshi! Bári de qas pen kózdiń arasyndaı-aý. Bala kezimizde tym «qanaǵatsyz» kóringen «shaldardyń» ómir týraly pálsápalaryna da endi ılanǵandaımyz ba, qalaı? Osy bertinge deıin mánáıi bir sebeptermen jasamys aqyndar qatarynda uzaǵyraq júrip alǵan shyń dúldúl aqyndardyń aldy da búginde 60-qa kele bastapty. Solardyń biri – Ertaı Ashyqbaev. Madaqtaýǵa da, mazaqtaýǵa asyqpaıyq...» dep ózin maqtaýǵa kádimgideı «tyıym salyp» kelgen aqtóbelik Ertaı da asqaraly 60 jasqa toldy. Myqty aqyn inisi Maraltaı: «Ertaı aǵam ábden moıyndalǵan aqyn ǵoı...» dep baǵasyn bergeni bar edi. Sol Erekeń buǵan deıin talaıdy moıyndatqan. «Ertaı Ashyqbaevty ózge aqyndardan erekshelep turǵan eki nárse bar: ol erkin tynys jáne jyly ıýmor» dep alǵash ret tap basyp Marfýǵa Aıthojına apamyz aǵynan jarylyp aıtqan edi. Jas aqyn túgil jasamys aqyn úshin de bul zor baǵa. Erekeńniń osy jyly ıýmoryna bir mysal jeterlik. «Muǵalim» atty óleńinde aqyn: «... Pedsovette suraq kóp: «Nege?.. Qalaı?..». Jas muǵalim sóılese, enedi araı. Áldenege tańdanyp otyrady «Osy ul adam bolsa, men... » degen aǵaı». О́z mektebine keıin muǵalim bolyp oralǵan qııańqy qylyqty bir synyptasyn jyrǵa osylaı qosady aqyn. Birde oblystyq «Aqtóbe» gazetine Erekeńniń toptama óleńderi shyqty. Ishinen «Aqyl» atty bir óleńi kózime erekshe shalynǵany bar. О́leńde áke aqylymen óziniń komsomolǵa hatshylyqtan qalaı bas tartqany aıtylady eken. («Úmitin balasynan joıdy ma anyq, Oılanyp taǵy da ákem qoıdy nalyp: Jaza ber óleńińdi sol jeńil ǵoı, Qaıtesiń aýyr isti moınyńa alyp»). Sóıtip, óleń jazýdyń ońaı is ekenin de aqyn alǵash ret ákesinen bilgenge uqsaıdy. «Men óleń jazyp kettim, ákem sonda «Jyr jazý – jeńil jumys» degesin de». Bul endi aqylǵa qulaq asqan bala kesimi. Ádemi óleńdi oqyǵan soń, Ertaıdy oblystyq gazet redaksııasyna ózim izdep bardym. Tanystyq sońy aýdan ortalyǵyndaǵy sol kezderi ózim eńbek etken mektepte jalǵasyp, ol Erekeńmen san márte kezdesýlerge ulasty. «Meshin jyly Babataıda týǵaly» degen taqyryptyq ataýmen aqynnyń 40-50 jyldyq mereıtoılaryn ózimizshe atap ótkenimiz bar. Babataı demekshi, sol Babataı aýyly «Temir» degen aýdandaǵy bir keńshardyń shaǵyn ǵana bólimshesi eken. «... Babataıdyń taýy joq, qyraty bar, Aýyl emes eshqashan bul ah urar, Azdaǵan maqsaty men muraty bar, Kezek kelmeı jatqany eskertilse, Oǵan da jarmaspaı-aq tura turar. Shalǵyndarǵa qonatyn tozańy joq. Júrekterde qıyq joq kúná tunar... Áı, ákimder, Ýaıymsyz júrgiń kelse, Osy bizdiń qoǵamdy suratyp al!». О́leńnen jyly ıýmor sezile me, sezilgende qandaı! Osydan birer jyl buryn Erekeńniń «Adasý» atty tolǵaý-óleńine Astana qalasynyń búginde ózim qyzmet etetin №53 mektep-lıseıi oqyrmandar konferensııasyn asa sátti ótkizgeni bar. Ertaıdyń «50 jas» atty óleńin aıtpaı ketýge bolmas. Ol óleń «... Elý degen kos­tıýmniń jýylǵany sııaqty, Áıel­derdiń maısyz et qýyrǵany sııaqty», dep keledi. Zadynda, qaıbir minezdi hám qaǵıdat­shyl myqty aqyndarymyz sııaqty Ere­keń de burqyratyp jaza berýdi kó­ńili qalamaıtyndaı. «Bir durys kitap – sol jarap jatyr ózi... О́zińnen keıin táýir bir kitap qalsa... » degendi jıi aıtatyn bolǵan. Buǵan deıin osy paıymdy Esen­ǵalı Raýshanovtan oqyp, «Myna­larǵa ne bol­ǵan ózderi, qansha jazylady, sonsha jaza bermeı me?» dep júre­tinmin ishteı. Áli de osy oıdyń azdap jetegindemin. Bál­kim, bul aqyndyq aýylynan alys qonǵan biz sııaqtylardyń jaı ǵana qoma­ǵaı hám «ekstensıvti» ańsary ma eken?. . Ne desek te, taıtalasar jaıymyz joq, kerisinshe, osy ýaqyt ishinde Erekeńniń boıynan shynynda da naǵyz aqyndarǵa tán talaı qadir-qasıet ańǵarǵandaımyn. Ol adamgershilik, jan jumsaqtyǵy, tal­ǵampazdyq, týrashyldyq syndy kategorııalarmen erekshe bir mozaıkalyq túzilim qurǵandaı. Ásirese, áriptesteri men jas aqyndar haqynda suraı qalsań, eń aldymen osy asyl qasıetterge kýá bolasyń. Unatqanyn: «Oı, ol myqty ǵoı!» dese, qaıbireýlerin «...Bilmedim... О́zim oqı almaımyn», dep qysqalaý qaıyra salatyny bar. Erekeńniń bul talǵampazdyǵy tek óleńderdi baǵalaýda ǵana emes, óz kitaptaryn syıǵa tarat­qan­da shyn oqyrmannyń qolyna tııýin qatty qunttaıdy. Obaly neshik, aqyn óziniń «Qos meń» atty alǵashqy jyr jı­naǵynan bastap, sońǵy kezderi shyqqan 5-6 kitabyna deıin syılyq retinde maǵan da usynyp keledi. «Sen túsinesiń ǵoı, uqpaıtyn adam muny ne isteıdi? Mynaý saǵan», dep iltıpatpen tapsyrady. Onysy da tú­sinis­tik. Menen basqalar alyp oqı­dy, úıge kelgen qonaqtarǵa ózim oqyp beremin. Kidilik, talǵampazdyq degennen shy­ǵady-aý, Erekeń ózin eshqashan «myq­ty­myn» demeıdi, «jaqsy óleńderim bar» deıdi. 1956 jyly týǵandar myqty bolsa da keýde urmaıdy. Akademık Asqar Jumadildaev ta «Meni maqtaýdyń qajeti joq. О́z deńgeıimdi ózim bilem. Eshkimnen artyq ta emespin, kem de emespin», degennen jazbaıdy. Birde Erekeńniń qolynan kóńili tolǵan «Qobylandynyń qonysy» atty kitabyn alyp turyp: «Aı, Ereke, osyndaı endi bir kitap jazsań, memsyılyq ta bolyp qalmas pa eken, á? Tipti, jalǵyz óleń úshin de beriledi dep jatady ǵoı», degen qaljyńyma: «Áı, neǵylǵan... » dep qoıa salǵan edi. Jalpy, arnaý hám tapsyrysty óleń­derge zaýqy joq bolsa da, Erekeńdi bir-eki márte oǵan da kóndirgenim bar-tyn. Em­bidegi ózim qyzmet etken №7 orta mektep ujymy tyń ıgerýdiń 50 jyldyǵyna arnalǵan kórkemónerpazdardyń aýdandyq konkýrsyna qatysatyn boldyq. Oıym birden konserttik baǵdarlamamyzdyń ashylý sátiniń júrgizýshi tarapynan qara sózben emes, óleńmen ádiptelýine ketti. Sondaǵy Erekeńniń, umytpasam, telefonmen jetkizgeni mynaý edi: «1954. Qazaqstan kóktemi. Jer jibidi, Adamdar, Tyń dalaǵa bettedi. Qazaq, orys, ýkraın, qalmady eshkim shetkeri, Jarty ǵasyr ótipti-aý, sondaı sapar shekkeli. Sol ke­zeń­niń beınesin usynady sizderge, Em­bidegi jetinshi qazaq orta mektebi». Sheberlik pe? Sheberlik! Quddy biz ózimiz shyǵarǵandaı, zaldaǵy 300-deı adam tegis turyp qol soqqany bar edi sonda. Qazirgi aqyn inilerin «aqyrzamannyń aqyndary» dep qaljyńdap qoıatyn Ere­keń uıqasy qasaqana qıyn tyń tá­silderge sońǵy kezderi ózi de aragidik barǵyshtap qoıatyndaı áser qaldyrady. «Áskerden kelgen stýdent» atty sońǵy jınaǵyndaǵy, «Beıtanys myna gúlder de, tipti sý basqa. Kún bult búrkendi. Uıaldy. Joldas soldattar, ýáde etińder – qýmasqa. Ustatpaıtyn qııaldy», degen joldar osynyń aıǵaǵy. Taǵy bir óleńi bylaı órilmeýshi me edi: «Bolsańdaǵy mımyrt jol, múki súreń, О́mir, meniń eń basty utysym eń, Sý ishemin taǵdyrdyń qutysymen. Kóterilgim keledi, Ýaı-shir­kin, Qaımaq bolyp keı kezde sút ishinen. О́zbek aıtsa: Onsyz da tar bólmege, Qazaq kirip keledi kúpisimen. Men de kirdim, oqa emes ketip qalam, Myna bir ómir-fılm bitisimen!..». Biz búgin ózine bar jaqsylyq, uzaq ǵumyr tilep otyrǵan qalamger úshin bul da bir aqyndyq qııaldyń tus-tustan bir shar­pysýy bolar. «Já, toqtaıyn, bul ne ókpe, bul ne syn...» dep aqynnyń ózi jyrlaǵandaı, men de endi Erekeńdi zamandasy retinde mereıtoıymen quttyqtaıyn. Ustaz tilegi osy. Moldabaı ERJANOV, muǵalim ASTANA