Uly armannyń fılosofııasy

Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarlamasymen tanysyp shyqqannan keıin bul shyn máninde ulttyq sanany uıystyratyn, bolashaǵymyzǵa nyq qadam jasaýǵa serpin beretin qujat ekendigine kózimiz jetti. Onda Memleket basshysy 2016 jyldyń 1 qańtarynan «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» – Ult Josparyn oryndaýdyń praktıkalyq kezeńiniń bastalǵandyǵyn aıtady. Endigi másele, Elbasy aıtqandaı, HHI ǵasyrda kóshbasshy otyz ulttyń biri bolýǵa qol jetkizýimiz qajet. Qazaq halqynyń rýhyn, erki men kúshin qalaı oıatýǵa bolady? Halqymyzdyń ultqa, Otanǵa qyzmet etýge degen otansúıgishtik sezimin qandaı jolmen oıatyp, boıyna sińdire alamyz? Osy orasan zor energııany qalypty arnaǵa qalaı baǵyttaýǵa bolady? Bulaı isteı alamyz ba? Buǵan qatysty tarıhta kóptegen mysaldar bar: mysaly, memleket sanaly túrde oıanyp, mol energııany el múddesi úshin uıymdastyryp, baǵyttaı bilgen. Bul turǵyda tarıhtaǵy keıbir halyqtardyń qandaı da bolmasyn, bir ıdeıanyń negizinde, keıde qate bolsa da, uly isterdi týdyrǵany týraly mysaldaryn eske túsirsek te jetkilikti. Eger álemdik tájirıbege súıe­netin bolsaq, onda bul sekildi mysaldar az kezdespeıdi. Uzaq jyldar boıy sanaly túrde memleket tarapynan nasıhattalǵan amerıkalyq tájirıbeni eske túsirelik. «Amerıkalyq arman» – bul júz paıyz amerıkalyq bolyp, júz myń dollar tabys taýyp, záýlim úı turǵyzý degen sóz. Iаǵnı, baqýatty amerıkalyq bolý. Osy «amerıkalyq arman» ıdeo­logııasyn memleket: mádenıet, óner, ádebıet, BAQ, kıno jáne taǵy basqa tetikter arqyly rýhanı turǵyda qoǵamdyq sanaǵa yqpal etti. Ońtústik Koreıa kishkentaı memleket bolǵanymen, tarıhy tereń el. Balasyn jastaıynan: «Sen koreısiń, sen koreı bolyp týyldyń, sen uly tarıhy bar elde týyldyń. Bizdiń ótken tarıhymyz óte baı. Bizde uly dástúr, din bar. Sen óz tarıhyńdy bilýge jáne umytpaýǵa tıissiń. Sen koreı bolǵanyńa maqtanýyń kerek. Biraq bizdiń terrıtorııa­myz kishkentaı, paıdaly qazba­lary­myz joq, sondyqtan biz tek óz «aqylymyz» ben bilimimizge ǵana senýimiz kerek. Bilim tabıǵı paı­daly qazbalardyń ornyn almas­tyra alady. Sondaı-aq, sen bas­qa halyqtardy qýyp jetip, olar­dan basyp ozýyń qajet», dep qulaq­taryna quıady. Qytaı halyqqa anyq jáne túsinikti maqsattardy jarııalaı otyryp, qaryshtap damýda. Mysal úshin bes-on jyldyń ishin­de qytaı halqynyń ál-aýqatynyń óskeni sonsha, 2020 jyly Qytaı álemdegi áleýetti eń joǵa­ry elge aınalýy tıis. Qytaı jetekshileriniń sózi men isi bir-birinen alshaq emes. Halyq alǵa qoıylǵan maqsattardyń oryndalaryna nyq senedi. Qytaı hal­qy kún ótken saıyn kúndelikti tur­mystarynyń jaqsarǵanyn sezinýde. Qytaı fılosoftarynyń pikirinshe, Qytaı qoǵamyndaǵy jetken jetistikter memleket bas­shylarynyń ıdeologııa men bıznestiń negizi etip úsh fı­lo­sofııalyq konsepsııany bas­shy­lyqqa alǵandyǵynyń arqasy. Bul konsepsııalar – Konfýsıı men Lao-Szynyń fıl­o­sofııa­lyq teorııasynan bastaý alady. Bul teorııanyń negizgi mazmuny ózara tutastyqta: turaqtylyq, tepe-teńdik pen tabysqa jetýdi bil­diredi. Kon­fý­sıı óziniń saıa­sı-áleý­met­tik fılosofııasynda «Elbasy árqashanda – elbasy or­­­n­yn­­­da, qyzmetshi – qyzmetshi or­­­n­yn­­da, áke – áke ornynda, ul – ul­dyń ornynda bolýy kerek», – dep árbir qoǵam múshesiniń óz mindetterin jete sezinip, durys atqarýy tıis ekendigin kórsetedi. Oıshyldyń pikirinshe, eń bastysy halyqtyń júreginde úkimetke degen, memleket bıliginde júr­gen qyzmetkerlerge degen senim. Qazir­­gi tańdaǵy Qytaı ekonomıka­sy men reformalarynyń úlken je­tistikke jetýi – halyq pen úki­­met basyndaǵy adamdar ara­syn­­daǵy berik senimdiliktiń bolýy, halyqtyń aýyzbirshiligi, eń­bek­­ke degen umtylystary jáne mem­­leket qyzmetkerleriniń óz hal­qy­na degen taza pıǵyly men qyzmeti. Japonııa óz reformalaryna negiz etip «Biz – bárimiz – bir otbasymyz» fılosofııasyna negizdelgen korporatıvtik jáne ujymshyldyq ıdeıalaryn aldy. Olar óz tájirıbeleri arqyly naryq­tyq qatynastar júıesi batys­tyq kapıtalızmniń negizin qalaýshylar usynǵan ındıvıdýalızm prınsıpimen ǵana emes, sonymen birge, korporatıvtik pen ujymdyq negizinde de tabysqa jetýge bolatyndyǵyn dáleldedi.  Japondyqtar óz ekonomıkasyn ujymdyq jáne korporatıvtik prınsıpterge negizdeı otyryp, Azııa memleketteriniń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp, tańǵajaıyp tabysqa keneldi. Sondaı-aq, olar az ýaqyt ishinde kóptegen eýropalyq damyǵan memleketterdi qýyp jetip qana qoıǵan joq, kóptegen negizgi para­metrler boıynsha olardy basyp ozdy. Japondyqtar ujym­daǵy tatýlyqty jáne korpo­ratıvtik rýhty árqashan nasıhattap júredi. Osy turǵyda japon memleketiniń basshylary, kor­porasııa jetekshileri óz hal­qynyń erik-jigeri men maqtansúıgishtigin, «samýraılyq rýhyn» únemi maqtanyshpen nasıhattap júredi. Reseıde «Reseı jobasy» ar­qyly tarıhqa betburýshylyq bar. Otanǵa qyzmet etý, Reseı ımperııasyn qaıta jandandyrý ıdeıasy bar. Búginde ımperııalyq sanany oıatýǵa baǵyttalǵan ke­shen­­di áreketter, tutas baǵdar­la­­ma­lar sıklderiniń júrip jatýy kez­deısoqtyq emes. Bizdiń aldymyzda da birshama ózekti mindetter tur. Qazaq halqy­nyń, qazaqstandyqtardyń ulttyq sanasyn qalaı oıatýǵa bolady? Osy jaǵdaıda qalaı bolý kerek? Halyqty, onyń rýhyn, jigerin nemen oıatýǵa bolady? Halyqty uly ister jasaýǵa qalaı yntalandyra alamyz? Tarıh, mádenıet, dinimiz qan­daı? Álemdik órkenıette alar ornymyz qandaı? Ulttyq sana­myzdyń erekshelikteri nede? Bizdiń oıymyzsha, tek osy suraq­tar­ǵa jaýap tabý arqyly ǵana qazaq rýhynyń qaıta túleýi týrasynda oı qozǵaýǵa bolady. Osy suraqtarǵa Elbasy jobasynan jaýap taptyq. Qazaqstan úshin, qazaq ulty­nyń rýhyn jandandyrý min­detin sheshý úshin eń aldymen, ózi­mizdiń shynaıy tarıhymyzdy, mádenıetimiz ben dinimizdi tereń paıymdap, senýimiz qajet. Eger bul máselelerdi ózimizdiń tarıh, mádenıet, ıdeologııa tur­ǵysynan qarastyrsaq, bizdiń kózqaras boıynsha, jekelegen sportshylarymyzdyń, mádenıet jáne ǵylym qaıratkerleriniń, qarapaıym eńbek adamdarynyń, ardaqty ustaz, aq halatty abzal jandardyń, qarýly kúshteri­mizdiń jetistikterin BAQ arqyly kópshilikke nasıhattap jet­kizip otyrsaq, jastarymyzdy otan­súıgishtikke, patrıottyq sezim­derin oıatýǵa úlken septigin tıgi­zeri sózsiz. Bul óz kezeginde jas býynnyń osy mamandyqtar men kásip túrlerine degen qyzy­ǵý­shylyǵyn arttyra túseri anyq. Bir kezderi sózben áser ete­­tin­biz. Bul uly baba­lary­myz­­­dyń asyl qundylyǵy edi. Qazaq sózge qulaq asty, sózinde turdy. Osyndaı qasıetterdi qazaq jas­­tarynyń boıyna sińirip otyrý ulttyq sana-sezimdi qalyp­tastyrýdyń kepili bolar edi. Bizdiń aldymyzda bir ǵana maq­sat, asqaq arman tur – ol Elba­symyz, Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev aıtqan­daı, bolashaqty birge jasaý, osy jol­­da aıanbaı ter tógý. Qazaq Elin álemdik deńgeıge kóterýge at­salysý. О́z basyńnyń jáne Qa­zaq­stan halqynyń ál-aýqatyn jaqsartý. Jeke múddeni memle-­ ket múddesimen toptastyrý. Iá, jeke múdde arqyly ha­lyq­­tyń energııasyn oıatý – adam­zat is-áreketiniń kúshti qoz­ǵaý­­shysy bolatyndyǵy beseneden belgili. Ekonomıkadaǵy na­ryq­tyq júıede mundaı qozǵaý­shy kúsh retinde eki negizgi prınsıp – táýelsiz básekelestik jáne táýelsiz baǵa qalyptastyrý prın­­­­sıpteri – naryqtyq júıeni al­ǵa súıreıdi. Bul týrasynda El­­basy Ult Josparynda «Biz ǵylymdy qajet etetin ekonomıkany qalyptastyrý boıynsha jumystardy jalǵastyra beremiz», – dep atap kórsetedi. Uly jerlesimiz, Ekinshi Ustaz, túrki dúnıesiniń uly ǵulama fılosofy ál-Farabı fılo­so­fııasynyń basty túıini: mem­leketti, onyń árbir múshesin izgi­likke baýlý, baqytqa jetkizý. Ol aqyl-parasat pen bilimniń bıik mánin  dáriptep ótti. Elba­synyń «Ult Jospary – qazaq­standyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda aıtylǵan tujy­rymdar Uly Ustazdyń oı-túıin­derimen, arman-ańsar­lary­men úndesip jatqanyn túsinemiz. Tarıhı tájirıbe kórsetken­deı, úlken jetistikterge tek qo­ǵam aldynda turǵan keleli má­se­lelerdi sheshýge halyqtyń shy­ǵa­r­mashylyq kúshin baǵyttaı bilgen, basyn biriktirip, uıym­dastyra alǵan memleketter ǵana jete alady. Bul halyqtar óz ta­rıhyn, din, psıhologııa, máde­nıetiniń erekshelikterin paıdalana aldy. Batystyq demokratııa modelderi tek eýropalyq keńis­tikte ǵana qanat jaıyp, ór­kendedi. О́zge qurlyqtarda tek ult­tyq mádenıet pen dinı erek­she­likterge negizdelgen demokratııa túrleri ǵana jemisti bola bildi. Olaı bolsa, demokratııanyń bul túr­lerin batystyq emes demok­ra­tııa túrlerine jatqyzý qajet. Iаǵnı, Elbasy aıtqandaı, bizdiń óz jolymyz, óz maqsat-mura­ty­myz, óz armanymyz bar. Ol  – Qazaq­standyq jol! Bul tur­ǵyda, eli­mizdiń bolashaǵy úshin jańa qazaqstandyq armanǵa jeteleıtin Ult Josparynyń ma­ńy­zy zor. Ult Jospary – qa­zaq­standyq armanǵa bastaıtyn joldyń temirqazyǵy. Jaqypbek Altaev, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, ál-Farabı ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory ALMATY