О́zińdiki bolmaı ózgermeıdi

Aýyl sharýashylyǵy ǵylymy­nyń qaı salasy da jermen baılanysty, Jer-ananyń adamzatqa berer qunaryn, azyǵyn zerttep kele­miz. Dúre tımegen jabaıy tabı­ǵat bolsa, jerdiń qunary arta bermese kemimes edi. Jer adam­zattyń anasy ǵoı, baýyryna jabysyp emip kelemiz. Biraq anasyna meıirimdi bolyp ósken baladaı, ony kútý kerek, kútpesek, qunary qaıdan bolsyn. Osydan 60 jyldan asa ýaqyt buryn Qazaqstannyń soltústik aımaqtarynda tyń jáne tyńaıǵan jerler ıgerildi. Jer aıqysh-uıqysh jyrtyldy, dalanyń ań-qusynyń uıasy buzyldy. Sol ýaqytty kórgen kónekózderdiń aıtýynsha, tyń ıgerilgen jyldary ini jyrtylyp ketken sýyrlar traktordyń ústine shyǵyp órip júredi eken. Dalany en jaılaǵan dýadaq degen qustyń búginde qarasy kórinbeı ketti. Eń bastysy, 60 jyl ýaqyttyń ishinde topyraq quramyndaǵy qara shiriktiń úlesi 30 paıyzdan astam azaıyp ketti, ıaǵnı jer azdy, qunarsyzdandy degen sóz. Munyń sebebi – agrotehnıkalyq sharalardyń túbirinen buzylýy bolatyn. Keńes Odaǵy jyldarynda bir alqapqa bir daqyldy ǵana ege berdik, ol úrdis keıin de jalǵasty. Onyń ústine jerdi aıy­ra jyrttyq. Biraq ol jyldary eptep agrotehnıkalyq sharalar qadaǵalanatyn. Mysaly, Keńes Odaǵy kezinde sharýashylyqtar egistik alqaptarǵa kóń aparyp tóge­tin, al keıingi jyldary jeke­men­shik sharýashylyqtar úshin on­daı shara qymbatqa túsetin bol­dy. Jasyratyny joq, basym sharýashylyqtar óziniń jalǵa alǵan alqaptaryn kútpeıdi. О́ıtkeni, oǵan qýatty tehnıkalar men qarjy kerek. Sharýashylyqtardyń kópshi­liginde ondaı múmkindik bolmady. Ras, memleket kómekti bermeı jat­qan joq, berip-aq jatyr. My­sa­ly, osyǵan deıin sýbsıdııa­ny bı­daıdyń gektaryna tóledi. Onda dıqandar áldenip alsyn, tehnı­ka­laryn durystasyn degen bolýy kerek. Jasyratyny joq, kóp­tegen dıqandar bulaı etpe­di, sýb­sıdııanyń jeńildigi arqa­syn­­da tapqan tabysyn qymbat ma­shı­na, balalaryna qalalardan páter alýǵa, kottedj­der turǵyzýǵa jum­­sa­dy. Al alqapta burynǵy jekeshelendirip alǵan eski tehnıkalary jumys istedi. О́ıtkeni, jer olardyń jekemenshiginde emes edi, alqaptyń qunary ketse, memleketke qaıtyp bere salatyny taǵy bar. Dıqandardyń agrotehnıkalyq sharalardy qan­shalyqty oryndaıtyny memlekettik organdar tarapynan qatań baqylanbady. Mine, endi jer satylyp, oǵan jeke­menshik ústemdik qursa, adamdar tara­pynan oǵan kózqaras ta ózge­redi dep oılaımyn. Sonda da jerge ag­ro­tehnıkalyq shara­lardyń oryn­­dalyp otyratynyn qatań baqy­laı­tyn belgili bir ókiletti uıym kerek. Aıtpaqshy, Keńes Odaǵy kezinde «agrohımııa» degen mekeme bolatyn, olar topyraqtyń quramyn, qunaryn anyqtaýshy edi. Qazir ol joq. Eger ıesi jerge durys qaramasa, oǵan jazalaý sha­rasyn qoldaný kerek. Mun­daı tájirıbe ozyq elderde bar. Shetel­derde jerdi satqanda, jalǵa bergende aldymen qunarlylyǵyn anyq­­taıdy. Sosyn ár bes jylda qaı­t­a­dan ólshep otyrady, eger osy ýaqyt ishinde jerdi aramshóp basyp, qunary tússe, topyraq qura­myn­da azot, fosfor, kalıı sekildi elementter azaıyp ketse, onda jerdiń ıesine aıyppul salynady. Osy durys shara dep oılaımyn. Týǵan balaǵa qaramaǵan ata-anany da quqynan aıyryp jatady ǵoı. Bizdiń basty baılyǵymyz osy jer emes pe? Endi jerdi sheteldikterge jalǵa berý máselesine kelsek, rasynda, jerge salǵan qarjy on jylda qaıtarym bere bermeıdi. Topyraqtyń quramyndaǵy qara shiriktiń úlesin kóbeıtýge ýaqyt kerek. Júzdegen gektar jerge ty­ńaıt­qysh sebiledi, sýarmaly jer bolsa oǵan da jasalatyn sharalar bolady. Munyń barlyǵy da qar­jy men ýaqytty talap etedi. Son­dyqtan, jalǵa berý merzimin 25 jylǵa sozý osyndaı naqty sebep­terge baılanysty bolýy kerek. Sondyqtan, sheteldikterge jal­ǵa berilgen jerlerdiń qunaryn belgili merzimderde qatal baqy­la­ý­ǵa alyp otyrǵan durys sekil­di. Osyndaı jumystardyń meha­nızm­deri jasalýy tıis. Eger sheteldik agrotehnıkalyq sharalardy oryn­­damasa, basqalaı ýly, adam aǵza­syna azyqpen baratyn qaýipti zat­tar­dy paıdalanatyn bolsa, jer­di lastasa odan jerdi qaıtaryp al­ǵan jón bolar. Jalpy, elimizge jer­­diń qunaryn tekserip otyratyn bedeldi, bilikti mekeme qajet. Shet­eldikten jerdiń búlinbeýin, qu­nar­ynyń kemimeýin qatań talap et­ken jón. Sonda ǵana jerge qaýip tón­beıdi ári ol durys paıdalanylady. Amanjol AHMET, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty,  A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń professory  QOSTANAI