Orǵa jyǵatyn «ońaı olja»

nemese býkmekerlik keńselerdiń qyzmetine baqylaý jasalyp, shekteý qoıyla ma? Sport – tek salamatty ómir salty emes, sondaı-aq, mol tabystyń kózi. Búginde bul buljymas qaǵıdaǵa aınalǵan. Osyny eskerip, balalaryn tennıs, fýtbol oınaýǵa úıretip júrgen ata-analar da kóbirek kezdese bastady. О́ıtkeni, búginde dopty durys tebe bilseń dollardy ýys­tap ustaýǵa bolady. Ol az deseń, sporttyq ataǵyńdy alty qyrdan asyryp, álemge áıgili qylatyn «áýlıeligi» taǵy bar. Áıteýir kásibı sport – qazynasy ortaımaıtyn qamba ispetti.  Qazirgi tańda osy qambadan kánigi sportshymen qatar qarapaıym jankúıer de óz úlesin alyp júr. Olar – alańǵa shyqqan sportshynyń ár adymynan aqsha saýyp otyrǵan bás tigýshiler. Iаǵnı, býkmekerler. Bul sóz osydan 10-15 jyl buryn qazaqqa tańsyq edi. Al búginde bás tigip, básekeni qyzdyryp júrgender óz aramyzda da jetip artylady. Endeshe, bireýlerge qosymsha tabys bolǵan osy bir kásiptiń qyr-syryna úńilip kóreıik. Jalpy, bás tigýdiń tarıhyna zer salatyn bolsaq, onyń sonaý Rım ımperııasynan bas­taý alatynyn kóremiz. Ol kezde at jarystyryp, qoraz tóbe­lestirip, adamdar soǵan aqsha tigetin bolǵan. Alǵashynda bul – jaı kóńil kóterip, ýaqyt ótkizý úshin uıymdastyrylsa, búginde bireýlerdiń kúrektep tabys taýyp otyrǵan kásibi. Resmı túrde mundaı kásip HIH ǵasyrda bas­talǵan. Atap aıtqanda, sol kezeńde kez kelgen sporttyq oıynǵa aldyn ala boljam jasap, aqsha tigýge ruqsat berildi. Sol-aq eken, onsyz da delebesi qozyp júrgen jankúıerlerdiń tıegi aǵytyldy. Muny baıqaǵan paıdaqumarlar bás qabyldaıtyn arnaıy ortalyqtar ashyp, aýadan aqsha jasaýǵa kóshti. Sodan beri býkmekerlik kásiptiń aıasy tarylyp kórgen joq. Qaıta búginge deıin bás tigýshilerdiń bar baılyǵyn ıemdenýdiń san túrli tásilin oılap tapqan býkmekerlik keńseler sportty qoıyp, saıası «oıyndarǵa» da bás qabyldaıtyndy shyǵardy. Máselen, iri memleketterdegi prez­ıdenttik saılaýlarǵa qatys­ty óz boljamdaryn jasap, halyqty qyzyqtyryp, qaltasyn qaǵý qazirgi tańda tańsyq emes. Alǵash Ulybrıtanııada ashyl­ǵan resmı býkmekerlik keńseler bizdiń elge táýelsizdiktiń bas­tapqy jyldarynda-aq kelip úlgergen edi. Degenmen, mundaı kásipti buryn-sońdy kórmegen halyq bastapqy kezde olardy elegen de joq. Oǵan áleýmettik jaǵdaıdyń da sebep bolǵany daýsyz. Tek «qaryn toıyp, kóılek kógergennen» keıin ǵana keıbireýler qumarlyqtyń quly bola bastady. Jer-jerde kazıno men oıynhanalar ashylyp, kún sanap oǵan barýshylardyń sany artty. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaıtynyn sezgen Úkimet der kezinde qımyldap, Qapshaǵaı men Shýchınsk qalalarynan ózge jerde ornalasqan barlyq qumar  oıyn-saýyq ortalyqtaryna zańdy túrde tyıym saldy. Sodan beri býkmekerlik keńselerdiń aıy ońynan týyp, aıasy keńeıip sala berdi. О́ıtkeni, bás tigý qumar oıyndardyń qataryna enbeı, qaltarysta qalǵan bolatyn. Osy maqalany daıyndaý barysynda bás tigýdiń qyr-syryna qanyǵý úshin elordamyzdaǵy keıbir býkmekerlik keńselerge bas suqqan edik. Bás tigip baıy­ǵysy kelgenderdiń deni jastar ekenin baıqadyq. Sondaı-aq, olardyń basym bóligi stýdentter. Olardyń ózara áńgimelerinen bul áreketterin týǵan-týystary bilmeıtinin uqtyq. Iаǵnı, aýzynan jyryp bergen aqshasyn balasy báske tigip júrgeninen aýyldaǵy ata-ana beıhabar. Osy rette erekshe eskeretin jaıt, bás qabyldaıtyn keńseler stýdenttik jataqhanalar men oqý oryndarynyń mańynda óte kóp shoǵyrlanǵan. Muny jaı eskerip qana qoımaı, dabyl qaǵarlyq jaıt desek te, artyq emes. Sebebi, bás tigý úshin keıbir stýdentter uıaly telefon, noýtbýk syndy baǵaly zattaryn lombardqa kepildikke ótkizip, qumarlyqqa salynyp úlgergen. О́zin Erjan dep tanystyrǵan sondaı jannyń biri bás tigýge osynshalyqty áýestenip ketetinin múldem oılamapty. «Basynda jataqhanada birge turatyn dostarymmen kelip júrdim. Shyny kerek, ol kezde bás tigý turmaq, fýtboldy múldem kórmeıtinmin. Alaıda, dostarymnyń tikken aqshalaryn eki-úsh ese etip qaıtaryp alǵanyn kórip, qyzyǵýshylyǵym oıandy. Nátıjesinde ózim de býkmeker atandym. Jasyratyny joq, osy kúnge deıin utqanymnan utylǵanym kóp. Qazir noýtbýgim lombardta jatyr. Sonyń qaryzyn óteıtin aqsha shyǵaryp alsam, bás tigýdi birjola qoıamyn», – dep aǵynan jaryldy. Taǵy bir keıipkerimiz orda buzar otyzǵa kelse de kúnine bir ret bolsyn býkmekerlik keńsege kelip ketýdi ádetke aınaldyrǵan. «Men bul jerge tabys tabaıyn dep kelmeımin. Onsyz da jaǵdaıym eshkimnen kem emes. Tek qumarlyqtan aryla almaı-aq qoıdym. Buryn oıyn avtomattarynan shyqpaýshy edim. Olarǵa tyıym salynǵan kezde qatty qýandym. О́ıtkeni, sol úshin ata-anammen, týǵan-týys­tarymmen jáne dostarymmen jıi renjisip qalatynmyn. Abyroı bolǵanda, oıynhananyń bárine zańmen tyıym salynyp, qaladan alastatyldy. Sonyń nátıjesinde qumar oıyn jaıynda múldem oılamaıtyn boldym. Bir kúni fýtbol kórmek bolyp dostarymmen býkmekerlik keńsege bas suqtyq. Sol kúni birinshi ret aqsha tigip, utysqa ıe boldym. Sodan beri kúnde kelemin. Qansha kelgim kelmese de, eriksiz kúsh osy jerge jeteleıdi de turady. Osy biz turatyn úıdiń astynda úsh býkmekerlik keńse bar. Múmkin qashyqtaý bolsa, barmas pa edim?!», – degen ol bás tigýge de zańmen tyıym salynǵanyn qalaıtynyn jetkizdi. Negizi, byltyr býkmekerlik keńselerge zańmen tyıym salynbasa da shekteý qoıylatynyn Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly aıtqan bolatyn. Mınıstr Parlamentke «Oıyn bıznesi týraly» zań jobasyn tanystyrǵan sátte: «Qazir býkmekerlik keńseler kez kelgen jerde ashylyp jatyr. Soǵan oraı biz zań aıasynda olardy jeke ǵımarattarda ornalastyrýdy usynyp otyrmyz. Iаǵnı, bás qabyldaıtyn oryndar bilim nysandarynyń nemese jataqhanalardyń janynan emes, arnaıy ǵımarattarda ashylýy kerek», – degen edi. Ázir­ge bul bastama júzege asatyn emes. Qaıta jataqhanalar janynan oryn tepken býkmekerlik keńseler jaýynnan keıingi sańy­raýqulaqtaı qaptap ketti. Keńse ıeleri de kelýshilerin qyzyqtyrý úshin barlyq jaǵdaıdy jasap qoıǵan. Qabyrǵaǵa úlken teledıdar ilip, ústelder men jumsaq oryndyqtar qoıyp, kerek deseńiz, ǵalamtormen de jabdyqtaǵan. Bizdi tańǵaldyrǵany, birqatar býkmekerler bás tigýdi qumar oıyndarǵa jatqyzbaıdy. Tipti, sporttan habaryń bolyp, durys esepteı bilseń, múldem utylmaýǵa da bolady-mys. Rasymen, arasynda bás tigip, paıda taýyp júrgenderi bar. О́zderiniń aıtýlary boıynsha jaǵdaıyn jaq­sartyp, etek-jeńin bútindep alǵandary da kezdesti. Degenmen, ondaılardyń óte sırek ekenin atap ótken jón. Iá, qalaı desek te, bul máse­lege búgin kóńil bólmesek, erteń kesh bolýy ábden múmkin. Sebebi, býkmekerlik keńseler kún sanap kúsh alýda. Úıden shyqpaı-aq ǵalamtor arqyly bás tigýge múmkindik jasap qoıǵan olar munymen shektelip qalmaıtyny anyq. Bás tigý ortalyqtarynda alkogoldik ishimdikterdiń satylýy da tegin emes. Ol az deseńiz, sońǵy kezderi álemge belgili iri býkmekerlik ortalyqtar sportshylardy satyp alý arqyly oıynnyń nátıjesine tikeleı áser etip, mıllıondaǵan jankúıerdi sazǵa otyrǵyzyp ketetini kóp aıtylyp júr. Mundaı jaǵdaı – resmı túrde anyqtalmasa da, jankúıerler arasynda jıi qozǵalatyn taqyryp. Mysaly, jeńisine kúmán keltirmeıtin eń myqty tennısshi belgisiz bireýden ádeıi utylyp qalýy múmkin. Sonyń saldarynan onyń jeńisine senimdi bolǵan san myńdaǵan jankúıerdiń tikken aqshasy býk­­mekerlik orta­lyqtardyń qam­basyna quıylady. Árıne, mundaı oljadan oıynyn satqan sportshy da qur qalmaıdy. «Eki túıe súıkense, ortasynda shybyn óledi» demekshi, sońynda bás tikken jankúıerler ǵana japa shegedi. Bás tigýdiń tek materıaldyq emes, moraldyq jáne psıho­lo­gııalyq zııan kelti­retinin de mamandardan jıi es­tımiz. Al mundaı zııan qoǵamnyń rý­hanı damýyn tejeıdi. Qanshama jastarymyzdyń ata-anasyn, týǵandaryn aldap, aıdaladaǵy sportshynyń tileýin tilep júrgeni soǵan dálel. Tipti, bás tigemin dep oqýynan shyǵyp qalǵandar da bar. Býkmeker bolamyn dep júrip, ishimdikke áýestengen jandy da kózimiz kórdi. Solardyń kóbi ózimizdiń qarakózderimiz. Eń ókinishtisi, syradan urttap qoıyp, jigittermen birge sport oıyndaryn talqylap otyrǵan qyzdardy da kezdestirdik. Bulardyń bar­lyǵy da qyzyǵýshylyqpen bas­tap, qumarlyqqa boı aldyr­ǵanyn sezbeı júrgen jandar. Al qumarlyqtyń órisi keńeıgen jerde qylmys ta artyp, yn­tymaq-birlikke syzat túsetini sózsiz. Endeshe, býkmekerlerdiń qyz­metine túbegeıli tyıym sal­maǵanymyzben, zań aıasynda shekteý qoıǵanymyz jón. Elaman QOŃYR, «Egemen Qazaqstan»