Túrkııa premer-mınıstri Ahmet Dáýitoǵlý qyzmetinen ketý jóninde ótinish bildirdi. Jurt onyń ornyna kim taǵaıyndalady degendi áńgime etip jatyr. Ol Ádildik jáne damý partııasynyń 22 mamyrdaǵy sezinde belgili bolady.
Jalpy, bizge qaı jaǵynan bolsyn jaqyn túrik elindegi jaǵdaı týraly áńgime qozǵaý qıyn. Jaqsy habarǵa qýanasyń, jaısyz habar janyńa batady. Bir pikiriń shamdaryna tıip ketpes pe eken dep sekem de alasyń. Al bul elde bolyp jatqan jaǵdaılar kóńilińdi alańdatady. Álem tanyǵan qaıratker Ahmet Dáýitoǵlý nege ketedi degen oı da sonyń biri. Ol el basshysy dárejesine kóterilgen Redjep Taıyp Erdoǵannyń oń qolyndaı edi ǵoı, prezıdent nege óziniń oń qolyn isten shyǵarǵysy keledi degen oı eriksiz qajaıdy.
Bir shyndyq – bul prezıdent Erdoǵanǵa baryp tireledi. Onyń qatysynsyz bul máseleniń kóterilmeıtini de anyq. Sonda nege eldiń eki basshysy til tabyspaı otyr, aralarynan qandaı ala mysyq ótti degen oı árkimniń basyna keledi. Bulardyń bir-birin qoldaǵandarynda daý joq. Ondaı adamdardyń ketiskeni eki jaqqa da qolaısyz. Kúni keshe Erdoǵannyń premer-mınıstr bolý merzimi aıaqtalyp, prezıdenttikke saılanǵanda, burynǵy qyzmetin senip tapsyrǵan adamy Ahmet Dáýitoǵlý bolǵany da belgili.
Osy jerde saılandy, senip tapsyrdy degen sózder birshama yńǵaısyzdaý kóriner. Biraq túrik elinde osy kezde bar bılik Erdoǵan men bıliktegi Ádildik jáne damý partııasynyń (ÁDP) qolynda bolǵany jáne olardyń degeni daý-damaısyz júzege asqany da shyndyq. Sózge kelmeı burynǵy prezıdent Abdýlla Gúl ornyn usynsa, ÁDP tóraǵalyǵyna syrtqy ister mınıstri Ahmet Dáýitoǵlý saılandy da, araǵa apta ótpeı, konstıtýsııaǵa saı, premer-mınıstrlikke taǵaıyndaldy.
Konstıtýsııa boıynsha bul elde parlamenttik júıe ústem bolǵandyqtan da, prezıdentke qaraǵanda, premer-mınıstrdiń qolynda bılik kópteý bolýǵa tıis. Biraq Erdoǵannyń muny azyrqanǵany anyq. Bar bılikti óz qolyna alý úshin prezıdenttik júıege kóshýge asyqty. Eki ret parlament saılaýyn da ótkizdi – ondaǵy oıy basym kópshilik daýysqa ıe bolyp, prezıdenttik júıeni zańdastyrý edi. Onyń reti kelmedi. Sonda ol premer-mınıstrdiń quzyryn shekteýge kóshti. Bir joly Dáýitoǵlý Dohada saparda júrgende, ÁDP-niń kelisimimen premer-mınıstrdiń oblys, okrýg basshylaryn taǵaıyndaý quqyn alyp tastady. Bul azdaı, biraz mınıstrdi aýystyrýdy, óz adamdaryn qoıýdy talap etti. Jaqyn dosy Bınalı Iyldyrym, kúıeý balasy Berat Albaıraq osylaı mınıstr oryndaryna jaıǵasty.
Jurttyń bári muny kórip otyr, bul jaıt talaı áńgimege arqaý bolǵany da anyq. Sarapshylar, saıasatshylar basqa da kóp máselede premerdiń prezıdentpen kelispegendikterin aıtady. Eń aldymen Dáýitoǵlý jańa saılaý ótkizbeı-aq, koalısııaǵa birigýdi usyndy, oǵan Erdoǵan kónbedi. Premer jýrnalıster men ǵalymdardy jazalaǵandy artyq kórdi, sózi ótpedi. KJP múshelerin azamattyqtan shyǵarýǵa da, HDP-dan saılanǵan depýtattardyń tıispeýshilik quqyn joıýǵa da qarsy boldy. Prezıdent tyńdamady. Osyndaı kelispeýshilikter qordalanyp, ara ashylyp tyndy.
Árıne, Ahmet Dáýitoǵlýdyń qolbala premer bolǵysy kelmegeni anyq. El taǵdyryna jaýapty ekenin de sezindi. Bálkim, keıbir jańsaq sheshimderge ortaqtasqysy kelmegen de bolar. Mamyrdyń basynda prezıdentpen kezdesýden keıin ol partııa basshylyǵynan ketetinin málimdedi. Onyń «bul meniń ǵana sheshimim emes, qajettilikten týdy» degen sózinde biraz astar jatyr. Atap ótetin bir jaıt: ketetinin aıtsa da, Dáýitoǵlý prezıdentke adaldyǵyn saqtaıtynyn da aıtty. Sonysymen óziniń ókpeden joǵary turatyn azamattyǵyn ańǵartty. Osynaý júzinen nur tógilip turatyn adamnyń el ishinde de, syrtta da úlken bedeli bar edi. Ony ózimen birge ala ketetini anyq. Ol elge kerek edi ǵoı deısiń.
London meri – musylman qaıratker
Iá, buǵan jurtshylyq mán berip jatyr. Batystyń betke ustar Ulybrıtanııadaı jetekshi eliniń astanasynyń, Londondaı álemdik deńgeıdegi ásem qalanyń basshysy bolyp Pákistannan shyqqan ımmıgranttyń balasy saılanǵany jurt nazaryn aýdardy.
Biraq bul syrt kórinis qana. Sadık Han bul saılaýǵa musylman retinde túsken joq, ol Leıborıster partııasynyń belgili qaıratkeri bolatyn. Sol partııanyń atynan konservator qaıratker Zag Goldsmıtke (ol mıllıarder Djeıms Goldsmıttiń balasy) qarsy kúreske shyǵyp, partııalastarynyń qoldaýymen jeńiske jetti. Áste de musylman bolǵandyǵy úshin emes.
Máseleniń basyn ashyp alý úshin Sadık Hannyń (sirá, onyń aty musylmandyq Sadyq esiminen bolar) ómirbaıanyna úńilgen jón bolar. Ol 1970 jyly Londonnyń ońtústik aımaǵy Týtıngte Pákistannan shyqqan avtobýs júrgizýshisiniń otbasynda dúnıege kelgen. Ol otbasyndaǵy segiz balanyń besinshisi eken. Joqshylyqta bolmasa da, birshama tapshylyqta ómir súrgen. Jaqsy oqyǵan, belsendi bolǵan kórinedi. Leıborıstik partııaǵa 15 jasynda kiripti. Soltústik London ýnıversıtetin bitirip, zańger mamandyǵyn alǵan.
Saıası ómirde Sadık Han buǵan deıin de biraz bıikterge kóterilgen. Eń aldymen, leıborısterdiń kóleńkeli úkimetinde kólik mınıstri, ádilet mınıstri, sondaı-aq, London isteri jónindegi mınıstr bolsa, leıborıster bılikke jetken soń Gordon Braýnnyń úkimetinde qaýymdar jáne jergilikti ózin ózi basqarý mınıstri, sondaı-aq, kólik mınıstri qyzmetterin atqardy.
Al parlamentke óziniń týǵan aımaǵynan – Londonnyń Týtıng aýdanynan saılanyp otyr. Qaýymdastar palatasynda osy aımaqtyń múddesin qorǵaıdy. Endi London meriniń saılaýyna túskende, qalanyń osy aımaǵynan oǵan aıtarlyqtaı qoldaý bolǵany da anyq. Sóıtse de, onyń qarsylasy Zag Goldsmıt te Londonnyń Rıchmond-Park aýdanynan depýtat ekeni belgili. Sonymen birge, sol Goldsmıtti burynǵy mer Borıs Djonson da qoldaǵan. Biraq Sadık Han jeńip shyqty.
London – Ulybrıtanııanyń saıası ómirinde aıryqsha mańyzdy aımaq. Sodan da partııalar astana úshin sheshinip kúresedi. 2000 jyldan 2008 jylǵa deıin ony leıborıst Ken Lıvıngston basqarsa, sońǵy segiz jylda (eki merzim) astana tizginin konservator Borıs Djonson ustady. Bul joly saılaýshylardyń 56,8 paıyzy leıborıst qaıratkerge daýys berse, konservatorlarǵa 43,2 paıyzy ǵana yqylas bildirdi.
Merdiń quzyryna ne jatady? Ol kólikti, zańdy tártipti, qorshaǵan ortany baqylaıdy, turǵyn úı qurylysyn, qalany josparlaýdy basqarady. Ol qala parlamentine – 25 adamnan turatyn London assambleıasyna esepti. Sóıtse de, úlken saıasatty júrgizetin sol. Sol úshin de partııalar bul qyzmet úshin kúresedi.
Bálkim, musylmandar qaýymy bir ókilimiz álemniń bir aıtýly qalasyn basqarady dep qýanar. Ony da túsinýge bolady. Biraq Sadık Han – leıborıst. Batystyq qaıratker. Onda musylmandyq ıdeıalardyń jurnaǵy da joq. Ol leıborıstik ıdeıalar úshin kúresedi. Jáne osynaý eýropalyq qalanyń dástúrli saıası turmys-saltyn, mentalıtetin ustanady.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
