Jersiz kúniń qarań

Selo men aýyl sharýashylyǵy egiz, olar birinsiz biri ómir súre almaıdy. Beınelep aıtsaq, memleket – alyp báıterek, selo – onyń tamyry. Tamyrsyz báıterek qýraıdy, qulaıdy. Jan-Jak Rýsso Uly fılosoftyń osy ulaǵatty sózin Jer-Anaǵa qatysty beınelep aıtsaq, halyq – alyp báıterek, jer – halyq­tyń nár alatyn tamyry. Tamyrsyz báı­terektiń qýraıtyny da, qulap, sulap qurı­tyny da shyǵar kúndeı shyndyq. «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Jer kodeksiniń qoǵamdyq rezonans týdyrǵan birqatar normalaryna 2017 jylǵa deıin toqtatý saldy» – degen súıinshi habardy estigende «Bárekeldi! Bul kóregen kósemdiktiń taǵy bir kórinisi boldy!» dep qatty qýandym. Jer kodeksine qatysty túsindirý jumys­tary bolmaǵandyqtan halyq urandatyp shyǵa keldi. Jer – qasıetti uran ǵana emes, kıeli Quran. Qasıetti kitap sózin tolyq uǵyp almaı pikir aıtý – aǵattyq. Osy tusta Elbasynyń 15 rezonanstyq sıtatalaryndaǵy: «Elimizge 8 myńnan astam aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri bar. Sharýa jáne «Fermerlik sharýashy­lyq­tar sany 177,5 myńnan asady, jeke qosalqy sharýashylyqtar – 1,5 mıl­lıonnan artyq. Jáne olar kúni boıy dalada, fermada, jaılaýda isteıdi, sen­derdiń jańalyqtaryńdy kútip, teledıdar aldynda otyrmaıdy», degen sózi ondyqqa dál tıip tur. Prezıdent sózimen aıtsaq, taǵy bir úlken qatelik «Aqparattyq jumys – bul brıfıngte jýrnalıster aldyna shyǵyp, qaǵazǵa jazylǵandy oqyp berý ǵana emes. Bizdiń mınıstrler, tipti, brıfıngterde jýrnalısterden at-tondaryn ala qashady, qarapaıym ǵana suraqtarǵa jaýap bermeıdi. Túsindirý jumystaryn bas­shylyq aldynda esep berý úshin ǵana ótkiziletin án­sheıin bir «kezekshi» sharaǵa aınal­dyryp jibergen». Sonyń saldarynan túsi­nis­peýshilik paıda boldy. Sol qıyn túıindi Prezıdent tez tarqatyp, Jer kodek­sine túzetýlerge moratorıı ja­rııa­lady. Halyq der ke­zin­de qabyldanǵan bul she­shim­­di qýana quptady. En­­digi mindet, Elbasy qa­dap aıt­qandaı, «Halyq­pen, birin­shi kez­ek­te, jańa zańdy paıda­lana­tyn­dar­­men kez­desý kerek... Bizdiń árbir is-áre­­keti­miz qara­­pa­­ıym adamǵa túsinikti bolýy tıis, ol onyń barlyq arqaýlyq qun­dy­lyq­tary­nyń ózegine deıin jetýi kerek. Al bul Pat­­­­rıottyq aktide kórinis tapqan jeti qara­­­­paıym túsinik: Otbasy, Tamaqtaný, Bas­­pana, Jumys, Densaýlyq, Bilim alý jáne Otan». Osy oraıda Prezıdenttiń «Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligin qurý» týraly tapsyrmasynyń der kezinde qabyldanǵan sheshim ekenin atap aıtý ádilettilik bolmaq. «Úkimet jany­nan birinshi vıse-premer B.Saǵyn­taev­tyń basshylyǵymen búkil múddeli mem­or­gandardyń jáne qoǵamdyq uıymdar ókil­deriniń qatysýymen Komıssııa qurý – jyl sońyna deıin Komıssııa keń aýqymdy tal­qylaý júrgizip, Jer kodeksiniń daýly má­se­leleri boıynsha kózqarastar qalyp­tas­t­yrýy jáne Parlamentke naqty usy­nystar engizýi tıis. «Nur Otan» par­tııa­­­­­­synyń Demokratııalyq kúshterdiń bir­­­les­­ken koalısııasy alańyn­da bar­lyq par­­­tııalardy, qoǵamdyq uıym­dar men BAQ-ty tarta otyryp, keń kó­­­lem­­­­­di túsinik jumystaryn júrgizýi – tú­­sin­­dirý jumystaryna Par­­lamenttiń qos pa­lata­sy­­nyń depýtattary, Úkimet bel­­­sendi atsalysýy tıis; ob­­­lys ákimderi búkil óńir­ler­­­­de dál osyndaı túsin­di­­­r­ý jumystaryn júrgizýi ke­­­rek» degen strategııalyq she­­­­shim alshy túser asyqqa quı­­ǵan qorǵasyndaı kókeı­ge qo­­­na ketti. Prezı­denttiń 4 ha­­­­­­lyq­t­yq tapsyrmasynda taı­­­­­ǵa bas­qan tańbadaı qadap aı­t­­­qan: «Úkimet jany­­­­­­nan adam­­­­dar­ǵa barlyq jańa nor­­ma­­lar­­­dy, olar­d­y qa­l­aı paı­dalaný, kimderge óti­­­­nish ja­saý kerek­tigin túsindirý úshin bir­­tutas koll-or­talyq – «qyzý jeli» qu­rý – árbir óńirde osy­ǵan uqsas kon­sýl­­ta­­sııa­­­lyq ortalyqtar ashý; – bir­de-bir saýal jaýap­syz qalmas úshin bilik­ti jaýap­ty adamdardy bekitý. Úki­­­­met­­ke – jer qa­ty­nas­taryn retteý sa­la­­­­­syn­­­daǵy sala­lyq fýnksııalardy Aýyl­ sharý­a­shy­ly­ǵy mınıstrligine berý» degen sa­­­l­ı­­­­q­a­­ly, asa sal­maqty sózi alda at­qa­­ry­­­­­lar jumystardy aı­qyndap bergen baǵdarsham. Erteden jetken esti támsil aıtady: Kezinde tatý-tátti turǵan armany kóp bir januıa baıyǵan shaqta janjaly kóp shańy­raqqa aınalyp shyǵa kelipti. Ne bolǵanyn uǵa almaǵan otaǵasy aqyly asqan abyzǵa kelip muńyn shaǵypty. Sonda aqylman álgi otaǵasyn tereze aldyna alyp keledi: – Qarashy, ne kórip tursyń? – depti. – Bultsyz ashyq aspandy kórip turmyn, – depti. – Endi munda qara, – dep aınanyń aldyna alyp kelipti de, – endi ne kórip tursyń? – depti. – О́zimdi kórip turmyn, – depti. – Terezege qaraǵan ómirdi, aınaǵa qaraǵan ózin ǵana kóredi, – depti abyz. Terezeniń de, aınanyń da tegi – shyny. Aıyrmashylyǵy aınanyń ishi kúmis­pen kúptelgen. Sodan da shyǵar odan ózińnen bóten eshteńeni kóre almaısyń. Iá, aýyldaǵy kedeıler men qaladaǵy baı­lardyń aıyrmashylyǵy osyndaı. Kúmis­pen kúptelgen, altynmen aptalǵan baılar ózin ǵana emes, ómirdi de kórse, altyn besik aýylǵa qolushyn sozyp qarasa, ózgege ǵana emes, ózine de paıda emes pe? «Adamnyń jaqsysy ózgelerge paıdasy tıgeni», depti Muhammed Paıǵambar. Qaıyrymdylyqtan asqan qasıet joq! Altyn aýyl, kim bar seni súımegen, О́zińsiń ǵoı ómirdi órge súıregen. Basshy menen baıdyń quny kók tıyn, El men Jerge shapaǵaty tımegen. Aıaýly aýyl, júremiz biz saǵynyp, Kıeń menen qasıetińe tabynyp. Aýyl – bizdiń anamyzdaı aıaýly, Janym anam, jalaý bolǵan janymdy uq! Jazýshymyn sózin aıtqan halyqtyń, Shejiresin jazyp kelem tarıhtyń. Gúldense aýyl gúldenemiz bárimiz, Aldymyzdan týar sonda jaryq kún! Aýyldaǵy asyldarmen birge meniń júregim, Men júdesem aýyldy oılap júdedim. Aspandaǵy Aı men Kúndeı asyldar, Men senderge saýlyq, baqyt tiledim. Jer-Anamen birge alǵan tynysyń, Aıaýly aýyl kıelisiń, ulysyń! О́z aýylyn – óz anasyn umytqan Máńgúrtterdi kıeń ursyń, qurysyn! Adam taqsyz da, baqsyz da, balasyz da, baspanasyz da ómir súre alady, áıtse de, Jersiz ómir súre almaıdy. Jeke adam ǵana emes, bútin halyq, búkil qoǵam, barlyq adamzattyń jersiz kúni qarań. Alla taǵalanyń qudiretimen jaral­ǵan, ha­lyq­tyń mahabbatynan nár alǵan qasıet­ti qara Jer – tiride tóriń, ólgende – kóriń! Oılanaıyq, aǵaıyn! Jer qasıetti uran ǵana emes, kıeli Quran! Sábıt DOSANOV, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Túrki álemine sińirgen eńbegi úshin» ha­lyq­aralyq syılyǵynyń laýreaty ALMATY